Pole Mokotowskie

kompleks parkowy w Warszawie

Pole Mokotowskie, park Józefa Piłsudskiego – kompleks parkowy w Warszawie, znajdujący się na terenie trzech dzielnic: Mokotowa, Ochoty i Śródmieścia.

Pole Mokotowskie
Ilustracja
Staw w zachodniej części Pola Mokotowskiego
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Dzielnica Mokotów, Ochota, Śródmieście
Powierzchnia 68,54[1] ha
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Pole Mokotowskie
Pole Mokotowskie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pole Mokotowskie
Pole Mokotowskie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Pole Mokotowskie
Pole Mokotowskie
Ziemia52°12′47″N 20°59′52″E/52,213056 20,997778
Strona internetowa
Amatorzy wyścigów konnych na Polu Mokotowskim, ok. 1892
Pole Mokotowskie w pobliżu ronda Jazdy Polskiej

Jego granice wyznaczają ulice: Żwirki i Wigury, Rokitnicka, Ondraszka, Trasa Łazienkowska (Wawelska i al. Armii Ludowej), Waryńskiego, Batorego, Boboli i Rostafińskich.

HistoriaEdytuj

Pole Mokotowskie początkowo leżało na południowy zachód od ówczesnej Warszawy. Północną część pola włączono w granice miasta w 1892[2] lub 1900, a resztę w czasie dużego rozszerzenia Warszawy w 1916, łącznie z całą ówczesną gminą Mokotów[3].

Mokotowskie Pole WojenneEdytuj

Teren Pola Mokotowskiego od obszaru Warszawy oddzielono, budując Wał Lubomirskiego w 1770. W 1818 przeznaczono je na cele ćwiczeniowe wojska[1]. Około 1825 urządzono na nim plac musztry kawalerii, jednocześnie przesuwając wał na południe od Drogi Królewskiej (później na tym odcinku ulicy Nowowiejskiej). Zachodnia granica sięgała prawie do Szosy Krakowskiej (ulica Grójecka), gdzie urządzano kolonię Ochota. Najbardziej zachodnią część pola od połowy lat 30. XIX w. zajmowały sady i ogrody dostarczające żywność dla warszawskiego garnizonu[2]. Na południu pole sięgało wsi Mokotów, granicząc z drogą, której śladem poprowadzono później ulicę Rakowiecką, a na wschodzie Rogatek Mokotowskich[4]. Od 1831 teren poligonu nazywał się Mokotowskim Polem Wojennym[5][2]. Zajmowało ono ok. 200 hektarów[1].

Z czasem skrajne części pola zaczęto zabudowywać. Ze względu na ograniczenia narzucone przez wymagania Twierdzy Warszawa, na przełomie XIX i XX w. dopuszczano w tym rejonie jedynie zabudowę drewnianą[4]. Wśród zabudowań był tor wyścigów konnych z 1841 r. Kolejna zabudowa pola miała miejsce od 1887, kiedy przy ulicy Polnej utworzono nowy tor wyścigowy wraz z trybunami, a w północnej części, na południe od Koszar Jerozolimskich, rozplanowano nowe założenie ogrodowe. Pełniło ono funkcję obozu 3 Dywizji Piechoty Gwardii i wybudowano tam drewniane baraki koszarowe i budynki oficerskie oraz cerkiew[5][2] (w okolicy ulicy Polnej)[4]. W czasie I wojny światowej opuszczone przez rosyjskie wojsko baraki zostały zamieszkane przez lumpenproletariat, a następnie na ich miejscu urządzono osiedle Staszyce, później przebudowane w Kolonię Staszica[2]. Zagospodarowanie ogrodnicze pozostałości pola kontynuowano później – w 1929 przy ul. Wawelskiej założono dla byłych legionistów istniejący przez kolejne kilkadziesiąt lat ogród działkowy „Jutrzenka”[6]. W czasie okupacji niemieckiej na polu uprawiano warzywa[5]. W 1892 północne obrzeże pola zostało odkupione przez miasto na potrzeby budowy zespołu filtrów wody pitnej[2]. Z kolei na południowych obrzeżach rozwijała się zabudowa ulicy Rakowieckiej[4].

