Otwórz menu główne

Potok Służewiecki

potok płynący przez Warszawę
Potok Służewiecki w parku Dolinka Służewska
Potok przy ul. Przy Grobli
Potok Służewiecki (czerwona linia) na tle konturu Warszawy, razem z Kanałem Sobieskiego jako jego częścią.

Potok Służewiecki[1][2][3], Potok Służewski[3]potok wypływający z rejonu Szczęśliwic, płynący przez tereny Służewca, poprzez Dolinkę Służewską i dalej aż do Wilanowa, gdzie poprzez Jezioro Wilanowskie i Kanał Sobieskiego uchodzi do rzeki Wilanówki.

Jego zlewnia w całości znajduje się w granicach m.st. Warszawy, a jego dolny odcinek znajduje się na terenie parku pałacu wilanowskiego.

W imieniu Skarbu Państwa Potokiem Służewieckim włada Marszałek Województwa Mazowieckiego, a zarządza nim Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych.

PrzebiegEdytuj

Według Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych (PRNG) Potok Służewiecki rozpoczyna się kilkadziesiąt metrów po wypłynięciu spod Lotniska Chopina i przepłynięciu pod ulicą Wirażową oraz torami kolejowymi[2][a]. Niektóre inne źródła za początek kanału uznają już miejsce wypłynięcia spod lotniska[6].

Część źródeł podaje, że Potok Służewiecki rozpoczyna się dużo wcześniej – tuż na wschód od Grójeckiej[b] w rejonie Szczęśliwic[3][c][8][d]. Prawie na całym tym początkowym odcinku włącznie z terenem lotniska jest jednak kanałem krytym[8][7][3] (zamkniętym[9]):

Odcinek Komentarz Długość
[km]
tuż na wschód od Grójeckiej[8] kanał kryty[8][e] ok. 0,25[5]
ogródki działkowe
przy ul. Drygały[8]
rów[8] 0,3[5]
ul. Radarowa[8] rurociąg[8] (kanał zamknięty[7]) 1,1[5]
ogródki działkowe
przy ul. Hynka[8]
rów[8][10] (kanał otwarty[7]) 0,4[5]
lotnisko Okęcie[8] przewód kryty[8] (kanał kryty[10], kolektor[7]) ok. 2,5[7]
(ok. 4[5])

Po minięciu lotniska potok już do końca biegnie na powierzchni ziemi, znikając jedynie pod dawną[8] fabryką domów[8][10] poniżej Stawów Berensewicza[10]. Płynie przez tereny Służewca, potem wzdłuż Doliny Służewieckiej (przez park Dolinka Służewska) i alei Wilanowskiej aż do Wilanowa[2][f][4].

W Wilanowie uchodzi do Jeziorka Wilanowskiego[3][9], będąc jego głównym dopływem[11][12]. Według Państwowego Rejestru Nazw Geograficznych (PRNG) końcowym odcinkiem Potoku Służewieckiego jest Kanał Sobieskiego, łączący potem Jeziorko Wilanowskie z Wilanówką[2][g].

Długość potoku do Jeziorka Wilanowskiego razem z odcinkami zamkniętymi wynosi 15,8 km[10].

 
Ciąg wodny Potok Służewiecki – Jeziorko Wilanowskie (JWil) – Kanał Sobieskiego (KSob). Pozostałe oznaczenia: • • • kanał zamknięty[9], ● początek potoku według PRNG[2][h], Wil – Wilanówka, Wis – Wisła, JPow – Jeziorko Powsinkowskie, JCz – Jeziorko Czerniakowskie.

