Pola Negri

polska aktorka, gwiazda kina niemego

Pola Negri, właśc. Apolonia Chalupec[a][1][2][3] (ur. 22 grudnia 1896?/3 stycznia 1897[b] w Lipnie, zm. 1 sierpnia 1987 w San Antonio) – polska aktorka teatralna i filmowa, międzynarodowa gwiazda kina niemego.

Pola Negri
Ilustracja
Pola Negri (1931)
Imię i nazwisko Apolonia Chalupec
Data i miejsce urodzenia 3 stycznia 1897
Lipno
Data i miejsce śmierci 1 sierpnia 1987
San Antonio
Zawód aktorka, piosenkarka
Współmałżonek hr. Eugeniusz Dąbski (1919–1922; rozwód)
książę Serge Mdivani (1927–1931; rozwód)
Lata aktywności 1912–1965

BiografiaEdytuj

 
Negri (aut. Abbé, 1921 r.)
 
Negri i Chaplin (1923 r.)
 
Odciski dłoni i stóp Negri (w Teatrze Chińskim Graumana)
 
Gwiazda Negri na Hollywood Boulevard (Hollywood)
 
Zdjęcie promocyjne Negri (Hi Diddle Diddle, 1943 r.)

Apolonia Chałupiec urodziła się w Lipnie na ziemi dobrzyńskiej, w rodzinie drobnomieszczańskiej. Jej ojciec – Słowak[4], Jerzy Chalupec (1871–1920) – był drobnym rzemieślnikiem, matka – Polka, Eleonora z Kiełczewskich (1861–1954) – prowadziła dom. Gdy Pola była małym dzieckiem, jej ojca rosyjskie władze aresztowały oraz zesłały na Sybir. Odtąd wychowywała ją tylko matka, z którą przeprowadziła się w 1902 do Warszawy. W Warszawie matka prowadziła sklep, pracowała jako pomoc domowa[5]. Na wakacje przyjeżdżały jednak stale do dziadków do Brdowa. Matka, zauważywszy uzdolnienia aktorskie córki wspierała jej ambicje i rozwój w tym kierunku. Dziewczynkę posłano na lekcje tańca i gry aktorskiej[6].

Po ukończeniu dwóch pierwszych kursów teatralnej Szkoły Aplikacyjnej w Warszawie Pola, z pomocą wiceprezesa WTR Kazimierza Hulewicza, 1 września 1912 zadebiutowała rolą Klary w Ślubach panieńskich w Teatrze Małym w Warszawie[7]. Debiut ten umożliwił jej następnie występy w teatrach rządowych: Wielkim (Sumurun, Niema z Portici), Letnim, w których szybko zdobyła dużą popularność.

Podczas I wojny światowej zachorowała na gruźlicę. Leczyła się w sanatorium w Zakopanem. Po powrocie z sanatorium atelier filmowe Sfinks zaproponowało jej rolę. Debiutowała w filmie Niewolnica zmysłów w 1914 roku. Wystąpiła także w innych polskich filmach: Żona, Studenci, Bestia (inny tytuł: Kochanka apasza), w cyklu Tajemnice Warszawy (Arabella, Pokój nr 13, Jego ostatni czyn). W tym czasie na cześć swojej ulubionej włoskiej poetki – Ady Negri przyjęła pseudonim artystyczny Pola Negri.

Podczas podróży z Warszawy do Berlina na początku 1919 zatrzymano ją na stacji granicznej w Sosnowcu, rekwirując pudełka z kopią jej pierwszego filmu Niewolnica zmysłów. Ostatecznie nieporozumienie zakończyło się nawiązaniem bliskiej znajomości z komendantem Straży Granicznej, podporucznikiem Eugeniuszem Dąmbskim i jeszcze w listopadzie tego samego roku para pobrała się[8]. Akt ślubu potwierdzający to wydarzenie znajduje się w katedrze sosnowieckiej (Kościół Wniebowzięcia NMP przy ul. Kościelnej), a aktorka podpisała się na nim od razu jako „Apolonia hr. Dąmbska-Chałupiec”. Przez kilka miesięcy mieszkała u rodziny Dąmbskich w istniejącej do dziś kamienicy przy ul. Kołłątaja 6 (fakt ten przypomina tablica pamiątkowa umieszczona na ścianie budynku). Małżeństwo nie trwało długo, a całą winę za rozpad związku aktorka przypisała w swojej autobiografii mężowi. Po rozwodzie w 1922 Pola Negri nigdy nie wróciła do Sosnowca.

