Polityka historyczna

Polityka historyczna (niem. Geschichtspolitik) lub polityka pamięci – kształtowanie świadomości historycznej oraz wzmocnienie publicznego dyskursu o przeszłości.

Geneza pojęciaEdytuj

Polityka historyczna wynika z potrzeby mitologizacji przeszłości[1] w celu tworzenia dziedzictwa kulturowego danego narodu. Pojęcie polityki historycznej wywodzi się z Niemiec, gdzie pojawiło się w latach 1980. i zajmowało się wpływem historii na politykę tego kraju[2]. Wraz z początkiem lat 1990. debata publiczna na temat wydarzeń z historii zaczęła mieć coraz większe znaczenie:

Wraz ze zjednoczeniem Niemiec stary podział na zachodnioniemiecką i wschodnioniemiecką politykę historyczną stracił rację bytu (…) w kontekście niemieckim pojęcie to nie ma – w przeciwieństwie do dyskursu politycznego polskiego – konotacji konserwatywnych[3].

Narzędzia polityki historycznejEdytuj

Narzędziami polityki historycznej są finansowane przez państwo: badania naukowe, edukacja i wychowanie, instytucje wyspecjalizowane (jak muzea, izby pamięci, instytuty lub centra), organizacja czasu (kalendarz świąt państwowych), topografia pamięci, wykorzystanie mediów masowych i wymiar sprawiedliwości, szczególnie podczas tranzycji politycznej, etykietowanie bohaterów oraz wykorzystywanie narratorów o odmiennym autorytecie (np. naukowców i świadków wydarzeń) w artykułach historycznych[4].

Polityka historyczna wpływa na naturę i nazwy pomników i muzeów, ulic, placów, miast i całych krajów[5], patronów placówek oświatowych i innych instytucji publicznych, osoby odznaczone orderami i medalami za zasługi[6], instytucje świadomości historycznej wspólnoty, a także wspierane przez państwo i samorządy badania naukowe, działania kulturalne i edukacyjno-wychowawcze.

Zagadnienie polityki historycznej w PolsceEdytuj

Także po okresie PRL, kiedy to wdrażano stosowną historiografię, pojęcie polityki historycznej niejednokrotnie wzbudza w Polsce negatywne emocje[7]. Politykę historyczną oskarża się bowiem o manipulację i wybiórcze traktowanie faktów historycznych[8].

Od 1999 roku funkcjonuje Instytut Pamięci Narodowej, oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zaś od 2020 Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego, których celem jest między innymi „realizacja polityki pamięci w zakresie historii i dziedzictwa Polski”.

Definicje polskiej polityki historycznej często uwzględniają ideologię:

  1. „Posługiwanie się przez demokratyczne (ale nie tylko) społeczeństwa własnymi interpretacjami wydarzeń z przeszłości do osiągania m.in. bieżących celów politycznych”[9].
  2. „Świadome działanie klasy politycznej mające na celu kształtowanie zakresu i charakteru zbiorowej pamięci historycznej”[10].
  3. „Interpretacja tożsamości wspólnoty politycznej – w jej toku obywatele podejmują decyzje co do tego, jakie tradycje chcą kontynuować, a jakich nie”[11].
  4. Wzmocnienie publicznego dyskursu o przeszłości poprzez różne formy instytucjonalizacji (instytucje centralne, państwowe, lokalne – samorządowe oraz regionalne)[12].

W 2015 roku ogłoszono rozpoczęcie prac nad Strategią Polskiej Polityki Historycznej, a Prezydent RP Andrzej Duda stwierdził że „prowadzenie polityki historycznej to jedno z najważniejszych działań prezydenta”[13].

Polityka historyczna na świecieEdytuj

GwatemalaEdytuj

 
Ekshumacja ofiar in San Juan Compalapa, Chimaltenango w 2005, w ramach polityki historycznej

Uchwalono tam ustawę i wdrożono projekt z Komisją Gwatemalskiego Oświecenia Historycznego (hiszp. Comisión para el Esclarecimiento Histórico de Guatemala), która chroni pamięć masakr ​​w latach 1960-1996, gdy zamordowano około 200 000 osób a zaginęło 45 000 osób[14].

Równolegle w 1995 roku rozpoczęto wspierany przez KRK niezależny Projekt Odzyskiwania Pamięci Historycznej (REMHI, hiszp. Recuperación de la Memoria Histórica), który zgromadził prawie 6000 zeznań o okrucieństwach popełnionych podczas ponad trzech dekad wojny domowej[15].

Dwa dni po ogłoszeniu w kwietniu 1998 roku raportu REMHI o takim odzyskaniu narodowej pamięci historycznej: "Nigdy więcej w Gwatemali!" (hiszp. Guatemala: Nunca Más!) o ofiarach tej wojny domowej, w którym w 80 procentach zbrodnie te przypisano Armii Gwatemalskiej i nazywając ją też holokaustem (hiszp. Holocausto silencioso)[16], jej współautor biskup Juan José Gerardi Conedera(ang.) został zaatakowany w garażu i pobity na śmierć przez trzech oficerów Armii Gwatemalskiej[17][18].

HiszpaniaEdytuj

NiemcyEdytuj

Główne artykuły: DenazyfikacjaOstforschung.

RosjaEdytuj

Główny artykuł: Rosyjska polityka historyczna.