StawyEdytuj

Wzdłuż Potoku Służewieckiego położony jest szereg niewielkich stawów:

  • Stawy Berensewicza[7][3][9] (przepływowe[8])
  • Staw Wyścigi[3] (przepływowy[8])
  • stawy Doliny Służewskiej[3]
    • Staw Służewiecki[3][9], osuszony[3], potem, w 2013 poddany rekultywacji[14] (przepływowy[8])
    • 11 stawów utworzonych w latach osiemdziesiątych XX wieku – Stawy Kaczeńcowy Górny i Kaczeńcowy Dolny, Stawy Nenufarowe, Staw Niezapominajki, Staw Czarcie Oczko (Trzykrotki), Staw Parzydło, Stawy Irysowy Górny i Irysowy Dolny. Jeden z nich jest zasypany, część jest osuszona[3].
  • Księży Staw z XVII w., poniżej dolinki, osuszony[3]

W kwietniu 2018 przy ujściu potoku ze Stawu Służewieckiego uruchomiono minielektrownię wodną o mocy ok. 3 kW[15].

DopływyEdytuj

Dopływami Potoku Służewieckiego są:

  • Kanał Grabowski[2][13] (Rów Grabowski[9]), wpadający przy Stawach Berensewicza[i]. Jego dopływem jest Kanał Imieliński[2][j][13].
  • Rów Wolica[2][13] (Kanał Wolicki[3]) wpadający do niego w okolicy ulicy Arbuzowej[3].
  • Rów Wolicki[2][3] (Kanał Wolicki[13]) wpadający do niego przy ul. Przyczółkowej[k].
  • Rów Wyścigi, rowy nienazwane[7].

Zrzuty ściekówEdytuj

Począwszy od lat siedemdziesiątych[3] potok odprowadza ścieki deszczowe[9][3]. Obecnie są to ścieki deszczowe:

  • oczyszczone – z oczyszczalni ścieków deszczowych (OŚD) Lotniska Chopina[16][3][l] w rejonie ul. Wirażowej[16]
  • nieoczyszczone – z wielu miejsc zlewni potoku, w tym z Kanału Wolickiego przy Arbuzowej[3]

Potok jest silnie zanieczyszczony i ze względu na swoją nieprzyjemną woń potocznie nazywany jest Smródką[17][18]. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest fakt, że od połowy lat 70. XX w. do 1999 potok oficjalnie uznawany był za odkryty kanał ściekowy, który do dziś (już po przywróceniu mu statusu cieku naturalnego) odprowadza ścieki opadowe z ok. 10% powierzchni Warszawy. Oprócz ścieków opadowych do potoku dostają się wprowadzane nielegalnie substancje ropopochodne i barwniki, o czym zarządzające Jeziorem Wilanowskim (do którego uchodzi Potok Służewiecki) Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie złożyło dwa doniesienia do prokuratury – w grudniu 2005 i w marcu 2007[potrzebny przypis].

WezbraniaEdytuj

Już w latach 1997-2000 dochodziło do wylewów powodziowych spowodowanych przez ścieki deszczowe[3].

Po gwałtownych ulewach potok wylewa na pola pomiędzy ul. Fosa a Arbuzową. Powoduje to całkowite zatopienia położonych tam działek. Rozlewisko potrafi utrzymywać się przez 2 tygodnie, nad polami unosi się smród oraz wylęga się plaga komarów. W latach 90. XX w. i w maju 2002 dochodziło do poważnych zalań i zniszczeń. Miało temu zapobiec pogłębianie Potoku – koryto zostało odmulone na odcinku Wilanów – Arbuzowa, ale nie zapobiegło to dalszym podtopieniom. W maju 2009 roku przebieg odcinka koryta biegnący wzdłuż al. Wilanowskiej został uproszczony, jest to część inwestycji połączonej z budową mostu dla powstającej al. Rzeczypospolitej.

W 2004 roku odbudowano Stawy Berensewicza w celu wykorzystania jako zbiornik retencyjny wód potoku oraz w ramach odtwarzania zespołu dworsko-ogrodowego „Wyczółki[7].

HistoriaEdytuj

 
Kaskada w Wilanowie.

Potok stanowi fragment dawnej rzeki Sadurki, która rozpoczynała bieg między obecnym dworcem Warszawa Zachodnia a Włochami. Od XIII do XVI wieku wzdłuż tej rzeki od wsi Służewo (obecnie Służew) w kierunku Włoch następował proces intensywnego osadnictwa[19].