7 lipca 1920 Pola Negri zakupiła kamienicę przy ul. J. Zamoyskiego 8 w Bydgoszczy, która do 1922 była pod jej osobistym zarządem i w której 2 sierpnia 1920 zamieszkała Eleonora Chałupiec – matka aktorki[9]. W tym czasie, podejrzewana (niesłusznie) o szpiegostwo na rzecz Niemiec, znajdowała się pod ścisłą inwigilacją polskiej policji[10].

Genealogia
4. Adam Matuš vel Chalupec
(1837-?)
     
    2. Jerzy Chalupec
(1871–1920)
5. Apolonia Plevko
(1834–1923)
       
      1. Apolonia Chalupec
(1897–1987)
6. Franciszek Kiełczewski
(1835–1913)
   
    3. Eleonora Kiełczewska
(1861–1954)
   
7. Karolina Przybyłowska
(1836–?)
     
 

Kariera filmowaEdytuj

W 1917 wyjechała do Berlina, gdzie występowała u Maxa Reinhardta. Kontakt z reżyserem Ernstem Lubitschem okazał się przełomowy dla kariery Poli Negri i Ernsta Lubitscha. Film „Oczy mumii Ma” (1918) był punktem kulminacyjnym kariery aktorki. Następne sukcesy przyszły także dzięki filmom Lubitscha, Carmen (1918), Madame Du Barry (1919) i Sumurun (1920)[11].

W 1923 przybyła do Hollywood i wystąpiła w filmach: Hiszpańska tancerka, Cesarzowa (wysoko oceniana przez krytykę za rolę carycy Katarzyny), Hotel Imperial, Miłość aktorki i wielu innych. Była rywalką innej ciemnowłosej divy Glorii Swanson.

W Stanach Zjednoczonych została gwiazdą kina niemego i symbolem seksu, do czego przyczyniły się także głośne romanse z Charlie Chaplinem i Rudolphem Valentino (zarzucano jej, że pogrzeb Valentino wykorzystała dla autoreklamy) oraz plotki o jej uczuciu do długoletniej przyjaciółki Margaret West.

Nie odniósłszy sukcesu w filmach dźwiękowych (Z rozkazu kobiety – z powodu silnego akcentu i niskiego głosu odczuwanego jako zbyt ordynarny jak na wielką gwiazdę), powróciła do Niemiec, gdzie początkowo kontynuowała karierę. Po dojściu do władzy nazistów minister propagandy Goebbels zakazał angażowania jej do filmów z powodu rzekomo żydowskiego pochodzenia. Uwolniona od podejrzeń w wyniku osobistej interwencji Hitlera, który był jej wielbicielem, zagrała ponownie w filmach Mazurka (Mazurek, 1935), Moskau-Shanghai (Moskwa-Szanghaj, 1936), Madame Bovary (1937), Tango Notturno (1937), Die fromme Lüge (Pobożne kłamstwo, 1938) i Die Nacht der Entscheidung (Decydująca noc, 1938).

Przed wybuchem II wojny światowej powróciła do Stanów Zjednoczonych. Wystąpiła jeszcze w kilku filmach, jak Hi Diddle Diddle (1943) i Księżycowe prządki (1964).

Po wojnie popadła w zapomnienie, ale dzięki swojej firmie maklerskiej żyła w dostatku. Zamieszkiwała w San Antonio w Teksasie[12]. W 1970 opublikowała wspomnienia Pamiętnik gwiazdy (wydanie polskie 1976). Zmarła w wieku 90 lat.

