Otwórz menu główne

Pius Jabłoński (ur. 18 marca 1908 w Lipnicy Wielkiej, zm. 29 lipca 1979 w Jabłonce) – polski nauczyciel, działacz społeczny, podczas II wojny światowej organizator tajnego nauczania, długoletni dyrektor dwujęzycznego Liceum Ogólnokształcącego im. Bohaterów Westerplatte w Jabłonce.

Pius Jabłoński
Data i miejsce urodzenia 18 marca 1908
Lipnica Wielka
Data i miejsce śmierci 29 lipca 1979
Jabłonka
Zawód, zajęcie nauczyciel
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi

ŻyciorysEdytuj

Pius (imię nadane na chrzcie, według metryki świeckiej nosił imię Wendelin[1]) Jabłoński był czwartym z ośmiorga dzieci Stefana i Apolonii z Kucków, średniozamożnej rodziny chłopskiej z orawskiej Lipnicy. Po ukończeniu wiejskiej szkoły parafialnej, jako jedyny z rodzeństwa rozpoczął naukę w gimnazjum w Trstenie, gdzie językiem wykładowym był początkowo węgierski, a po 1918 roku słowacki i czeski. W 1920 roku, po przyznaniu Polsce części Orawy, został uczniem Państwowego Gimnazjum im. Seweryna Goszczyńskiego w Nowym Targu. Tam po raz pierwszy zetknął się z polskim językiem literackim[2]. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1927 roku.

W tym samym roku rozpoczął studia polonistyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Mógł je kontynuować dzięki stypendium Towarzystwa Kresów Południowych i Zachodnich oraz własnym dochodom z korepetycji. Później dorabiał jako kierownik kuchni akademickiej „Bratniak”. Został członkiem Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, pełniąc w nim funkcję skarbnika oddziału krakowskiego. W związku z kryzysem początku lat 30. i niemożnością znalezienia pracy jako nauczyciel, odwlekał moment obrony pracy magisterskiej. Ostatecznie ukończył studia w 1934 roku. Otrzymał pracę w swym macierzystym gimnazjum w Nowym Targu, gdzie uczył języka polskiego, a dodatkowo także czeskiego i słowackiego.

W 1935 roku, podczas zjazdu Związku Podhalan, zainicjował powstanie sekcji do spraw zbliżenia ze Słowacją i czynnie uczestniczył w jej pracach. Wśród swoich uczniów organizował liczne wycieczki na pogranicze i do Słowacji. Brał czynny udział w organizacji i działalności Związku Górali Spisza i Orawy, również tam pełniąc funkcję skarbnika. Był także działaczem Towarzystwa Szkoły Ludowej. W 1935 roku ożenił się z Martą Wierczek. W nowotarskim gimnazjum pracował do wybuchu II wojny światowej. Po włączeniu Lipnicy Wielkiej do Słowacji, miał propozycję przeniesienia się tam z Nowego Targu, ale zdecydował się pozostać w Generalnym Gubernatorstwie[3]. W październiku 1939 roku podjął się organizacji sieci tajnych kompletów na terenie powiatu nowotarskiego. Aresztowany 11 listopada wraz z innymi profesorami nowotarskiego gimnazjum, został zwolniony w styczniu 1940 roku i osadzony w areszcie domowym, z zakazem wykonywania zawodu nauczyciela. Pomimo to podjął się dalszej pracy konspiracyjnej, doprowadzając do utworzenia na Podhalu sieci tajnego szkolnictwa w różnych formach organizacyjnych i na różnych poziomach. Był pełnomocnikiem Okręgowego Biura Szkolnego w Krakowie na powiat nowotarski. Po zwolnieniu z aresztu domowego, podjął oficjalną pracę w Publicznej Szkole Handlowej, a następnie Publicznej Zawodowej Szkole Krawieckiej[4].

