Otwórz menu główne

Pisary (województwo małopolskie)

wieś w województwie małopolskim
Ten artykuł dotyczy wsi w województwie małopolskim. Zobacz też: inne znaczenia słowa „Pisary”.

Pisarywieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Zabierzów[1]. Położona jest przy drodze powiatowej nr 2129K. Przez południowy kraniec wsi przebiega linia kolejowa Kraków – Katowice.

Pisary
wieś
Ilustracja
Widok na Pisary od strony południowo-zachodniej
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat krakowski
Gmina Zabierzów
Liczba ludności (2013) 641
Strefa numeracyjna 12
Kod pocztowy 32-064
Tablice rejestracyjne KRA
SIMC 0343875
Położenie na mapie gminy Zabierzów
Mapa lokalizacyjna gminy Zabierzów
Pisary
Pisary
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pisary
Pisary
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Pisary
Pisary
Położenie na mapie powiatu krakowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu krakowskiego
Pisary
Pisary
Ziemia50°07′34″N 19°41′45″E/50,126111 19,695833

Wieś graniczy z miejscowościami: Dubie (od północy); Radwanowice (od północnego wschodu); Rudawa (od wschodu); Młynka (od południa); Nawojowa Góra (od południowego zachodu) i Siedlec (od północnego zachodu).

HistoriaEdytuj

Pisary zostały założone najprawdopodobniej w XI w. jako osada służebników książęcych (zwanych psarami)[2]. Wzmiankowane w 1319, stanowiły siedzibę dwóch rodów Pisarskich – w średniowieczu wywodzących się z linii Toporów (h. Topór), zw. Ryterskimi od dzierżawionego przez nich zamku w Rytrze k. Nowego Sącza, a następnie od ok. 2 poł. XVI w. Pisarskich herbu Śreniawa, z których warto odnotować Achacego Pisarskiego, starostę wolbromskiego, poległego 10 listopada 1673 pod Chocimiem. Jego zasługi w wojnach z Kozakami, Szwedami, Siedmiogrodzianami i Turkami przypomina tablica epitafijna w kaplicy w Karniowicach. Ród Pisarskich wymarł z pocz. XIX w., zaś tutejsze dobra po licznych zmianach właścicieli nabyli w 1848 hrabiowie Potoccy z Krzeszowic, utrzymując je do lat 30. XX w. W XV w. Pisary miały wielu właścicieli (m.in. szlachcica Andrzeja Migdała), niektórym odebrano rolę i domostwa za niestawienie się na wojnę w 1497 roku.

Kontrowersje pomiędzy proboszczami o przynależność parafialną wsi ciągnęły się latami, podczas wizytacji z 1598 r. zanotowano, że o zwierzchnictwo nad Pisarami spierali się plebani z Rudawy i Paczółtowic[3].

Pamiątką historii jest rozległy zespół dworski, którego najcenniejszym zabytkiem pozostaje lamus, tj. renesansowy, murowany dwór wieżowy z pocz. XVII w. Wzniesiony na planie kwadratu, dwukondygnacjowy, pierwotnie pełnił funkcję centralnej rezydencjonalnej budowli. Z czasem, przeznaczony został na cele gospodarcze, zaś obecnie po długoletnim, zakończonym w 1990 r. remoncie, pełni funkcję domu ludowego. Naprzeciwko zwracają uwagę stojące na wzgórku: późnoklasycystyczny spichlerz sprzed poł. XIX w. z kamiennym portalem sieni przejazdowej oraz murowana stodoła z tego samego okresu. Druga ze stodół, nie zachowana, znajdowała się po drugiej stronie, co w sumie stwarzało układ podkowy. Nie zachował się również dwór, który był położony po północnej stronie założenia. Być może został rozebrany w okresie jego budowy lub już wtedy nie istniał. W otoczeniu rozciąga się zabytkowy, mocno zdewastowany park, w którym zachowały się m.in. stare dęby i akacje. Jest on ogrodzony i stanowi własność prywatną. Nieco dalej znajduje się pozostający praktycznie w ruinie budynek dawnego browaru z I poł. XIX w. Zabytkiem wsi jest też kolumnowa kapliczka z krzyżem, wykonana w 1706 r. z rodzimego czarnego wapienia wydobywanego w Dębniku koło Siedlca, zapewne w działających przy tamtejszych łomach warsztatach kamieniarskich.