FilmografiaEdytuj

Wybrane filmy długo- i krótkometrażowe z udziałem Poli Negri[13]:

PolskaEdytuj

Żona jako Helena Kazicka
Czarna książeczka (krótkometrażowy)
  • 1916: Studenci jako Pola, córka Jana i Stanisławy
  • 1917
Bestia (krótkometrażowy) jako Pola Basznikow
Arabella
Pokój nr 13 (krótkometrażowy)
Tajemnica Alei Ujazdowskich/Tajemnica Alei Róż (krótkometrażowy)
Jego ostatni czyn

NiemcyEdytuj

  • 1917
Za pocałunek-wieczystych nocy męki
Niedługo mnie szczęście łudziło
Die toten Augen
Gdy serce nienawiścią pała jako Ilja Vörösz
Rosen, die der Sturm entblattert
Rozpasana
  • 1918
Oczy mumii Ma jako Ma
Carmen jako Carmen
Mania jako Mania, pracownica fabryki papierosów
Żółty paszport jako Lea Raab/Lydia Pavlova
Studentenliebe
Surogaty lyubvi jako Lead
  • 1919
Awanturnica jako Maria
Vendetta – Zemsta krwi jako Marianna Paoli
Dzieje mężatki
Hrabina Rondoli
Madame Dubarry jako Jeanne Vaubernier – później jako madame Dubarry
Das Karussell des Lebens
Rausch
  • 1920
Markiza d'Arminiani jako markiza Assunta
Biedna Violetta jako Violetta Duclos
Die Geschlossene Kette
Das Martyrium jako Gattin
Sumurun jako Yannaia, tancerka
  • 1921
Safona jako Sappho
Dzika kotka/Górska kotka jako Rischka
Die Dame im Glashaus

Stany Zjednoczone (I okres)Edytuj

  • 1923
Hollywood jako ona sama
Bella Donna jako Bella Donna (Ruby)
Napiętnowana jako Carmelita De Córdoba
Hiszpańska tancerka jako Maritana, Cyganka-wróżka
  • 1924
Mężczyźni jako Cleo
Jej wielka miłość jako Lily
Cienie Paryża
Zakazany raj
Czarna Lu jako Claire, królowa Apaczów
Cesarzowa jako caryca Katarzyna
  • 1925
Kobieta bezwstydna jako hrabina Elnora Natatorini
Kwiat nocy jako Carlota y Villalon
Na wschód Suez
Czarodziejka jako Mariposa
Piętno krwi jako Daisy Forbes
  • 1926
Skłamałam jako Olga Kriga
Good and Naughty jako Germaine Morris
  • 1927
Drut kolczasty jako Mona Moreau
Spowiedź uczciwej kobiety jako Julie
Hotel Imperial jako Anna Sedlak
  • 1928
Godzina zmysłów jako Amy
Podwójne życie jako baronowa Gerda Wallentin
Kobieta z Moskwy
Miłość aktorki jako Rachel
Biała księżniczka jako księżniczka Fedora

EuropaEdytuj

Gräfin Volescu jako hrabina Volescu
Moskwa-Szanghaj jako Olga Petrowna
  • 1937
Pani Bovary jako Emma Bovary
Tango Notturno jako Mado Doucet
  • 1938
Die Nacht der Entscheidung/Decydująca noc jako Tessa Brückmann
Pobożne kłamstwo jako Carmen Casini

Stany Zjednoczone (II okres)Edytuj

Pozostałe informacjeEdytuj

Przez długi czas kwestią sporną była data jej urodzenia. Na nagrobku widnieje podany w autobiografii 31 grudnia 1899, jednak wiele źródeł podawało 1897, a nawet 1894. Sprawę wyjaśniła ostatecznie Wiesława Czapińska, która dotarła do metryki z datą 22 grudnia 1896?/3 stycznia 1897 (w Królestwie Polskim – a więc także i w Lipnie – obowiązywało podwójne datowanie).

Filmoteka Narodowa posiada w swojej kolekcji następujące filmy z jej udziałem:

Fragment filmu Arabella (1917) został wykorzystany w filmie O czym się nie mówi (1939), lecz Filmoteka Narodowa nie posiada jego kopii.

W wypadku chęci wyświetlania innych filmów Filmoteka musi wypożyczać ich kopie od zagranicznych instytucji.

