Otwórz menu główne

Pomnik historii

forma ochrony zabytków w Polsce
Oficjalne logo pomników historii ustanowione w 2011 roku

Pomnik historii – jedna z form ochrony zabytków w Polsce, określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (art. 7)[1]. Status pomnika historii ustanawiany jest w drodze rozporządzenia przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przyznawany jest zabytkom nieruchomym o szczególnej wartości historycznej, naukowej i artystycznej, utrwalonym w powszechnej świadomości i mającym duże znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego Polski.

Lista pomników historii jest otwarta. Zawiera obiekty i obszary reprezentujące najwybitniejszą grupę zabytków, odzwierciedlającą bogactwo i różnorodność dziedzictwa kulturowego w Polsce. Należą do nich oprócz pojedynczych obiektów także zespoły staromiejskie, komponowane krajobrazy kulturowe, dzieła budownictwa obronnego, pola bitewne, kanały, zespoły budowlane czy zespoły klasztorne.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Pojęcie prawne pomnika historii wprowadziła ustawa o ochronie dóbr kultury, uchwalona 15 lutego 1962 roku[2]. 20 września 1994 roku pierwsze obiekty zostały uznane przez prezydenta Lecha Wałęsę za pomniki historii[3].

W 2016, z okazji zbliżającego się jubileuszu stulecia odzyskania niepodległości przez Polskę, w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego zrodziła się inicjatywa poszerzenia listy Pomników Historii do stu obiektów. W ciągu dwóch lat Narodowy Instytut Dziedzictwa przygotował 46 kompletnych dokumentacji obiektów, które umożliwiły wpisanie ich na listę[4].

10 grudnia 2018 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie odbyła się gala „100 Pomników Historii na 100-lecie odzyskania niepodległości”. Na gali, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda, wręczył rozporządzenia zarządcom 14 obiektów wpisanych tego dnia na listę Pomników Historii. Zarządcom wszystkich w tym momencie, 105 Pomników Historii, wręczone zostały symboliczne tablice upamiętniające jubileusz odrodzenia niepodległej Polski[5].

Cel i znaczenieEdytuj

Celem ustanowienia pomników historii jest wyróżnienie najcenniejszych, najważniejszych obiektów zabytkowych na terenie Polski. Zgodnie z obecnym stanem prawnym przyznanie statusu pomnika historii jest przede wszystkim wydarzeniem prestiżowym[6] i stanowi jedyne odstępstwo od wynikającej z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zasady równocenności zabytków[7]. Nie zmienia ono jednak nic w sposobie zarządzania zasobami obiektów zabytkowych, nie nakłada ani nie zwalnia zarządców z żadnych obowiązków, nie ustanawia wzmożonego reżimu ochrony substancji zabytkowej, formalnie nie wiąże się z ułatwieniem otrzymania dofinansowania dla obiektu. Ustawa nie stawia także przed administracją konserwatorską żadnych nowych zadań i nie daje dodatkowych kompetencji, poza tymi które posiada w przypadku każdego innego zabytku nieruchomego[8].

Procedura uznania za pomnik historiiEdytuj

Proces uznawania obiektu za pomnik historii reguluje obecnie art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[1]. Wniosek o uznanie zabytku za pomnik historii składa minister właściwy do spraw dziedzictwa narodowego (obecnie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego), po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady Ochrony Zabytków[9].

Zgodnie z obowiązującą procedurą, opracowaną przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID), wniosek podpisany przez właściciela obiektu przesyłany jest do Generalnego Konserwatora Zabytków wraz z opinią wystawioną przez odpowiedniego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Następnie wniosek jest kierowany do Narodowego Instytutu Dziedzictwa, gdzie określana jest zasadność propozycji. Po uzyskaniu opinii NID-u wniosek przedstawiany jest Radzie Ochrony Zabytków, a następnie Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Rekomendacja Rady ma charakter obligatoryjny i wynika bezpośrednio z przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[9].

Procedura cofnięcia uznania za pomnik historii jest podobna – poprzez wydanie przez Prezydenta RP rozporządzenia (art. 15 ust. 3)[1].