W latach 1815–1846 wieś położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, potem w zaborze austriackim. W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. Od 26 października 1939 do 18 stycznia 1945 należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Do 1954 r. wieś należała do ówczesnej gminy Krzeszowice. Jesienią 1954 wieś została przyłączona do gromady Rudawa. 1 stycznia 1973 znalazła się w gminie Rudawa w ówczesnym powiecie chrzanowskim w woj. krakowskim. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. 15 stycznia 1976 r. gmina Rudawa została zniesiona przez połączenie z dotychczasową gminą Zabierzów w nową gminę Zabierzów i tam znalazła się także wieś.

W 2010 r. w zachodniej części wsi powstało osiedle domków jednorodzinnych (ul. Spacerowa) oraz druga linia zabudowy. W centrum miejscowości znajduje się odkryty asfaltowy kort tenisowy, plac zabaw dla dzieci, boisko sportowe do gry w piłkę nożną (ul. Sportowa) oraz klub dla młodzieży Mleczarnia (w dawnym skupie mleka, ul. Mleczna).

KalendariumEdytuj

  • 1319 – siedziba rodów Pisarskich: najpierw „Toporów” („Rytersckich”) – a od 2. poł. XVI w. „Śreniawów”;
  • 1580 – właścicielami zostali Stanisław Pisarski i Jan Pisarski;
  • 1598 – o zwierzchnictwo nad wsią spierali się plebani z Rudawy i Paczółtowic;
  • XVIII w.–XIX w. – funkcjonowała fabryka fajansów, browar, gorzelnia, tartak, młyny i cegielnia; właścicielem była Anna Żeleńska;
  • 1710 – wielu mieszkańców zmarło wskutek tzw. morowego powietrza;
  • 2. poł. XVIII – właścicielami byli: Stefan Rupniewski oraz rodzina Dobrańscy–Trembecy;
  • 1791 – liczba mieszkańców wynosiła 136 osób, w tym 8 szlachty i rodzina żydowską, prowadzącą karczmę;
  • XIX w. – kolejni właścicielami zostali: Sołtykowie, Józef Grünbaum i Samson Frankl;
  • 2. poł. XIX – założono wielką hodowlę owiec ras zagranicznych;
  • 1848–1939 – wieś była własnością Potockich z Krzeszowic;
  • 1900 – Pisary zamieszkiwało 242 osoby;
  • 1940 – liczba mieszkańców wyniosła 346 osób;
  • 1960 – wybuchł pożar spichlerza;
  • 3 lutego 1968 – nastąpiła katastrofa kolejowa (pożar pociągu towarowego przewożącego mazut, istniała możliwość ewakuacji części mieszkańców);
  • 1965 – zakończył się generalny remont lamusa;
  • 1979–1988 – działanie galerii Lamus[4][5];
  • 1993–1996 – próby i koncerty legendarnego zespołu punk rockowego Pluton.

ZabytkiEdytuj

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[6].

Inne:

  • kolumnowa kapliczka z krzyżem z 1706 r. z rodzimego czarnego wapienia wydobywanego w Dębniku (ul. Sportowa).

UliceEdytuj

W Pisarach w 2012 r. nadano nazwy ulic: Akacjowa, Aroniowa, Brzozowa, Dąbrówki, Dworska, Kamienna, Kasztanowa, Kolejowa, Krótka, Krzeszowicka, Kwiatowa, Lipowa, Łąkowa, Mleczna, płk. Pisarskiego, Polaczka, Polna, Rędziny, Siedlecka, Słoneczna, Sosnowa,Spacerowa, Spokojna, Sportowa, św. Rocha, Widokowa, Wojtasa, Zakątek.

GaleriaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. GUS. Rejestr TERYT
  2. Monografia gminy Zabierzów s.22
  3. Marian Kornecki Sztuka sakralna, Kraków 1993, wyd. Zarząd Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych w Krakowie, s. 19
  4. Julian Zinkow, Krzeszowice i okolice, Wydawnictwo PTTK „Kraj”, Warszawa-Kraków 1988,, Warszawa ; Kraków: Wydaw. PTTK [Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego] „Kraj”, 1988, ISBN 83-7005-100-6, OCLC 69489452.
  5. Natura i kultura w krajobrazie Jury. Osadnictwo i krajobraz, Wyd. Z.Z.J.P.K. Kraków 1997, ​ISBN 83-901471-7-3
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-09-30. [dostęp 2016-01-26].

BibliografiaEdytuj

  • Piotr Hapanowicz, Stanisław Piwowarski Monografia Gminy Zabierzów ss. 100-101; wyd. Urząd Gminy Zabierzów 2009; ​ISBN 978-83-913222-2-2​.

Linki zewnętrzneEdytuj