Wody Sadurki wcześniej jednak nie odpływały z Doliny Służewskiej do Wisły przez Jeziorko Wilanowskie, ale w kierunku północno-wschodnim przez Łazienki, w innym wariancie potem też do Jeziorka Czerniakowskiego. Prawdopodobnie dopiero w 1681 r. Locci skierował ten potok do Wilanowa[3]. W XVIII wieku potok został czasowo poprowadzony dawnym korytem w celu zasilenia wodą stawów w Łazienkach[10].

W okresie międzywojennym po przeprowadzonej regulacji górny odcinek cieku nazwano kanałem Wola-Okęcie, a całość kanałem Wola-Okęcie-Wilanów (WOW). Po kolejnych etapach regulacji przyjęto nazwę potok Służewiecki[3] (już po wojnie, około roku 1970[8]).

Od 1995 roku istnieje druga, alternatywna nazwa – potok Służewski[3].

W 1998 roku Państwowy Inspektor Ochrony Środowiska uznał potok za ciek powierzchniowy[3].

UwagiEdytuj

  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) podaje jedynie m.in. dokładne współrzędne geograficzne źródła Potoku Służewieckiego oraz ujścia, bez nazw ulic i dzielnic[2]. Nazwy te pochodzą z planu Warszawy, położenie względem torów kolejowych z planu i programu Google Earth[4][5].
  2. Gradowski 2008 podaje że od alei Krakowskiej pomijając najwyraźniej działki przy Drygały[7]
  3. Biernacki 2000 - mapa z siatką ulic bez ich nazw[3]. Nazwa Szczęśliwice z planu Warszawy[4]
  4. Nazwa Szczęśliwice z planu Warszawy[4].
  5. Na planie „Plan Służewki. Zrzuty ścieków deszczowych i sanitarnych” poprowadzony linią przerywaną, w tekście nie pada termin kanał kryty[8].
  6. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) podaje jedynie m.in. dokładne współrzędne geograficzne źródła oraz ujścia Potoku Służewieckiego, bez nazw ulic i dzielnic[2]. Nazwy te pochodzą z planu Warszawy[4].
  7. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) podaje jedynie m.in. dokładne współrzędne geograficzne źródła oraz ujścia Potoku Służewieckiego bez nazwy Kanał Sobieskiego. Współrzędne ujścia odpowiadają jednak miejscu w którym Kanał Sobieskiego uchodzi do Wilanówki, a nie miejscu połączenia Potoku Służewieckiego i Jeziorka Wilanowskiego[2].
  8. Według niektórych częściowo nieco nieaktualnych już map[3][13] również mniej więcej w tym punkcie zaczyna się odkryty odcinek potoku.
  9. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) podaje jedynie m.in. dokładne współrzędne geograficzne źródła oraz ujścia Kanału Grabowskiego, bez nazwy ujścia[2]. Nazwa Stawy Berensewicza pochodzi z innych źródeł[3][4].
  10. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) podaje jedynie m.in. dokładne współrzędne geograficzne źródła oraz ujścia Kanału Imielińskiego, bez nazwy ujścia[2]. Nazwa Kanał Grabowski pochodzi z mapy[13].
  11. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (PRNG) podaje jedynie m.in. dokładne współrzędne geograficzne źródła oraz ujścia Rowu Wolickiego, bez nazwy ujścia oraz ulicy[2]. Nazwa Potok Służewiecki pochodzi z map[3][13], nazwa ulicy z Planu Warszawy[4].
  12. Biernacki 2000: z oczyszczalni OSD Lotnisko Okęcie[3].

