Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

polskie stowarzyszenie naukowe

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (poprzednio „Towarzystwo Ludoznawcze”) – polskie stowarzyszenie naukowe o profilu antropologicznym, założone 9 lutego 1895 we Lwowie[2].

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Ilustracja
Państwo

 Polska

Siedziba

Wrocław

Data założenia

1895

Profil działalności

etnografia, etnologia, folklorystyka, antropologia kulturowa, kultura, sztuka, ochrona dóbr kultury i tradycji, nauka, edukacja, oświata i wychowanie

Prezes

Anna Weronika Brzezińska

Członkowie

680[1]

Nr KRS

0000059069

Data rejestracji

13 listopada 2001

brak współrzędnych
Strona internetowa

Od 1953 siedziba Zarządu Głównego PTL i Biblioteki Towarzystwa im. Jana Czekanowskiego mieści się przy Uniwersytecie Wrocławskim.

Historia edytuj

Towarzystwo Ludoznawcze (taką nazwę nosiło do 1945) zostało założone w 1895 we Lwowie. Wśród współzałożycieli byli m.in. Antoni Kalina, Franciszek Rawita-Gawroński i Stefan Ramułt. Początkowo liczyło 64 członków, a pierwszym prezesem towarzystwa był Antoni Kalina (pełnił tę funkcję przez 10 lat). Pierwszy statut towarzystwa określił jego zadania jako „…umiejętne badanie ludu polskiego i sąsiednich oraz rozpowszechnianie zebranych o nim wiadomości”. Członkowie towarzystwa gromadzili różnorodne materiały, m.in. opisy, ilustracje, zapisy muzyczno-wokalne, przygotowywali i rozsyłali kwestionariusze, które miały pomóc w zbieraniu informacji, gromadzili przedmioty do przyszłego muzeum etnograficznego. Po II wojnie światowej towarzystwo wznawia działalność na XXI Walnym Zgromadzeniu, które odbyło się w Lublinie w listopadzie 1945. Powołano nowe władze towarzystwa pod przewodnictwem Kazimierza Moszyńskiego, dokonano również zmiany nazwy na Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo z siedzibą w Lublinie (w latach 1952–1953 siedzibą był Poznań, a od 1954 Wrocław). Pierwszy statut towarzystwa powstał w 1947. W 1952 i 1958 wprowadzano do niego zmiany i ostatecznie przeredagowano w 1969. Zgodnie ze statutem celem towarzystwa było pogłębianie i szerzenie wiedzy etnograficznej.

Organem prasowym PTL i Komitetu Nauk Etnologicznych jest czasopismo Lud, które ukazuje się od 1895.

Na podstawie uchwał Zarządu Głównego mogły być tworzone oddziały, w miejscowościach, w których działało przynajmniej 10 członków towarzystwa.

Władzami Oddziału były: Walne Zgromadzenie, Zarząd i Komisja Rewizyjna.

Prezes Wiceprezes
Okres Imię i nazwisko Uwagi Okres Imię i nazwisko Uwagi
1894–1905 prof. dr Antoni Kalina 1895–1897 Adolf Strzelecki Sekretarz
1897–1905 Kazimierz Gorzycki Sekretarz
1905–1910 dr Józef Kallenbach 1905–1916 prof. dr Wilhelm Bruchnalski
1910–1914 prof. dr Adam Antoni Kryński
1916–1917 dr Jan Czekanowski p.o. 1916–1943 prof. dr Adam Fisher 1916–1917 p.o.
1917–1926 prof. dr Wilhelm Bruchnalski
1926–1945 prof. dr Jan Czekanowski ponownie
1943–1945 vacat
1945–1953 prof. dr Józef Gajek 1945–1950 Sekretarz Generalny
1945–1953 prof. Kazimierz Moszyński
1950–1953 Sekretarz
1953–1956 prof. dr Józef Gajek 1953–1956 doc. dr Adolf Nasz Sekretarz
1956–1961 prof. dr Tadeusz Seweryn 1956–1961 prof. dr Józef Gajek ponownie: Sekretarz Generalny
1961–1964 prof. dr Jan Czekanowski ponownie 1961–
1964–1967 prof. dr Bolesław Olszewicz
1967–1976 prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska
1976 dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa
1976–1980 prof. dr Bronisława Kopczyńska-Jaworska
1980–1982 prof. dr Franciszek Wokroj
1982–1989 dr Anna Kowalska-Lewicka
1989–1990 prof. dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska
1992–1999 dr hab. Zygmunt Kłodnicki dwukrotnie 1992–1996 dr Anna Kowalska-Lewicka