Aresztowany przez gestapo 19 marca 1941 roku, został osadzony w Palace w Zakopanem. Bezowocnie przesłuchiwany i torturowany, został ostatecznie zwolniony 4 kwietnia. Powrócił do pracy w tajnej oświacie, był przewodniczącym miejscowej Państwowej Komisji Egzaminacyjnej. Uniknąwszy kolejnego aresztowania w sierpniu 1942 roku, uciekł z Nowego Targu i przez Ludźmierz i Rabkę dotarł do Krakowa, gdzie schronił się w mieszkaniu księdza Ferdynanda Machaya, wujka swej żony[5]. Dzięki jego pomocy uzyskał nowe dokumenty i zatrudnienie jako ogrodnik w majątku Lecha Rościszewskiego w Będkowicach. Tam doczekał końca wojny. W październiku 1942 roku gestapo aresztowało pozostałą w Nowym Targu Martę Jabłońską. Była więziona w Zakopanem i Tarnowie, a następnie wywieziona do KL Auchswitz. Przeżyła wojną, ale za cenę zrujnowanego zdrowia. Oboje spotkali się ponownie w styczniu 1945 roku w Krakowie[6].

Mianowany w lutym 1945 roku dyrektorem gimnazjum w Nowym Targu, wyruszył tam pieszo z Krakowa z zadaniem jego jak najszybszego zorganizowania. Dzięki współpracy miejscowych władz polskich, w tym wicestarosty nowotarskiego, orawianina Andrzeja Jazowskiego, udało mu się już w pierwszych dniach maja wprowadzić uczniów do prowizorycznie urządzonych sal lekcyjnych dawnego budynku szkolnego, wcześniej zajmowanego przez dowództwo wojsk radzieckich[7]. Był członkiem Miejskiej i Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Targu. Po wystąpieniu w obronie swych uczniów, byłych żołnierzy Armii Krajowej, aresztowanych przez Urząd Bezpieczeństwa, sam został 1 listopada 1946 roku osadzony w więzieniu Montelupich w Krakowie. Oskarżony o działanie na szkodę państwa i kontakty z organizacją Wolność i Niezawisłość, pomimo braku dowodów winy został skazany na dwa lata pozbawienia wolności w zawieszeniu na jeden rok i zwolniony 26 czerwca 1947 roku[8]. Pozbawiony stanowiska dyrektora gimnazjum, został przeniesiony na posadę nauczyciela w liceum w Chrzanowie a następnie w Jaworznie. W tym ostatnim mieście przebywał do 1959 roku, ucząc także w szkole więziennej, zaś jako radny Miejskiej Rady Narodowej przyczyniając się do wybudowania nowego budynku liceum[9].

Zrehabilitowany w 1957 roku, 1 września 1959 roku został mianowany dyrektorem Liceum Ogólnokształcącego w Jabłonce na Orawie. Istniejące od 1951 roku, jest szkołą dwujęzyczną, z polskim i słowackim językiem nauczania. Pius Jabłoński był jego dyrektorem do przejścia na emeryturę w 1970 roku, organizując całokształt pracy dydaktycznej, przyczyniając się do wzrostu poziomu nauczania i wygaszania problemów narodowościowych. Udzielał się także w pracy społecznej: w latach 1961–1969 był radnym Rady Narodowej w Jabłonce, był także członkiem Frontu Jedności Narodu, Związku Nauczycielstwa Polskiego, Ligi Obrony Kraju, Związku Podhalan (w 1976 roku został jego członkiem honorowym) oraz Towarzystwa Miłośników Podhala. Już na emeryturze napisał wspomnienia z lat młodości, pod tytułem Z Orawy w świat (opublikowane w 1986). Był odznaczony między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1974) i Złotym Krzyżem Zasługi (1969), Złotą Odznaką ZNP i Złotą Odznaką „Za Zasługi dla Ziemi Krakowskiej”[10].

PrzypisyEdytuj

  1. Tyrała, s. 11.
  2. Tyrała, s. 16.
  3. Tyrała, s. 24.
  4. Tyrała, s. 27–28.
  5. Tyrała, s. 31.
  6. Tyrała, s. 31–32.
  7. Tyrała, s. 33.
  8. Tyrała, s. 35.
  9. Tyrała, s. 37.
  10. Tyrała, s. 64.

BibliografiaEdytuj

  • Franciszek Janowiak. Obrońca godności człowieka – wspomnienie 100. rocznicy urodzin Piusa Jabłońskiego. „Orawa”. Rok XX, nr 46, 2008. ISSN 1233-4200. 
  • Katarzyna Tyrała: Pius Jabłoński. Kraków: 2001. ISBN 83-914059-2-3.