KryteriaEdytuj

Rada Ochrony Zabytków ustaliła warunki przyznawania tytułu. Głównymi kryteriami, które musi spełniać obiekt wyróżniony mianem pomnika historii są[10]:

  • zachowanie pierwotnej kompozycji przestrzennej lub jej nieznaczne przekształcenie;
  • jednorodność stylowa lub zharmonizowana i czytelna mieszanina różnych stylów;
  • należyte wyeksponowanie w przestrzeni miejskiej lub krajobrazie i zachowanie pierwotnych relacji z otoczeniem;
  • obiekt musi być owocem pracy wybitnych twórców, np.: architektów, planistów, architektów krajobrazu, ogrodników;
  • zadowalający stan techniczny lub stan pozwalający na rewaloryzację obiektu;
  • obiekt jest przedmiotem troski konserwatorskiej.

KrytykaEdytuj

Obecny charakter wyróżnienia jest krytykowany przez badaczy polskiego dziedzictwa kulturowego i konserwatorów zabytków. W debacie publicznej, prowadzonej na temat nowelizacji ustawy o ochronie zabytków, proponowane jest przez nich wprowadzenie nowych rozwiązań dotyczących tej formy ochrony oraz określenie jasnych celów istnienia wyróżnienia. Postulaty dotyczą także zmian administracyjnych – reformy rejestru zabytków, wprowadzenia wymogu uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla terenów wpisanych i postulowanych do wyróżnienia tytułem oraz finansowych – utworzenie odrębnej jednostki budżetowej odpowiedzialnej za finansowanie obiektów posiadających status pomnika historii[6][11][12].