Roman Tubaja

1996–1999 prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska

dr hab. Teresa Smolińska

1999–2005 prof. dr hab. Dorota Simonides dwukrotnie 1999–2002 prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska

dr Andrzej Stawarz

2002–2005 dr Zygmunt Kłodnicki

dr hab. Teresa Smolińska

dr Andrzej Stawarz

2005–2019 prof. dr hab. Michał Buchowski czterokrotnie 2005–2008 dr Zygmunt Kłodnicki

dr Andrzej Stawarz

dr Małgorzata Michalska

2008–2015 dr hab. Grażyna Ewa Karpińska

dr hab. Teresa Smolińska

dr Małgorzata Michalska

dwukrotnie
2015–2019 dr hab. Grażyna Ewa Karpińska

dr hab. Katarzyna Barańska

dr Katarzyna Majbroda

od 2019 dr hab. Anna Weronika Brzezińska od 2019 dr hab. Anna Engelking

dr Katarzyna Majbroda

dr Hubert Czachowski

Cele edytuj

Celem Towarzystwa jest kształtowanie warunków do rozwijania antropologicznych zainteresowań wśród swoich członków, a także wspieranie rozwoju nauk etnologicznych oraz popularyzowanie wiedzy antropologicznej w społeczeństwie. Towarzystwo prowadzi badania naukowe, organizuje zebrania, konferencje, odczyty, szkolenia, wycieczki. Gromadzi, prowadzi i udostępnia księgozbiory, archiwa oraz bazy danych dotyczących historycznych i współczesnych form kultury polskiej (w szczególności kultury ludowej), kultur innych narodów oraz grup etnicznych, a także wspólnot kulturowych.

Władze naczelne Towarzystwa edytuj

  1. Walne Zgromadzenie Delegatów
  2. Zarząd Główny
  3. Główna Komisja Rewizyjna
  4. Sąd Koleżeński

Oddziały PTL edytuj

  1. Oddział śląski (Bytom)
  2. Oddział północno-mazowiecki (Ciechanów)
  3. Cieszyn
  4. Gdańsk
  5. Kraków
  6. Lublin
  7. Łódź
  8. Mszana Dolna
  9. Opole
  10. Poznań
  11. Rzeszów
  12. Toruń
  13. Warszawa
  14. Wrocław

Sekcje tematyczne edytuj

Władze sekcji wybierane są na 4 lata. W skład zarządu sekcji wchodzi przewodniczący i co najmniej 2 członków (zastępca przewodniczącego oraz sekretarz sekcji). Sekcje są powoływane na podstawie uchwał Zarządu Głównego[3][4]. Sekcje spotykają się w ramach corocznych Walnych Zjazdów Delegatów PTL. Organizują panele dyskusyjne, konferencje oraz seminaria, przygotowują i wydają publikacje naukowe, realizują projekty badawcze[5][6].