Tor wyścigów konnychEdytuj

Na północnym zachodzie Mokotowskiego Pola Wojennego urządzono niewielki tor wyścigów konnych, gdzie w 1841 odbyła się pierwsza publiczna gonitwa w Królestwie Polskim związana z wystawą zwierząt gospodarskich. Wystawy i wyścigi odbywały się rzadko, a w 1861 zostały zakazane. Nowy tor powstał w 1887. Był znacznie większy i rozciągał się wzdłuż ulicy Polnej. Zlikwidowano go w 1938, otwierając jednocześnie tor wyścigów konnych Służewiec[5]. W okolicach toru wyścigowego umieszczono huśtawki, karuzele, namydlone słupy do wspinania się po nagrodę i urządzano festyny[2].

Lotnisko MokotowskieEdytuj

Osobny artykuł: Lotnisko mokotowskie.

Od 1909 na Polu Mokotowskim urządzano pokazy lotnicze, pierwsze na terenie Polski[2]. W następnym roku, mniej więcej na obszarze pierwszego toru wyścigowego[4], powstało lotnisko mokotowskie, a na jego północnych obrzeżach ulokowano zabudowania warsztaty i hangary Warszawskiego Towarzystwa Lotniczego Awiata. W 1912 r. zakłady Awiaty zamknięto. Lotnisko zostało przejęte przez wojsko rosyjskie, a po przejściu frontu wschodniego w 1915 – niemieckie. Wówczas stało się bazą dla sterowców. Następnie zostało przejęte przez wojsko polskie, a lotnisko oprócz funkcji wojskowych powróciło do roli lotniska cywilnego[2].

Zabudowa lotniska mokotowskiego miała charakter prowizoryczny[4]. Zespół lotnisk składał się z lotniska wojskowego, sportowego i pasażerskiego. Przy wojskowym w latach 1921–1933 stacjonował 1 Pułk Lotniczy. Lotnisko sportowe należało do Aeroklubu Warszawskiego, a pasażerskie obsługiwało port lotniczy. Znajdował się on początkowo we wschodniej części pola, a następnie przeniesiono go w rejon środkowy, przy ówczesną ulicę Topolową[5]. Z lotniskiem związane były Centralne Warsztaty Lotnicze przy ulicy Puławskiej[7], przekształcone w Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL). W latach 30. zaczęto ograniczać działalność lotnisk na rzecz nowo budowanego portu lotniczego na Okęciu. Wraz z nim przeniesiono PZL. Rozmiar lotniska wojskowego zmniejszono, budując aleje Żwirki i Wigury oraz Niepodległości. Nadal działało lotnisko sportowe. Pozostała również wytwórnia szybowców Antoniego Kocjana. Lotnisko wojskowe pełniło swoją funkcję podczas kampanii wrześniowej[5].

Lotnisko mokotowskie było wykorzystywane podczas zawodów lotniczych Challenge 1934 oraz kilku balonowych o Puchar Gordona Bennetta. Było też miejscem parad[5].

Plany zagospodarowania z pierwszej połowy XX wiekuEdytuj

Osobny artykuł: Dzielnica Wiedzy.