Lista pomników historiiEdytuj

Miejscowość Obiekt[a] Województwo Data[b] Źródło
Białystok Zespół kościoła pod wezwaniem Chrystusa Króla i św. Rocha podlaskie 2019-01-1717 stycznia 2019 [13]
Biskupin rezerwat archeologiczny Biskupin kujawsko-pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [14]
Bochnia kopalnia soli Bochnia małopolskie 2000-10-066 października 2000 [15]
Bóbrka Najstarsza kopalnia ropy naftowej podkarpackie 2019-01-1616 stycznia 2019 [16]
Brzeg Zamek Piastów Śląskich z renesansową bramą i kaplicą zamkową pod wezwaniem św. Jadwigi – nekropolią Piastów opolskie 2019-01-1616 stycznia 2019 [17]
Chełmno Stare Miasto kujawsko-pomorskie 2005-04-2020 kwietnia 2005 [18]
Ciechocinek zespół tężni i warzelni soli wraz z parkami Tężniowym i Zdrojowym kujawsko-pomorskie 2017-12-088 grudnia 2017 [19]
Częstochowa Jasna Góra – zespół klasztoru oo. paulinów[c] śląskie 1994-09-1616 września 1994 [20]
Dobrzyca zespół pałacowo-parkowy wielkopolskie 2019-01-011 stycznia 2019 [21]
Duszniki-Zdrój młyn papierniczy dolnośląskie 2011-10-1212 października 2011 [22]
Frombork zespół katedralny warmińsko-mazurskie 1994-09-1616 września 1994 [23]
Gdańsk miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [24]
Gdańsk Pole Bitwy na Westerplatte pomorskie 2003-09-011 września 2003 [25]
Gdańsk zespół pocystersko-katedralny pomorskie 2017-12-088 grudnia 2017 [26]
Gdańsk Twierdza Wisłoujście pomorskie 2018-05-2626 maja 2018 [27]
Gdańsk Stocznia Gdańska, miejsce narodzin Solidarności pomorskie 2019-01-011 stycznia 2019 [28]
Gdynia historyczny układ urbanistyczny śródmieścia pomorskie 2015-03-1717 marca 2015 [29]
Gliwice radiostacja śląskie 2017-03-2929 marca 2017 [30]
Głogówko[d] Zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri wielkopolskie 2008-03-2727 marca 2008 [31]
Gniezno Archikatedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha wielkopolskie 1994-09-1616 września 1994 [32]
Gościkowo[e] pocysterski zespół klasztorny lubuskie 2017-12-077 grudnia 2017 [33]
Grudziądz zespół zabytkowych spichlerzy wraz z panoramą od strony Wisły kujawsko-pomorskie 2017-12-088 grudnia 2017 [34]
Grunwald pole bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku warmińsko-mazurskie 2010-10-044 października 2010 [35]
Jawor kościół ewangelicko-augsburski pod wezwaniem Ducha Świętego, zwany Kościołem Pokoju dolnośląskie 2017-03-3030 marca 2017 [36]
Kalwaria Zebrzydowska krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego małopolskie 2000-11-1717 listopada 2000 [37]
Kamień Pomorski zespół katedralny konkatedry św. Jana Chrzciciela zachodniopomorskie 2005-09-011 września 2005 [38]
Katowice osiedle robotnicze Nikiszowiec śląskie 2011-01-2828 stycznia 2011 [39]
Katowice Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego oraz zespół katedralny[f] śląskie 2012-01-1313 stycznia 2012[f] [40][41]
Kazimierz Dolny teren miasta w granicach ochrony konserwatorskiej lubelskie 1994-09-1616 września 1994 [42]
Kielce dawny pałac biskupów i katedra świętokrzyskie 2017-12-088 grudnia 2017 [43]
Klępsk kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny lubuskie 2017-04-011 kwietnia 2017 [44]
Kołbacz założenie dawnego klasztoru cystersów, późniejszej letniej rezydencji książąt pomorskich i domeny państwowej zachodniopomorskie 2014-07-2121 lipca 2014 [45]
Koszuty zespół dworsko-parkowy wielkopolskie 2018-05-2424 maja 2018 [46]
Kozłówka zespół pałacowo-parkowy lubelskie 2007-05-1616 maja 2007 [47]
Kórnik zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli wielkopolskie 2011-07-1111 lipca 2011 [48]
Kraków historyczny zespół miasta małopolskie 1994-09-1616 września 1994 [49]