Sekcja Stroju Ludowego edytuj

Została powołana18 maja 2012. Sekcja pozwala na wymianę poglądów i doświadczeń w zakresie badań nad strojami ludowymi, zdobnictwem, rekonstrukcją i inspiracjami. Popularyzuje ten temat w środowiskach naukowych i pozanaukowych[6]. Sekcja organizuje konferencji i seminaria i wizyty studyjne w muzeach, które mają w zbiorach kolekcje strojów ludowych. Osoby należące do sekcji wspierają projekty związane ze strojami ludowymi realizowane w placówkach muzealnych i instytucjach kultury, sporządzają bibliografię stroju ludowego w Polsce, prowadzą stronę internetową zawierającą m.in. materiały ilustracyjne z Dzieł wszystkich Oskara Kolberga i Atlasu Polskich Strojów Ludowych oraz treści z badań terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego[7], sprawują nadzór merytoryczny nad stroną strojeludowe.net[8].

Z okazji dziesięciolecia sekcji wraz ze Stowarzyszeniem Wilamowianie zorganizowano konferencję pod hasłem Strój w pamięci – pamięć o stroju. Badania nad ubiorem z perspektywy memory studies (30 czerwca–2 lipca 2022 w Wilamowicach)[9]. Wystąpili badacze i badaczki z Polski i Czech[10]. W ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki w latach 2020 –2022 sekcja zainicjowała opracowanie Słownika terminologicznego strojów ludowych[11].

Sekcja Metodologiczna edytuj

Ukonstytuowała się 11 lutego 2014[5]. Celem sekcji jest stworzenie forum dla wymiany doświadczeń w zakresie metodologii i teorii antropologicznej, by upowszechniać wiedzę w gremiach naukowych i pozanaukowych, podkreślać rolę metodologii w refleksji teoretycznej i w badaniach terenowych, wypracować metody i narzędzia badawcze, poznać i opisać nowe lub dotąd niewystarczająco opracowane zjawiska społeczno-kulturowe[12].

Sekcja zorganizowała sesje tematyczne, m.in.:

  • Antropologiczne konteksty krytyki kulturowej w ramach konferencji naukowej PTL pod hasłem Jaka refleksja o kulturze jest dzisiaj potrzebna Europie? Wyzwania, dylematy, perspektywy, Wrocław, 22–23 września 2016[13];
  • Mapowanie postmodernizmu w polskiej antropologii społeczno-kulturowej w ramach konferencji naukowej PTL zorganizowanej w 200. rocznicę urodzin Floriana Ceynowy pod hasłem Regiony i regionalizmy w perspektywie antropologii kulturowej. Między pasją a metodą, Gniewino, 22–23 czerwca 2017[14];
  • Antropologie „aktualnego”. Metody, zjawiska, perspektywy, aksjologie w ramach konferencji naukowej PTL pod hasłem Etnografie współczesności: obszary, metody, perspektywy, Łódź, 20–21 września 2018[15];
  • Etnografia transrelacyjna. Poznanie i praxis w świecie więcej-niż-ludzkim – konferencja online, Wrocław, 19–20 października 2020[16][17];
  • Krakowska konferencja etnograficzna. Metodologie, praktyki, teorie – konferencja naukowa w 95. rocznicę powstania Komisji Etnograficznej PAU, online, 21–22 listopada 2021[18];
  • Wyzwania metodologiczne i epistemologiczne pułapki antropologicznych badań w przestrzeniach miejskich i małomiasteczkowych w aktualnych kontekstach społeczno-kulturowych, materialnych, ekonomicznych, technologicznych i środowiskowych w ramach konferencji naukowej PTL pod hasłem Miasteczko – Sztetl – Städtchen. Wokół konstruowania „wielokulturowości” i „lokalnego dziedzictwa”, Przysucha, 23–24 września 2021[19].

W 2016 przeprowadzono ankietę Etnografiaetnologiaantropologia kulturowa dzisiaj. Cele, zakresy i praktyki badawcze, wyzwania na przyszłość autorstwa Katarzyny Majbrody i Wojciecha Piaska). Skierowano ją do folklorystów, etnografów i antropologów. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Lud”[20].

Sekcja Muzeologiczna edytuj

Powstała 11 lutego 2014 w celu refleksji i wspierania badań nad polskimi muzeami oraz teorii i badań muzeologicznych, wymiany doświadczeń i wiedzy na temat działalności muzeów etnograficznych, regionalnych i z zakresu badań nad kulturą, wydawania opinii, tworzenia raportów, upowszechniania wiedzy o problematyce muzeologicznej w środowiskach naukowych i pozanaukowych, jak również pomocy w realizacji projektów z zakresu muzealnictwa, muzeologii i antropologii muzeum oraz wspieranie działań wydawniczych[21].

Od 2014 w formie online ukazuje się rocznik „Zbiór Wiadomości do Antropologii Muzealnej”[21].

Sekcja Folklorystyczna edytuj

Powołana 18 września 2014, podejmuje inicjatywy w zakresie badań naukowych dotyczących dawnych i współczesnych form folkloru oraz niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W ramach działalności Sekcji organizowane są konferencje naukowe, seminaria i panele dyskusyjne, pisane wnioski o granty badawcze, przygotowywane publikacje naukowe[22].

Sekcja Antropologii Historii edytuj

Działała w latach 2015–2019. W 2020 na wniosek zarządu sekcji Zarząd Główny PTL zwiesił jej działalność[23].

Sekcja Studiów Azjatyckich edytuj

Powstała 29 czerwca 2016. Celem jej działalności jest szerzenie wiedzy o kulturze Azji, organizacja i udział w wydarzeniach naukowych, prowadzenie badań w tematyce azjatyckiej[24].

Sekcja Studiów nad Dziedzictwem i Pamięcią Kulturową edytuj

Powstała w 2017. Promuje nowe możliwości badań nad dziedzictwem i pamięcią kulturową, wspiera badania artefaktów i przejawów materialnego i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak również relacji między nimi, badani dziedzictwa i pamięci kulturowej większościowych i mniejszościowych społeczności. Opracowuje metodologię badań w tej dziedzinie, śledzi i reaguje na paradoksy i przekłamania w zakresie dziedzictwa i pamięci kulturowej. Zajmuje się też studiami performatywnymi nad dziedzictwem i pamięcią kulturową, szansami, jakie dają w tej dziedzinie nowe media, jak również działaniami w zakresie humanistyki cyfrowej[25].

Sekcja przygotowała seminaria naukowe: Nowe praktyki w obszarze dziedzictwa i pamięci kulturowej. Polityka, edukacja, animacja (Katowice, 27 maja 2019) oraz Nowe projekty badawcze i organizacyjne w obszarze dziedzictwa kulturowego (Warszawa, 6 lutego 2020)[25].

W sekcji działają m.in. Ewa Kocój (od 2017 jej przewodnicząca) i Przemysław Adamczewski[25].

Sekcja Ukrainoznawcza edytuj

Powstała 1 czerwca 2018[3]. Służy wymianie informacji i doświadczeń w zakresie antropologii, etnologii, etnografii, folklorystyki i historii Ukrainy i jej kręgu kulturowego. Podejmuje badania w tym zakresie, w Polsce i za granicą upowszechnia wiedzę o ukraińskim kręgu kulturowym, wspiera budowanie obrazu ukraińskiej kultury w powszechnym odbiorze społecznym, działa na rzecz krzewienia postawy tolerancji i współpracy[26].

Sekcja Antropologii Jedzenia edytuj

Powołana 19 lutego 2019 jako efekt rozkwitu badawczego podejścia do jedzenia i konsumpcji. Osoby działające w sekcji zajmują się związkami jedzenia z tożsamościami (etniczną, klasową, narodową, regionalną, …) i stylami życia, dziedzictwem kulinarnym, problemami i przemianami wiejskiej kultury kulinarnej, kwestią zależności pożywienia a sacrum oraz obrzędowości. Badają polityczność produkcji i konsumpcji jedzenia, analizują turystykę kulinarną[4].