Od 2007 Lipnowskie Towarzystwo Kulturalne im. Poli Negri organizuje festiwal „Pola i inni”. Podczas imprezy emitowane są filmy z udziałem aktorki oraz przyznawane są statuetki „Politki” dla artystów polskich robiących karierę za granicą podobnie do Poli oraz promotorzy jej pamięci. Laureatami owej nagrody są.: Joanna Kulig (2018), Magdalena Lamparska (2018), Marcin Dorociński (2018), Andrzej Seweryn (2017), Daniel Olbrychski (2016), Małgorzata Zajączkowska (2016), Teatr Polski w Toronto (2016), Paweł Deląg (2015), Peter Lucas/Piotr Andrzejewski (2015), Piotr Adamczyk (2014), Magdalena Boczarska (2014), Weronika Rosati (2013), Robert Więckiewicz (2012), Natasza Urbańska (2012), Jerzy Maksymiuk (2012), Agnieszka Grochowska (2011), Mariusz Kotowski (2011), Agata Buzek (2010), Jan Nowicki (2010), Izabella Miko (2009), Olgierd Łukaszewicz (2009), Karolina Gruszka (2008), Bogusław Kaczyński (2007), Wiesława Czapińska (2007), Igor Chalupec (2007). Festiwal organizowany jest od kilku lat w Lipnie (rodzinnym mieście Poli Negri).

W 2012 Janusz Józefowicz zrealizował pierwszy na świecie musical w technologii 3D oparty na biografii Poli Negri pod tytułem „Polita”. Odegrała ją Natasza Urbańska.

W sierpniu 2014 ukazała się polska edycja książki o Poli Negri pt. Pola[15], autorstwa Danieli Dröscher, w tłumaczeniu Sławy Lisieckiej.

UwagiEdytuj

  1. Oryginalne nazwisko Poli Negri brzmiało Chalupec lub – z zastosowaniem alfabetu polskiego – Chałupec; spotykana jest też pisownia Chałupiec.
  2. Sama aktorka w autobiografii „Pamiętnik gwiazdy” pisze, że urodziła się „w przeddzień nowego wieku, 31 grudnia 1899”. Akt urodzenia mówi jednak, że Pola przyszła na świat 3 stycznia 1897[2][3].

PrzypisyEdytuj

  1. Tadeusz Lubelski: Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty. Katowice: Videograf II, 2009, s. 37. ISBN 978-83-7183-666-4.
  2. a b Odpis skrócony aktu urodzenia z 1978 roku. polanegri.pl. [dostęp 28 sierpnia 2016].
  3. a b Odpis skrócony aktu urodzenia z 1960 roku. genealogia.okiem.pl. [dostęp 28 sierpnia 2016].
  4. Ludomir Molitoris, Słowacka mniejszość narodowa w Polsce, w: Słowacy, historia Kultura. Muzeum Narodowe Rolnictwa, Szreniawa 2015, s. 15.
  5. Kotowski Mariusz, Pola Negri. Legenda Hollywood, Prószyński i S-ka, Warszawa 2011.
  6. Mirosław Krajewski, Powiat lipnowski. Materiały do monografii, Brodnica-Lipno 2018, s. 147–148, 172, 605, 621–623, 633–634, 637, 640.
  7. Roman Taborski: Warszawskie teatry prywatne w okresie Młodej Polski. Warszawa: PWN, 1980, s. 135–138. ISBN 83-01-01366-4.
  8. Pola Negri – polska królowa Hollywood. polskieradio.pl, 3 stycznia 2016. [dostęp 2016-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (27 sierpnia 2016)].
  9. Bydgoskie odkrywanie Poli Negri.
  10. 40 sekretów Bydgoszczy: Policyjni tajniacy chodzili za wielką gwiazdą krok w krok.
  11. Adam Gusowski: Pola Negri, porta polonica.
  12. Ze świata. 70-lecie Poli Negri. „Nowiny Rzeszowskie-Stadion”, s. 2, nr 3 z 4 stycznia 1967. 
  13. Pola Negri, IMDb [dostęp 2020-04-03].
  14. Film z Polą Negri w Filharmonii Narodowej.
  15. Dröscher Daniela: Pola. Łódź: Od Do, 2014. ISBN 978-83-934075-5-2. OCLC 894947094.

Linki zewnętrzneEdytuj