Otwórz menu główne

Piotr Arbués

święty Kościoła katolickiego, hiszpański inkwizytor
Zobacz też: innych świętych o imieniu Piotr.

Piotr Arbués, Piotr z Arbués[1], hiszp. Pedro Arbués de Épila[2] (ur. między 1440 a 1442 w Épili koło Saragossy[3], zm. 17 września 1485 w Saragossie) – święty Kościoła katolickiego, męczennik[4], hiszpański inkwizytor. Członek zakonu kleryckiego kanoników regularnych św. Augustyna, profesor, który po powołaniu na stanowisko inkwizytora padł ofiarą zamachu.

Święty
Piotr Arbués

Pedro Arbués de Épila
męczennik
Ilustracja
Śmierć św. Piotra z Arbués (XVII-wieczna akwaforta Francesco Cecchiniego).
Data i miejsce urodzenia 1440-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1440–1442-00-Błąd w wyrażeniu – nieoczekiwany operator < 1442
Épila
Data i miejsce śmierci 1485-09-1717 września 1485
Saragossa
Czczony przez Kościół katolicki
Beatyfikacja 1664-04-1717 kwietnia 1664
Rzym
przez Aleksandra VII
Kanonizacja 1867-06-2929 czerwca 1867
Rzym
przez Piusa IX
Wspomnienie 17 września

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Pochodził z wielodzietnej szlacheckiej rodziny Antonio Arbuésa y Jimenez de Villanueva i Sanchy Ruiz de Sodava[3]. Początkowo studiował na uniwersytecie w Huesca, dalszą naukę kontynuował w Saragossie i tam uzyskał stopień doktora i mistrza literatury[3]. Po studiach odbytych w Bolonii (1469–1473) uzyskał doktorat obojga praw. 30 września 1474 wybrany został kanonikiem regularnym przy kościele metropolitalnym La Seo w Saragossie i po złożeniu ślubów (9 lutego 1476 roku) podjął pracę dydaktyczną jako profesor szkoły katedralnej w Saragossie[3]. Będąc już kapłanem, zasłynął jako kaznodzieja; mawiano też, że miał dar proroctwa[5]. 4 maja 1484 król Ferdynand II Katolicki na wniosek Wielkiego Inkwizytora Hiszpanii Tomása de Torquemady mianował go wraz z Gasparem Juglarem inkwizytorem trybunału inkwizycyjnego w Saragossie[6], obejmującego swą jurysdykcją całą Aragonię właściwą[a]. Jednym z celów inkwizycji było wykrywanie i karanie fałszywych nawróceń wśród chrześcijan pochodzenia żydowskiego (tzw. judeoconversos lub marrani). Piotr niechętnie podjął się nowego zadania[5].

Mianowanie nowych inkwizytorów na terenie Aragonii napotkało znaczny opór miejscowych elit. Część z nich należała do środowiska konwertytów i obawiała się represji, tym bardziej że działające od 1481 w Andaluzji trybunały inkwizycyjne surowo obchodziły się z ich pobratymcami i to bez względu na ich pozycję społeczną. Protestowało także wielu "starych chrześcijan", którzy uważali wprowadzenie nowych trybunałów inkwizycyjnych za naruszenie lokalnych praw (fueros). Za niezgodne z fueros uważano zwłaszcza takie elementy procedury inkwizycji, jak utajnianie imion świadków oraz konfiskowanie majątku skazanych[7]. Mimo poparcia dla inkwizycji ze strony króla, opozycja ta zdołała faktycznie zablokować działalność nowego trybunału[8]. W ciągu całego okresu sprawowania urzędu inkwizytora Piotr wydał jedynie trzy wyroki, wszystkie ogłoszone na auto-da-fé w dniu 3 czerwca 1484: dwóch marranów stracono, a na jedną kobietę wydał wyrok pośmiertny[b]. Pomimo faktycznego zablokowania działalności trybunału, w środowisku aragońskich marranów pojawił się pogląd, że tylko zamordowanie inkwizytora Piotra może rozwiązać problem i usunąć zagrożenie, a pomysł ten poparło także kilku prominentnych "starych chrześcijan"[9]. Według późniejszych przekazów, grupa mająca dokonać mordu była motywowana przez rabina z Saragossy następującymi słowami[c]:

 
Szanowni żydzi. Nasza wiara została znieważona. Nasz kult został zakazany. Nie możemy odprawiać naszych świąt nowiu i naszej czcigodnej paschy. Ta Inkwizycja całkowicie zagraża naszej religii, niech umrze przywództwo, z którego rodzi się nasze nieszczęście i nasza szkoda i w ten sposób będziemy spokojni i bezpieczni[3].