Podczas dorocznych zjazdów PTL sekcja zorganizowała panele:

  • Wiele kultur, wiele kuchni. Antropologia jedzenia polskich miast, miasteczek i ich okolic na konferencji Miasteczko – Sztetl – Städtchen wokół konstruowania „wielokulturowości” i „lokalnego dziedzictwa” (Przysucha, 24–25 września 2021)[27];
  • Kultura tradycyjna jako doświadczenie i wyzwanie badawcze na konferencji pod hasłem Kultura tradycyjna jako doświadczenie i wyzwanie badawcze (Bytom, 22–25 września 2022)[28].

Jednostki podległe Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu edytuj

Biblioteka Naukowa im. Jana Czekanowskiego[29] edytuj

Archiwum naukowe[30] edytuj

Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL[31] edytuj

Pracownia Edukacji Otwierającej edytuj

Projektem zainicjonowanym w grudniu 2018 kieruje Katarzyna Majbroda[32]. Celem jest propagowanie otwartości edukacji w przestrzeni publicznej w obszarze edukacji międzykulturowej, wielokulturowej, genderowej, obywatelskiej, regionalnej, emancypacyjnej, równościowej, antydyskryminacyjnej. Działania obejmują rozwijanie programu nauczania w szkołach o treści spójne z celami pracowni, badanie polityki edukacyjnej w Polsce i wpływ na jej kształt, publikację tekstów o tematyce edukacyjnej, organizację paneli dyskusyjnych, konferencji i warsztatów[32], edukację regionalną oraz wspieranie lokalnych przedsięwzięć umacniających więzi społeczne[33]. Pracownia jest szczególnie aktywna w trzech obszarach: edukacja równościowa przeciwko dyskryminacji i wkluczeniom, edukacja regionalna w zakresie kultur tradycyjnych i dziedzictwa kulturowego oraz animacja w celu wzmacniania twórczości i sprawczości społeczności lokalnych[32].

Działalność wydawnicza edytuj

Czasopisma naukowe[34] edytuj

  1. Lud”, rocznik, wydawany od 1895
  2. Literatura Ludowa”, dwumiesięcznik, wydawany od 1957
  3. Łódzkie Studia Etnograficzne”, rocznik, wydawany od 1959
  4. Zbiór Wiadomości do Antropologii Muzealnej”, rocznik, wydawany od 2014

Serie wydawnicze[35] edytuj

  1. Prace i Materiały Etnograficzne (PMiE) – wydawany od 1934
  2. Prace Etnologiczne (PE) – wydawane od 1947
  3. Atlas Polskich Strojów Ludowych (APSL) – wydawana od 1949
  4. Archiwum Etnograficzne (AE) – wydawane od 1951
  5. Kultury Popularne Świata (KPŚ) – wydawana od 1958
  6. Biblioteka Zesłańca (BZ) – wydawane od 1991
  7. Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (KPAE) – wydawane od 1993
  8. Biblioteka Literatury Ludowej (BLL) – wydawana od 1995
  9. Dziedzictwo Kulturowe (DK) – wydawane od 1995

Członkowie PTL edytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.