PrzypisyEdytuj

  1. Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych: Hydronimy. Izabella Krauze-Tomczyk, Jerzy Ostrowski (oprac. red). T. 1. Cz. 1: Wody płynące. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006. ISBN 83-239-9607-5.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o Państwowy Rejest Nazw Geograficznych (PRNG). Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej (CODGiK). Identyfikator: 125035
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Zdzisław Biernacki: IV. Geomorfologia i wody powierzchniowe. W: Wisła w Warszawie. Warszawa: Biuro Zarządu m.st. Warszawy, Wydział Planowania Przestrzennego i Architektury, Opracowanie graficzne, druk i oprawa: Dom Wydawniczy ELIPSA, 2000, s. 22-70. ISBN 83-907333-7-4. [dostęp 2014-10-18].
  4. a b c d e f g Warszawa. Atlas miasta i okolic. Skala 1 : 20 000. Warszawa: Daunpol Sp. z.o.o. Wydawnictwo Kartograficzne, 2009.
  5. a b c d e f Pomiar w programie komputerowym Google Earth.
  6. Małgorzata Brzózka. Okęcie bez tajemnic – gdzie nad wodę na Okęciu?. „Moja dzielnica Włochy”. 9 (73), s. 9, wrzesień 2014. Warszawa: Urząd Dzielnicy Włochy. ISSN 1734-7378. 
  7. a b c d e f g h i Łukasz Gradowski, Kazimierz Banasik. Wpływ zbiornika Staw Berensewicza na redukcję fali wezbraniowej Potoku Służewieckiego. „Przegląd Naukowy. Inżynieria i Kształtowanie Środowiska”. 17 (1[39]), s. 13-25, 2008. ISSN 1732-9353. 
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Andrzej Szwoch. Potok Służewiecki – ważny element systemu kanalizacji warszawskiej. „Krajobraz warszawski. Czyli w poszukiwaniu utraconego krajobrazu”. 15, s. X-XI, październik 1995. Cytat: Dodatek urbanistyczno – architektoniczny do dwutygodnika Ratusz. 
  9. a b c d e f g Mariusz Barszcz. Zastosowanie modelu Santa Barbara Unit Hydrograph do symulacji hydrogramu przepływów w zlewniach zurbanizowanych. „Przegląd Geograficzny”. 86 (3), s. 381-391, 2014. DOI: 10.7163/PrzG.2014.3.5. 
  10. a b c d e f Monika Oksiuta. Przemiany sieci hydrograficznej i zagospodarowania terenu na obszarze miejskim (zlewnia Potoku Służewieckiego, Warszawa). „Prace geograficzne”. 120, s. 105-115, 2008. Kraków: Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ. 
  11. Plan batymetryczny, mapy miąższości osadów dennych oraz ocena stanu, jakości wód i osadów dennych Potoku Służewieckiego i Jeziorka Wilanowskiego, opracowanie: zespół Państwowy Instytut Geologiczny. 2007. Dok.archit.1134.
  12. Załączniki Do uchwały Rady m.st. Warszawy Nr XCIII/2732/2010 z dnia 21 października 2010 r. Załącznik Nr 1. 2010, s. 19,197.
  13. a b c d e f g Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej. Mapa topograficzna w skali 1:10 000. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej.
  14. Służewiecki Balaton (pol.). warszawa.pl, 23 października 2015. [dostęp 2016-05-17].
  15. Martyna Śmigiel. Prąd z Potoku Służewieckiego. „Gazeta Stołeczna”, s. 2, 26 kwietnia 2018. 
  16. a b Biuro Komunikacji Społecznej PPL: Raport Roczny 2006. Przedsiębiorstwo Państwowe „Porty Lotnicze”. Przedsiębiorstwo Państwowe „Porty Lotnicze”, 2006, s. 55. [dostęp 2015-01-28].
  17. Maciej Mazur: Smródka. ursynów.org, 2007. [dostęp 2013-03-16].
  18. Jarosław Trybuś: Przewodnik po warszawskich blokowiskach. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, s. 158. ISBN 978-83-60142-31-8.
  19. Potok Służewiecki, Warszawa - zdjęcia, warszawa.fotopolska.eu [dostęp 2019-04-09].