Duży obszar pozostający we własności skarbu państwa (po przejęciu od wojska) był przedmiotem różnych koncepcji urbanistycznych. Różne plany zasadniczo zakładały likwidację obszaru otwartego i jego zabudowę, a nowe założenia urbanistyczne miały się zaczynać przy placu Na Rozdrożu i sięgać do ul. Grójeckiej. Pierwsze podjęto jeszcze w 1916 pod okupacją niemiecką. Ówczesny projekt przygotowany przez Koło Architektów pod kierunkiem Tadeusza Tołwińskiego przewidywał powstanie na terenie pola Dzielnicy Nauki. Urbanistycznie miało to być rozszerzenie Osi Stanisławowskiej z centralną aleją o długości ok. 4 km i szerokości 150 m (z wewnętrznymi szpalerami drzew) zaczynającą się na placu Na Rozdrożu, przecinającą place z gwiaździstym układem ulic. W dwudziestoleciu międzywojennym pomysły te zmodyfikowano, a dzielnica ta miała mieć charakter również administracyjny (główna arteria, biegnąca w tym samym miejscu miała nazywać się aleją Sejmową). W jej centrum miała się znaleźć Świątynia Opatrzności Bożej[4][2]. W maju 1935 na Polu Mokotowskim odbyły się główne uroczystości pogrzebowe Józefa Piłsudskiego[8]. Śmierć marszałka i kult jego osoby doprowadziły do opracowania planu wzniesienia na terenie komisariatu XVI Warszawy, obejmującego wówczas pole, reprezentacyjnej dzielnicy Piłsudskiego[4][2][9]. Oprócz ulicy tworzącej oś wschód-zachód, często planowano w środku Pola Mokotowskiego oś północ-południe, którą ostatecznie stała się nowa aleja Niepodległości[4][5], co zostało umożliwione po przeniesieniu w 1934 lotniska na Okęcie[10]. Przedłużenie dotychczasowych ulic Topolowej i Włodarzewskiej i połączenie w aleję Niepodległości, a więc ostateczne rozdzielenie pozostałości Pola Mokotowskiego na część zachodnią i wschodnią nastąpiło w 1938 r. W 1936 Pole Mokotowskie po odłączeniu kolejnych fragmentów miało obszar ponad 120 hektarów i zostało przekazane przez Skarb Państwa Funduszowi Obrony Narodowej[4]. Ostatnim dalekosiężnym planem zagospodarowania Pola Mokotowskiego i okolic była monumentalna kompozycja urbanistyczna zaprojektowana przez Bohdana Pniewskiego z szeroką aleją defilad, pomnikiem marszałka, kilkudziesięcioma gmachami ministerstw i instytucji państwowych, Świątynią Opatrzności Bożej i wielkim placem zgromadzeń – Forum Chwały[9]. Niektóre plany były wynikiem ogłaszanych przez władze państwowe konkursów. Czasem mimo zwycięstwa w konkursie, plany zostawały odkładane i podejmowano kolejne. Zwykle zdążano realizować jedynie niektóre ich elementy, nie zachowując pełnej spójności, a ostatecznie zostały one unicestwione wybuchem II wojny światowej[4][5]. Jeszcze przed jej wybuchem wybudowano gmach Urzędu Patentowego, choć wykończenie zrealizowano już po wojnie. Dokończono również budowę Kolonii Mieszkaniowej Towarzystwa Kredytowego Miejskiego w pobliżu placu Unii Lubelskiej. Po zakończeniu II wojny światowej zarzucono plany zabudowy Pola Mokotowskiego jako dzielnicy administracji. Kontynuowano natomiast ideę Dzielnicy Nauki przekształconą w Dzielnicę Wiedzy. Na obrzeżach pola kontynuowano rozbudowę kompleksów uczelnianych, a ono miało stać się wewnętrznym parkiem tej dzielnicy[4]. Pełna koncepcja budowy Dzielnicy Wiedzy zakładała ostateczną zabudowę obszaru otwartego z pozostawieniem placów i przynajmniej częściowo dostępnych publicznie ogrodów uczelnianych (farmaceutycznego akademii medycznej, pomologicznego, pól eksperymentalnych SGGW). Ostatecznie jednak i ta koncepcja nie została zrealizowana i zbudowano jedynie część planowanych budynków na obrzeżach dawnego pola[11].

W 1931 Stanisław Odyniec-Dobrowolski zaprojektował zabudowę klubu sportowego Warszawianka, która miała się mieścić na rogu ul. Wawelskiej i Uniwersyteckiej (wówczas mającej sięgać w głąb Mokotowa). Udało się zbudować otwarte boiska, pawilon klubowy i wały pod trybuny[2]. Teren Warszawianki przejął Ośrodek Zespołu Sportowego Budowlani, później jako Skra Warszawa, a pozostałości przebudowano w 1953 roku w Stadion RKS Skra[5].

W 1945 na rogu al. Niepodległości i ul. Wawelskiej ustawiono 167 domków fińskich z 250 lokalami, dar Związku Radzieckiego. Zachowały się dwa domki w pobliżu ul. Leszowej, w tym jeden, w którym w latach 1946–1955 mieszkał z rodzicami i siostrą Ryszard Kapuściński[12]. Po wojnie kilkakrotnie wykonano nasadzenia drzew w latach 40. i 70. Nie były one podporządkowane jednak żadnemu planowi, ale w ich ramach posadzono ponad 11 tysięcy drzew[13]. W 1951 oddano do użytku nową siedzibę Głównego Urzędu Statystycznego[14]. Następnie na Polu Mokotowskim powstały również zabudowania Miejskiego Przedsiębiorstwa Robót Ogrodniczych, budynki Politechniki Warszawskiej, Stołecznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej, klubu „Park” oraz kilku przedsiębiorstw prywatnych i kilka lokali gastronomicznych[15] m.in. puby „Bolek” i „Lolek”[16].

Park według koncepcji Stanisława BolkaEdytuj

Po zarzuceniu koncepcji Dzielnicy Wiedzy park nie był przedmiotem szczególnej koncepcji planistycznej. W planach komunikacyjnych zakładano połączenie ulic Opaczewskiej, później Banacha z ulicą Stefana Batorego oraz Chodkiewicza z Ondraszka, co podzieliłoby zachodnią część pola na kolejne izolowane fragmenty. Nowy plan urządzenia pola, tym razem jako parku przedstawił w 1973 r. Stanisław Bolek. Plan ten uwzględniał istniejące lub planowane budynki i ulice, w tym nowy gmach Biblioteki Narodowej w ochockiej części parku[17]. Jego budowę zaczęto w 1977, ale trudności finansowe sprawiły, że nie zbudowano go od razu, ale do użytku oddawano poszczególne części – w latach 1983, 1986 i 1991[5]. W planie Bolka główna promenada ochockiej części parku miała iść z zachodu na wschód na południe od stadionu Skry i Biblioteki Narodowej, a w części śródmiejskiej miała zakręcać do ronda Jazdy Polskiej w Warszawie, oddzielając część parkową od terenów Politechniki Warszawskiej. Na południe od niej miał się znaleźć staw z wyspą i kawiarnią. W pobliżu al. Żwirki i Wigury miały się znaleźć czytelnia ogrodowa z parkiem rzeźb, między nimi a stawem amfiteatr z muszlą koncertową, między stawem a ul. Wawelską tereny gier stolikowych i sportowe, a między stawem a aleją Niepodległości plac zabaw, podczas gdy ogródek jordanowski miał się znaleźć przy rondzie Jazdy Polskiej. W części śródmiejskiej miała się znaleźć również letnia kawiarnia ogrodowa. Z powierzchni parku miały być wyłączone obszary ogródków działkowych Pracowniczego Ogrodu Działkowego „Rakowiec”, zabudowania Skry (stadion, basen), Biblioteki Narodowej, obszary Politechniki Warszawskiej (AZS Politechnika Warszawska, Wydział Inżynierii Chemicznej i Procesowej Politechniki Warszawskiej, Klub „Stodoła”, Urzędu Patentowego i GUS oraz planowanego miasteczka akademickiego przy ul Wawelskiej. Wiele elementów z tej koncepcji ostatecznie udało się zrealizować[17].


W 2010 na Polu Mokotowskim otwarto dwukilometrową ścieżkę edukacyjną Ryszarda Kapuścińskiego[18]. W 2018 w pobliżu skrzyżowania al. Niepodległości i ul. Wawelskiej posadzono 45 jabłonek upamiętniających wybitne Polki[19]. Od grudnia 2018 Pole jest jedną z warszawskich lokalizacji parkrun[20].

Współcześnie kompleks jest utrzymany w stylu parku krajobrazowego z alejkami spacerowymi, stawami i fontannami[21]. Pole Mokotowskie stanowi ważny element klina napowietrzającego centrum Warszawy, zapewniając swobodny przepływ powietrza do śródmieścia przy wiatrach południowo-zachodnich. Pole Mokotowskie było przez warszawiaków najczęściej wskazywanym obszarem zieleni i aktywnego wypoczynku oraz trzecim w kolejności ulubionym miejscem w przeprowadzonej na przełomie lat 2018/2019 ankiecie do Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m. st. Warszawy[22].

Wbrew nazwie tylko niewielka część współczesnego Pola Mokotowskiego leży na obszarze dzielnicy Mokotów (jest to część przylegająca do ul. Rostafińskich). Większość Pola (48,61 ha, prawie 71%[1]) leży na terenie Ochoty, a teren na wschód od al. Niepodległości na terenie Śródmieścia. Od nazwy parku pochodzi nazwa stacji metra Pole Mokotowskie.

Ważniejsze obiektyEdytuj

Od 2019 roku Pole Mokotowskie jest wpisane do gminnej ewidencja zabytków (identyfikator OCH35458). Ponadto indywidualne wpisy do ewidencji mają następujące obiekty:

Inne obiekty:

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Zielona Warszawa. [dostęp 2010-10-15].
  2. a b c d e f g h i j k l Jarosław Zieliński, Grzegorz Mika, Jerzy S. Majewski, Ochota – dzielnica z klasą. Architektura i mieszkańcy, Warszawa: Fundacja Hereditas, 2018, s. 19-24, 40, 82-84, ISBN 978-83-951050-0-5 (pol.).
  3. Andrzej Gawryszewski, Ludność Warszawy w XX wieku [pdf], Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN im. Stanisława Leszczyckiego, 2009, s. 27-29, ISBN 978-83-61590-96-5, Monografie Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN 10 (pol.).
  4. a b c d e f g h i j k l Agata Wagner, Styk trzech dzielnic Warszawy: Śródmieścia, Mokotowa i Ochoty w okresie międzywojennym – wpływ podziału własnościowego (państwo, wojsko, miasto) na typ realizowanej architektury [pdf], „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 3, 2011, s. 61-92 (pol.).
  5. a b c d e f g h i j k Wokół Pola Mokotowskiego [w:] Jarosław Zieliński, Ochotnicy na spacer, Warszawa: Veda, 2010, s. 38-43, ISBN 978-83-61932-22-2 (pol.).
  6. Maciej Aleksandrowicz: "Jutrzenka" - warszawski ogród z historią. W: Polski Związek Dzialkowców [on-line]. 24 października 2018. [dostęp 2018-12-30].
  7. Karol Placha Hetman, Polski Przemysł Lotniczy - Część 2 (pol.).
  8. Lech Królikowski: Warszawskie adresy marszałka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 105. ISBN 83-01-10291-8.
  9. a b Bolesław Stelmach, Karolina Andrzejewska-Batko (red.): Tożsamość. 100 lat polskiej architektury. Warszawa: Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki, 2019, s. 130. ISBN 978-83-951542-7-0.
  10. Grzegorz Mika: Od wielkich idei do wielkiej płyty. Burzliwe dzieje warszawskiej architektury. Agencja Wydawniczo-Reklamowa Skarpa Warszawska, 2017, s. 186. ISBN 978-83-63842-67-3.
  11. Jarosław Zieliński, Realizm Socjalistyczny w Warszawie. Urbanistyka i architektura, Warszawa: Fundacja Hereditas, 2009, s. 110-111, ISBN 978-83-927791-3-1 (pol.).
  12. Tomasz Urzykowski. Fińskie domki mogą nie przetrwać zimy. „Gazeta Stołeczna”, s. 4, 20 grudnia 2018. 
  13. Mycielski 2016 ↓, s. 16.
  14. Siedziby GUS, Główny Urząd Statystyczny (pol.).
  15. Anna Pawlikowska-Piechotka: Turystyka i wypoczynek w zabytkowych parkach Warszawy. Gdynia: Wydawnictwo Novae Res, 2009, s. 86. ISBN 978-83-61194-88-0.
  16. Ewa Michalska-Markert, Wojciech Markert: Spacerem po... Warszawie. Warszawa: Agencja Wydawnicza Egros, 2018, s. 154. ISBN 978-83-63957-77-3.
  17. a b Mycielski 2016 ↓, s. 17.
  18. Grzegorz Lisicki: Dwukilometrowa ścieżka Kapuścińskiego wreszcie otwarta. warszawa.wyborcza.pl, 24 czerwca 2010. [dostęp 2018-10-29].
  19. Wybitne Polki w parku Pole Mokotowskie. W: Urząd m.st. Warszawy [on-line]. um.warszawa.pl, 16 października 2018. [dostęp 2018-10-28].
  20. Pierwszy parkrun na Polu Mokotowskim. Ale frekwencja!. 2018-12-15. [dostęp 2018-12-16].
  21. Anna Pawlikowska-Piechotka: Turystyka i wypoczynek w zabytkowych parkach Warszawy. Gdynia: Wydawnictwo Novae Res, 2009, s. 85–86. ISBN 978-83-61194-88-0.
  22. Załącznik nr 3 do raportu – wnioski z geoankiety [w:] Agata Gójska, Michał Czepkiewicz, Raport z konsultacji dotyczących Studium Warszawy [pdf], 11 marca 2019, s. 20-21 (pol.).
  23. Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków (pol.).

BibliografiaEdytuj

Maciej M. Mycielski (red.), Jakie Pole Mokotowskie? Master Plan Pole Mokotowskie – Koncepcja Rozwoju [pdf], 2016 (pol.).

Linki zewnętrzneEdytuj