Kraków[g] zespół opactwa benedyktynów małopolskie 2017-03-3030 marca 2017 [50]
Kraków Kopiec Kościuszki z otoczeniem małopolskie 2017-12-088 grudnia 2017 [51]
Krasiczyn zespół zamkowo-parkowy podkarpackie 2018-05-2424 maja 2018 [52]
Krzeszów zespół dawnego opactwa cystersów dolnośląskie 2004-05-011 maja 2004 [53]
Kwidzyn zespół katedralno-zamkowy pomorskie 2018-05-1818 maja 2018 [54]
Ląd zespół dawnego opactwa cysterskiego wielkopolskie 2009-07-011 lipca 2009 [55]
Lednogóra wyspa Ostrów Lednicki na Jeziorze Lednickim wielkopolskie 1994-09-1616 września 1994 [56]
Legnickie Pole pobenedyktyński zespół klasztorny dolnośląskie 2004-05-011 maja 2004 [57]
Leżajsk zespół klasztorny oo. bernardynów podkarpackie 2005-04-2020 kwietnia 2005 [58]
Lidzbark Warmiński zamek biskupów warmińskich warmińsko-mazurskie 2018-05-1919 maja 2018 [59]
Lubiń zespół opactwa benedyktynów wielkopolskie 2009-12-1616 grudnia 2009 [60]
Lublin historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny lubelskie 2007-05-1616 maja 2007 [61]
Łańcut zespół zamkowo-parkowy podkarpackie 2005-09-011 września 2005 [62]
Łęknica Park Mużakowski, park w stylu krajobrazowym lubuskie 2004-05-011 maja 2004 [63]
Łowicz Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny łódzkie 2012-11-1313 listopada 2012 [64]
Łódź wielokulturowy krajobraz miasta przemysłowego łódzkie 2015-03-077 marca 2015 [65]
Malbork zespół zamku krzyżackiego pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [66]
Nysa zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy opolskie 2011-02-2828 lutego 2011 [67]
Oblęgorek Pałacyk Henryka Sienkiewicza wraz z zabytkowym parkiem i aleją lipową świętokrzyskie 2019-01-1616 stycznia 2019 [68]
Olesno kościół odpustowy pod wezwaniem św. Anny opolskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [69]
Ozimek żelazny łańcuchowy most wiszący na rzece Mała Panew opolskie 2017-03-3030 marca 2017 [70]
Paczków zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji opolskie 2012-11-1313 listopada 2012 [71]
Pelplin zespół pocystersko-katedralny pomorskie 2014-05-1515 maja 2014 [72]
Płock Wzgórze Tumskie mazowieckie 2018-05-2525 maja 2018 [73]
Poznań historyczny zespół miasta z Ostrowem Tumskim, Zagórzem, Chwaliszewem i lewobrzeżnym Starym Miastem lokacyjnym ze średniowiecznymi osadami podmiejskimi oraz założeniem urbanistyczno-architektonicznym projektu Josefa Stübbena z początku XX w., a także Fortem Winiary, obecnie Parkiem Cytadela wielkopolskie 2008-11-2828 listopada 2008 [74]
Przemyśl zespół staromiejski podkarpackie 2018-12-2828 grudnia 2018 [75]
Pułtusk kolegiata pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny mazowieckie 2018-12-3030 grudnia 2018 [76]
Racławice teren historycznej Bitwy Racławickiej małopolskie 2004-05-011 maja 2004 [77]
Radruż zespół cerkiewny podkarpackie 2017-12-077 grudnia 2017 [78]
Rydzyna założenie rezydencjonalno-urbanistyczne wielkopolskie 2017-03-2929 marca 2017 [79]
Rytwiany pokamedulski zespół klasztorny Pustelnia Złotego Lasu świętokrzyskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [80]
Rogalin zespół pałacowy z ogrodem i parkiem wielkopolskie 2018-05-1818 maja 2018 [81]
Sandomierz historyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy świętokrzyskie 2017-12-088 grudnia 2017 [82]
Srebrna Góra Twierdza Srebrnogórska, nowożytna warownia górska z XVIII wieku dolnośląskie 2004-05-011 maja 2004 [83]
Stargard zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta zachodniopomorskie 2010-10-044 października 2010 [84]
Stary Sącz zespół staromiejski wraz z klasztorem Sióstr Klarysek małopolskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [85]