Członkowie honorowi PTL

Przedwojenni członkowie towarzystwa

Przypisy edytuj

  1. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w ngo.pl, bazy.ngo.pl, [data aktualizacji bazy: 2009-07-01]
  2. Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
  3. a b PTL, Sekcja Ukrainoznawcza, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-08] (pol.).
  4. a b PTL, Sekcja Antropologii Jedzenia, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-07] (pol.).
  5. a b PTL, Sekcja metodologiczna, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  6. a b PTL, Sekcja stroju ludowego, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-07] (pol.).
  7. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Atlas Polskich Strojów Ludowych 1949–2019. Kierunki badań nad strojami ludowymi w Polsce po 1945 roku, „Nauka”, 119 (1), 2019, s. 93–120.
  8. Partnerzy projektu — Stroje ludowe, strojeludowe.net [dostęp 2023-01-07] (pol.).
  9. PTL, STRÓJ W PAMIĘCI – PAMIĘĆ O STROJU, ptl.info.pl [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  10. PTL, 10-LECIE SEKCJI STROJU LUDOWEGO, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-07] (pol.).
  11. PTL, 2019-2025 SŁOWNIK TERMINOLOGICZNY POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH. PUBLIKACJA KSIĄŻKI ORAZ UPOWSZECHNIENIE WYNIKÓW W INTERNECIE NA PLATFORMIE STROJELUDOWE.NET, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-07] (pol.).
  12. Katarzyna Majbroda, Michał Mokrzan, Sekcja Metodologiczna Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, „Rocznik Historii Antropologii” (1 (6)), 2014, s. 375–377.
  13. PTL, Zaproszenie na Konferencję PTL i KEiAK UWr Wrocław 2016, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  14. Ptl Og, Zaproszenie na ogólnopolską konferencję naukową „Regiony i regionalizmy w perspektywie antropologii kulturowej…” | Polskie Towarzystwo Ludoznawcze [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  15. PTL, Program konferencji "Etnografie współczesności. Obszary, metody, perspektywy", ptl.info.pl [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  16. PTL, Etnografia transrelacyjna. Poznanie i praxis w świecie więcej-niż-ludzkim - fotorelacja, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  17. Etnografia transrelacyjna. Poznanie i praxis w świecie więcej-niż-ludzkim, etnografia.systemcoffee.pl [dostęp 2023-01-06].
  18. Krakowska Konferencja Etnograficzna | Me - Muzeum Etnograficzne w Krakowie, etnomuzeum.eu [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  19. PTL, XCVI Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  20. Katarzyna Majbroda, Wojciech Piasek, Antropologia społeczno-kulturowa w Polsce dzisiaj – dziedzictwo, teraźniejszość, wyzwania i strategie na przyszłość. Wokół ankiety antropologicznej, „LUD. Organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego”, 101, 2017, s. 447–483, DOI10.12775/lud101.2017.16, ISSN 2719-8057 [dostęp 2023-01-06] (pol.).
  21. a b PTL, Sekcja muzeologiczna, ptl.info.pl [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  22. PTL, Sekcja folklorystyczna, ptl.info.pl [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  23. Sekcje.
  24. PTL, Sekcja Studiów Azjatyckich, ptl.info.pl [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  25. a b c PTL, Sekcja Studiów nad Dziedzictwem i Pamięcią Kulturową, ptl.info.pl [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  26. PTL, Sekcja Ukrainoznawcza, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-08] (pol.).
  27. Program konferencji w 125-lecie powstania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i w 130 rocznicę śmierci Oskara Kolberga.
  28. Kultura tradycyjna jako doświadczenie i wyzwanie badawcze. Bytom, 22–25.09.2022.
  29. BIBLIOTEKA » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. » PTL – Polskie Towarzystwo Ludoznawcze – Zarząd Główny [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  30. ARCHIWUM » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. » PTL – Polskie Towarzystwo Ludoznawcze – Zarząd Główny [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  31. Pixel Theme Studio, | BEP – Bibliografia Etnografii Polskiej [dostęp 2023-02-24] (pol.).
  32. a b c Katarzyna Majbroda, Edukacja otwierająca jako strategia demokratyzacji wiedzy i współtworzenia wyobraźni społecznej, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 59, 2020, s. 9–31, DOI10.12775/LSE.2020.59.02, ISSN 2450-5544 [dostęp 2023-01-09] (pol.).
  33. PTL, Pracownia Edukacji Otwierającej, ptl.info.pl [dostęp 2023-01-09] (pol.).
  34. Czasopisma PTL.
  35. Serie PTL.

Linki zewnętrzne edytuj