Niewykluczone, że pierwszym celem spiskowców był współpracownik Piotra, inkwizytor Gaspar Juglar. Jego nieoczekiwana śmierć w styczniu 1485 nasunęła podejrzenie, że został otruty przez marranów, jednak śledztwo niczego nie wykazało[10]. Pewne jest natomiast, że w kwietniu lub maju 1485 podjęto pierwszą, nieudaną próbę zamachu na Piotra, jednak zamachowcy, którzy wkradli się do jego mieszkania, zostali spłoszeni[11]. Po tym wydarzeniu Piotr zaczął nosić pod szatą kolczugę, a na głowie żelazny kołpak[12], poza tym jednak nie podjął dodatkowych środków ostrożności i nie zgodził się na przydzielenie mu ochrony[13].

Według H. Frosa jego obecność w mieście w tym czasie (1484) była wynikiem stawienia się na wezwanie dla uczestnictwa w egzekucji jednego z marranów[1]. Pozostałe źródła nie wspominają tej okoliczności, zaś W. Monter twierdzi, że od czerwca 1484 aż do zabójstwa Piotra inkwizycja w Saragossie nie podejmowała żadnych działań przeciw marranom[4][14][3][15][16]. Z opublikowanej listy autos da fe w Saragossie w latach 1484 do 1502 wynika, że od 3 czerwca 1484 do 20 grudnia 1485 inkwizycja nie ogłosiła w tym mieście żadnych wyroków[17]. Spiskowcy, wśród których byli Juan de Esperandeo, Mateo Rama, Tristan de Leonis, Bernard Leofant i Antoni Gran, pod wodzą Juana de la Abadia dopadli go w końcu w nocy z 15 na 16 września 1485[3][18](istnieją też opracowania datujące zamach o dobę wcześniej, tj. z 14 na 15 września)[13], gdy modlił się samotnie przed ołtarzem głównym katedry w Saragossie, gdzie przybył, by odmówić zwyczajowe modlitwy przewidziane regułą kanoników[4][14][3][15]. Do katedry weszło ośmiu zamachowców, którzy zaatakowali go nożami. Zmarł dwa dni później wskutek odniesionych obrażeń między godziną pierwszą a drugą w nocy z 16 na 17 września[19].

Przeprowadzone następnie śledztwo wykazało, że w spisek przeciw niemu było zaangażowanych wiele wpływowych osobistości, głównie z grona konwertytów, co spowodowało zmianę nastrojów wśród "starych chrześcijan" i podsyciło niechęć wobec Żydów[20]. Aragońskie kortezy zgodziły się na zawieszenie fueros i całkowicie zrezygnowały z dalszej opozycji wobec inkwizycji. W latach 1486–1488 kilkudziesięciu marranów podejrzewanych o udział w spisku na życie Piotra Arbués zostało ukaranych (w tym wielu straconych) w publicznych autos da fe[21].

Dzień obchodówEdytuj

Jego wspomnienie obchodzone jest w dzienną rocznicę śmierci.

Relikwie i sanktuariaEdytuj

Zamordowanego inkwizytora niemal od razu zaczęto czcić jako świętego i powiadano, że jego krew czyni cuda[22].

Piotr Arbués pochowany został w miejscu, w którym go zamordowano na terenie katedry San Salvador (La Seo) w Saragossie.

Proces beatyfikacyjny i kanonizacyjnyEdytuj

Za akceptacją papieża Aleksandra VII od 17 kwietnia 1664 dopuszczono do lokalnego kultu męczennika w Saragossie[4][23]. Postać zamordowanego inkwizytora do martyrologiów trafiła w 1748 roku, a Pius IX potwierdził świętość Piotra z Arbués, kanonizując go 29 czerwca[4] 1867 roku. Kanonizacja ta wzbudzała duże kontrowersje ze względu na pełnienie przez niego funkcji inkwizytora w okresie wzmożonych represji przeciwko żydowskim konwertytom. Spotkała się ona z protestami nie tylko środowisk żydowskich, ale także wielu chrześcijan[24].