Strzegom kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła dolnośląskie 2012-10-2222 października 2012 [86]
Strzelno zespół dawnego klasztoru Norbertanek[h] kujawsko-pomorskie 2018-05-2424 maja 2018 [87]
Sudół Krzemionki – kopalnie krzemienia z okresu neolitu świętokrzyskie 1994-09-1616 września 1994 [88]
Sulejów zespół opactwa cystersów łódzkie 2012-10-2222 października 2012 [89]
Szalowa kościół parafialny św. Michała Archanioła małopolskie 2017-12-066 grudnia 2017 [90]
Świdnica katedra pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika i św. Wacława Męczennika dolnośląskie 2017-03-2929 marca 2017 [91]
Świdnica zespół kościoła ewangelicko-augsburskiego pod wezwaniem Świętej Trójcy, zwany Kościołem Pokoju dolnośląskie 2017-03-3030 marca 2017 [92]
Święta Lipka sanktuarium pielgrzymkowe warmińsko-mazurskie 2018-05-2323 maja 2018 [93]
Święty Krzyż pobenedyktyński zespół klasztorny oraz przedchrześcijańskie obwałowania kamienne na Łysej Górze świętokrzyskie 2017-03-2929 marca 2017 [94]
Tarnowskie Góry podziemia Zabytkowej Kopalni Srebra oraz Sztolni Czarnego Pstrąga śląskie 2004-05-011 maja 2004 [95]
Toruń zespół staromiejski (Stare Miasto, Nowe Miasto, ruiny zamku krzyżackiego) kujawsko-pomorskie 1994-09-1616 września 1994 [96]
Trzebnica zespół dawnego opactwa cysterek dolnośląskie 2014-07-2222 lipca 2014 [97]
Ujazd ruiny zamku Krzyżtopór świętokrzyskie 2018-05-1919 maja 2018 [98]
Warszawa historyczny zespół miasta z Traktem Królewskim i Wilanowem mazowieckie 1994-09-1616 września 1994 [99]
Warszawa Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya mazowieckie 2012-01-1818 stycznia 2012 [100]
Warszawa zespół sześciu zabytkowych cmentarzy wyznaniowych na Powązkach mazowieckie 2014-07-2121 lipca 2014 [101]
Wąchock zespół opactwa cystersów świętokrzyskie 2017-03-3030 marca 2017 [102]
Wieliczka kopalnia soli małopolskie 1994-09-1616 września 1994 [103]
Wiślica zespół kolegiaty pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny wraz z reliktami kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja oraz grodzisko świętokrzyskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [104]
Włocławek katedra pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny kujawsko-pomorskie 2018-12-2828 grudnia 2018 [105]
Wrocław zespół historycznego centrum dolnośląskie 1994-09-1616 września 1994 [106]
Wrocław Hala Stulecia wraz z zespołem architektonicznym obejmującym Pawilon Czterech Kopuł, Pergolę i Iglicę dolnośląskie 2005-04-2020 kwietnia 2005 [107]
Wygoda[i] stadnina koni lubelskie 2017-12-066 grudnia 2017 [108]
Zamość historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku lubelskie 1994-09-1616 września 1994 [109]
Żagań Poaugustiański zespół klasztorny w Żaganiu z kościołem Wniebowzięcia NMP lubuskie 2011-03-1111 marca 2011 [110]
Żyrardów XIX-wieczna Osada Fabryczna mazowieckie 2012-01-1717 stycznia 2012 [111]
Wpisy obejmujące obiekty znajdujące się na terenie więcej niż jednej miejscowości[a]
Bohoniki i Kruszynianymeczety i mizary podlaskie 2012-11-2020 listopada 2012 [112]
Kanał Augustowski podlaskie 2007-05-1616 maja 2007 [113]
Kanał Elbląski warmińsko-mazurskie 2011-01-2828 stycznia 2011 [114]
Komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy Góry Świętej Anny[j] opolskie 2004-05-011 maja 2004 [115]
Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej dolnośląskie 2011-09-2020 września 2011 [116]
Twierdza Przemyśl podkarpackie 2019-01-2929 stycznia 2019 [117]
zespół pałacowo-ogrodowy i ogród sentymentalno-romantyczny[k] łódzkie 2017-12-088 grudnia 2017 [118]