Zakaz Rehabilitacji Nazizmu to rosyjska ustawa o pamięci historycznej z 2014 roku, znana również jako Prawo Jarowej, od nazwiska rosyjskiej polityk Iriny Anatolijewnej Jarowej[19] (Ири́на Анато́льевна Ярова́я), która odegrała kluczową rolę w jej uchwaleniu[20].

TurcjaEdytuj

Artykuł 301 tureckiego kodeksu karnego zakazuje obrażania Turcji, narodu tureckiego, tureckich instytucji rządowych lub tureckich bohaterów narodowych, takich jak Mustafa Kemal Atatürk.

UkrainaEdytuj

WęgryEdytuj

Po 1989 roku Węgrzy też stworzyli własną historiografię o zbiorowym cierpieniu podczas i po II wojnie światowej. Od lat 2000. w wielu węgierskich wsiach na Zakarpaciu znajdują się pomniki ofiar powojennych represji, często przerobione z tryumfalnych pomników postawionych w okresie Węgierskiej Republiki Ludowej (1949–1989)[21].

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Eugeniusz Ponczek. Mityzacja pamięci zbiorowej a sprawowanie władzy politycznej w sytuacji uobecniania się konfliktu. „Transformacje”. 92/93, s. 339-340, 2017. Fundacja Edukacyjna „Transformacje”. ISSN 1230-0292. [zarchiwizowane z adresu 19 października 2018]. 
  2. "The Armored Train of Memory": The Politics of History in Post-Soviet Russia | Perspectives on History | AHA, www.historians.org [dostęp 2021-09-04].
  3. Red. Magdalena Saryusz-Wolska, Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, UNIVERSITAS, Kraków 2009.
  4. Laleh Khalili: Heroes and Martyrs of Palestine. The Politics of National Commemoration. Oxford – New York: Oxford University Press, 2007; Jan Rydel, Polityka historyczna w Republice Federalnej Niemiec. Zaszłości, Idee, Praktyka. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2011; Patryk Wawrzyński, Sharing the Past: Specialized Institutions as an instrument of Politics of Memory in the 21st Century, w: Ralph Schattkowsky i Milos Reznik, „Society and Nation in Transnational Processes in Europe”. Newcastle: Cambridge Scholar Publishing 2014.
  5. Zvinashe Mamvura, ‘Let us make Zimbabwe in my own name’: Place naming and Mugabeism in Zimbabwe, „South African Journal of African Languages”, 40 (1), 2020, s. 32–39, DOI10.1080/02572117.2019.1672343, ISSN 0257-2117 [dostęp 2021-08-09].
  6. Por. na ten temat: red. Stanisław Kowolik, O polską politykę historyczną, IX Sympozjum Tarnogórskie, Tarnowskie Góry 2010.
  7. Por. na ten temat: red. Bartosz Korzeniewski, Narodowe i europejskie aspekty polityki historycznej, Instytut Zachodni, Poznań 2008.
  8. Longin Pastusiak: Polityka historyczna, czyli manipulowanie historią. przegladdziennikarski.pl, 10 lutego 2016. [dostęp 2017-05-07].
  9. Wypowiedź Dariusza Gawina w dyskusji w „Gazecie Wyborczej”: Po co nam polityka historyczna?, „Gazeta Wyborcza” z 30 września 2005.
  10. Anna Wolff-Powęska Polskie spory o historię i pamięć. Polityka historyczna, „Przegląd Zachodni” 1-2007.
  11. Wypowiedź Zbigniewa Krasnodębskiego, Polityka historyczna. Historycy – politycy – prasa. Konferencja pod honorowym patronatem Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Pałac Raczyńskich w Warszawie, 15 grudnia 2004, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2005.
  12. Por. wypowiedź Marka Cichockiego podczas rozmowy w redakcji „Mówią wieki” z dnia 17 sierpnia 2006.
  13. Polityka historyczna służy budowaniu potencjału państwa. prezydent.pl, 17 listopada 2015. [dostęp 2015-11-22].
  14. El documento clave para encontrar la verdad en Guatemala.
  15. United Nations High Commissioner for Refugees, Refworld | Guatemala: The Commission for the Recovery of National Memories; treatment of those who may have spoken with this commission or other similar commissions regarding war-time abuses (1996-1999), Refworld [dostęp 2021-12-15] (ang.).
  16. GENOCIDE - GUATEMALA, web.archive.org, 3 lutego 2004 [dostęp 2021-12-15] [zarchiwizowane z adresu 2004-02-03].
  17. Anniversary of the Assassination of Bishop José Gerardi, Education for Justice [dostęp 2021-12-15] (ang.).
  18. The Art of Political Murder: Who killed Bishop Gerardi?, by Francisco, The Independent, 16 marca 2008 [dostęp 2021-12-15] (ang.).
  19. Wiosenna Duma Państwowa Iriny Anatoliewnej. Irina Yarovaya: biografia, życie osobiste, rodzina, mąż, dzieci - zdjęcie, vk-spy.ru [dostęp 2021-07-26].
  20. Uladzislau Belavusau, Aleksandra Gliszczyńska-Grabias, Law and Memory: Towards Legal Governance of History, Cambridge University Press, 19 października 2017, ISBN 978-1-107-18875-4 [dostęp 2021-07-26] (ang.).
  21. Heroes into victims: The Second World War in post-Soviet memory politics, www.eurozine.com [dostęp 2021-12-14].