UwagiEdytuj

  1. Monarchia aragońska obejmowała także Katalonię, Walencję i Baleary, dla których utworzono oddzielne trybunały.
  2. Lea, s. 592-593; inny inkwizytor Gaspar Juglar przewodniczył jednemu auto da fe w dniu 10 maja 1484, gdzie cztery osoby pojednały się z Kościołem i otrzymały kary pokutne (Lea, 's. 244, przyp. 35 oraz s. 593). Henry Kamen, s. 54, uważa, że daty obu tych autos-da-fé należy przesunąć na rok 1485, jednak przynajmniej auto-da-fé, któremu przewodniczył Juglar, musiało odbyć się w 1484, gdyż inkwizytor ten zmarł w styczniu 1485.
  3. Religia żydowska w Aragonii była legalna aż do 1492 roku, a represje po zamordowaniu Piotra w żaden sposób nie dotknęły społeczności żydowskiej, a jedynie konwertytów. Jeszcze w 1486 król Ferdynand sprzeciwił się propozycji usunięcia żydów z diecezji Saragossa (Kamen, s. 25).

PrzypisyEdytuj

  1. a b Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 4: M-P. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 2000, kol. 628. ISBN 83-7097-671-9.
  2. Kamen, s. 54; Edwards, s. 73.
  3. a b c d e f g h Ugolino Giugni: Św. Piotr d’Arbués. W: Artykuł pojawił się w „Sodalitium”, nr 26 z czerwca 1991 r. Z jęz. włoskiego przetłumaczył ks. Anzelm Ettelt. [on-line]. [dostęp 2010-09-18].
  4. a b c d e Francesco Patruno: San Pietro di Arbues (wł.). [dostęp 2010-09-21].; wydanie książkowe: Święci na każdy dzień. T. VII. Kielce: Wydawnictwo "Jedność", 2009. ​ISBN 978-83-7558-292-5​, ​ISBN 978-83-7558-299-4​.
  5. a b Henry Charles Lea: A History of the Inquisition of Spain.Volume 1. Book 1: Origin and Establishment. Ch. 5: The Kingdoms of Aragon, s. 250. (Original edition, Macmillan, 1906-07)
  6. Kamen, s. 54; oraz Lea, s. 244.
  7. Monter, s. 10-11.
  8. Monter, s. 5 i 11.
  9. Monter, s. 11; Kamen, s. 57.
  10. Lea, s. 244, przyp. 35; Monter, s. 11.
  11. Monter, s. 11-12; Lea, s. 251.
  12. Kamen, s. 57; Edwards, s. 73.
  13. a b Monter, s. 12.
  14. a b Żywot według Bollandystów z 1755 roku (łac.). [dostęp 2011-02-05].
  15. a b Anthony Allaria: The Catholic Encyclopedia: St. Peter Arbues. [dostęp 2011-02-05].
  16. Monter, s. 5 i 11
  17. Henry Charles Lea, s. 592 i nast.
  18. Edwards, s. 73; Kamen, s. 57; Lea, s. 251.
  19. Kamen, s. 57; oraz Lea, s. 250–251.
  20. Paweł Janowski: Encyklopedia "Białych Plam". T. XIX (suplement A-Mą. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2005, s. 299. ISBN 83-912068-0-7.
  21. Kamen, s. 57-58; Monter, s. 12.
  22. Kamen, s. 57.
  23. Monter, s. 58, przyp. 8
  24. The Jewish Encyclopedia: Pedro Arbues (ang.). [dostęp 2011-02-03].

BibliografiaEdytuj

  • Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 4: M-P. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 2000, s. 628. ISBN 83-7097-671-9.
  • William Monter: Frontiers of Heresy. The Spanish Inquisition from the Basque Land to Sicily. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. ISBN 0-521-52259-5.
  • Henry Kamen: Inkwizycja Hiszpańska. Warszawa: PIW, 2005. ISBN 83-06-02963-1.
  • John Edwards: Inkwizycja hiszpańska. Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, 2002. ISBN 83-7311-497-1.
  • Henry Charles Lea: A History of the Inquisition of Spain. T. 1. New York: Macmillan, 1906.