Edytuj

W celu wyróżnienia pomnika historii jako marki i ułatwienia działań promocyjnych, w 2011 roku Narodowy Instytut Dziedzictwa opracował logo, które po akceptacji przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało przekazane opiekunom pomników historii[119]. Logiem pomników historii jest godło z motywem gotyckiego łuku[120], dostępne jest ono w kilku wersjach kolorystycznych. Szczegółowe informacje dotyczące warunków korzystania z logo, jak również wzór tablic, służących do oznakowania obiektów uznanych za pomnik historii udostępnione są na stronie internetowej NID[119].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. a b Nazwa obiektu w brzmieniu podanym w zarządzeniu lub rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
  2. Data wejścia w życie zarządzenia lub rozporządzenia.
  3. Wraz z parkami podjasnogórskimi.
  4. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa Gostyń-Głogówko a w samym rozporządzeniu znajduje się informacja że obiekt położony jest w mieście Gostyń, podczas gdy cały obiekt położony jest na terenie sąsiadującej osady Głogówko.
  5. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa Gościkowo-Paradyż, Paradyż jest dawną nazwą miejscowości.
  6. a b Wpis Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego z 2012 roku został rozszerzony w 2017 o zespół katedralny. Zmiana weszła w życie 6 grudnia 2017.
  7. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa części miasta Krakowa – Tyniec, dawniej samodzielnej wsi.
  8. Wraz z kościołem pod wezwaniem Świętej Trójcy i NMP oraz rotundą św. Prokopa.
  9. W tytule Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej widnieje nazwa miasta Janów Podlaski, od którego pochodzi nazwa stadniny.
  10. Na terenie wsi Góra Świętej Anny i Poręba.
  11. Na terenie wsi Nieborów i Arkadia.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2018 r. poz. 2067).
  2. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz.U. z 1962 r. nr 10, poz. 48).
  3. Lech Wałęsa: Przemówienie z okazji nadania piętnastu zabytkom architektury miana „Pomników historii” (pol.). walesa.tv. [dostęp 2016-02-26].
  4. 100 Pomników Historii na 100-lecie odzyskania niepodległości (pol.). Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 2018-12-10. [dostęp 2019-01-29].
  5. 100 Pomników Historii na Stulecie Odzyskania przez Polskę Niepodległości (pol.). Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 2018-12-10. [dostęp 2019-01-29].
  6. a b Minister Maciej Klimczak o Forum Debaty Publicznej (pol.). prezydent.pl, 2011-06-23. [dostęp 2013-03-22].
  7. Waloryzacja dziedzictwa architektonicznego w systemie ochrony zabytków. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Piotr Molski. s. 56.
  8. Prawo ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce – próba oceny i wnioski. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Wojciech Kowalski, Katarzyna Zalasińska. s. 20.
  9. a b Procedura (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2014-01-06].
  10. Kryteria wyboru ustalone przez Radę Ochrony Zabytków (pol.). Oficjalny serwis Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2013-12-27].
  11. Pomniki Historii – źródło dziedzictwa kultury.
  12. Kierunki zmian w Polskim systemie ochrony zabytków. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Piotr Dobosz. s. 114.
  13. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 86).
  14. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 412).
  15. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 września 2000 (Dz.U. z 2000 r. nr 83, poz. 938).
  16. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 75).
  17. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 71).
  18. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 64, poz. 568).
  19. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2276).
  20. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 413).
  21. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2493).
  22. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 września 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 217, poz. 1282).
  23. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 414).
  24. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 415).
  25. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 sierpnia 2003 (Dz.U. z 2003 r. nr 148, poz. 1448).
  26. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2277).
  27. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 1008).
  28. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2506).
  29. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 lutego 2015 (Dz.U. z 2015 r. poz. 356).
  30. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 654).
  31. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 lutego 2008 (Dz.U. z 2008 r. nr 52, poz. 306).
  32. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 416).
  33. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2256).
  34. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2271).
  35. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 (Dz.U. z 2010 r. nr 184, poz. 1235).
  36. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 673).
  37. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 października 2000 (Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1062).
  38. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 167, poz. 1401).
  39. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 stycznia 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 20, poz. 101).
  40. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1243).
  41. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2252).
  42. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 417).
  43. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2275).
  44. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 688).
  45. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 lipca 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 955).
  46. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 977).
  47. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz.U. z 2007 r. nr 86, poz. 573).
  48. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 czerwca 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 143, poz. 836).
  49. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 418).
  50. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 667).
  51. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2267).
  52. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 988).
  53. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1057).
  54. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 930).
  55. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 czerwca 2009 (Dz.U. z 2009 r. nr 104, poz. 861).
  56. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 421).
  57. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1056).
  58. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 64, poz. 569).
  59. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 944).
  60. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 grudnia 2009 (Dz.U. z 2009 r. nr 214, poz. 1659).
  61. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz.U. z 2007 r. nr 86, poz. 574).
  62. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 167, poz. 1402).
  63. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1059).
  64. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1239).
  65. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 lutego 2015 (Dz.U. z 2015 r. poz. 315).
  66. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 420).
  67. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 lutego 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 54, poz. 279).
  68. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 73).
  69. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2420).
  70. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 675).
  71. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1240).
  72. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 kwietnia 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 614).
  73. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 1003).
  74. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 28 listopada 2008 (Dz.U. z 2008 r. nr 219, poz. 1401).
  75. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2419).
  76. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2462).
  77. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1060).
  78. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2253).
  79. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 662).
  80. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2413).
  81. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 929).
  82. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2273).
  83. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1058).
  84. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 (Dz.U. z 2010 r. nr 184, poz. 1236).
  85. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2415).
  86. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1241).
  87. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 981).
  88. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 419).
  89. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1242).
  90. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2251).
  91. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 655).
  92. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 672).
  93. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 961).
  94. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 663).
  95. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1062).
  96. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 422).
  97. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 lipca 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 957).
  98. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 kwietnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 943).
  99. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 423).
  100. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 64).
  101. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 lipca 2014 (Dz.U. z 2014 r. poz. 956).
  102. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 marca 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 674).
  103. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 424).
  104. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2418).
  105. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2018 r. poz. 2421).
  106. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 425).
  107. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz.U. z 2005 r. nr 64, poz. 570).
  108. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2250).
  109. Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 426).
  110. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 lutego 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 54, poz. 280).
  111. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 59).
  112. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz.U. z 2012 r. poz. 1275).
  113. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz.U. z 2007 r. nr 86, poz. 572).
  114. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 stycznia 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 20, poz. 100).
  115. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz.U. z 2004 r. nr 102, poz. 1061).
  116. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 września 2011 (Dz.U. z 2011 r. nr 217, poz. 1283).
  117. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 grudnia 2018 (Dz.U. z 2019 r. poz. 159).
  118. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2017 (Dz.U. z 2017 r. poz. 2274)
  119. a b Identyfikacja wizualna (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2014-01-06].
  120. Pomniki historii będą miały swoje logo (pol.). rp.pl, 2011-06-02. [dostęp 2014-01-05].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj