Otwórz menu główne

Potop (powieść)

powieść Henryka Sienkiewicza
Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Potop – druga z powieści tworzących Trylogię Henryka Sienkiewicza wydana w 1886 roku[1][2][3][4][5][6] (pozostałe części to Ogniem i mieczem i Pan Wołodyjowski), opowiadająca o potopie szwedzkim z lat 1655–1660.

Potop
ilustracja
Autor Henryk Sienkiewicz
Typ utworu Powieść historyczna
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Zabór rosyjski, zabór austriacki, zabór pruski
Język polski
Data wydania 1886

Głównym bohaterem powieści jest młody chorąży orszański Andrzej Kmicic, który przybywa na Laudę, aby zgodnie z testamentem Herakliusza Billewicza poślubić jego wnuczkę Aleksandrę Billewiczównę. W tym też momencie rozpoczyna się powieść. Akcja przedstawia okres z lat 1655–1657.

Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1884–1886 w dzienniku krakowskim Czas i, z minimalnym opóźnieniem w stosunku do Czasu, także w warszawskim Słowie i Kurierze Poznańskim. Pierwsze wydanie książkowe w 1886 w Warszawie. Część rękopisu powieści przechowywana jest w Ossolineum we Wrocławiu.

Spis treści

Główni bohaterowieEdytuj

Bohaterowie drugoplanowiEdytuj

fikcyjni:

historyczni:

TreśćEdytuj

Zaręczony z Oleńką Billewiczówną chorąży Andrzej Kmicic opowiada się początkowo po stronie Radziwiłłów – potężnego rodu magnackiego wspierającego Szwedów w ich najeździe na Rzeczpospolitą. Uznany przez szlachtę i narzeczoną za zdrajcę, postanawia się zrehabilitować. Pod przybranym nazwiskiem – Babinicz – bierze udział w obronie Jasnej Góry, własną piersią osłania króla Jana Kazimierza przed wrogami i bohatersko walczy z nieprzyjacielem do zakończenia wojny.

Wizja sienkiewiczowska a rzeczywistośćEdytuj

Opierając się na opisie oblężenia Jasnej Góry pióra ojca Augustyna Kordeckiego (Nowa Gigantomachia 1658), Sienkiewicz celowo pominął niektóre fakty sprzeczne z jego wizją pisania dla pokrzepienia serc, inne natomiast uwypuklił, nadając im znaczenie, które nie miało nic wspólnego z prawdziwym biegiem wydarzeń. Należy jednak pamiętać, że pisał powieść, a nie monografię historiograficzną.

Bezsprzecznym faktem historycznym jest, że twierdza jasnogórska była jednym z najsilniej ufortyfikowanych obiektów warownych I Rzeczypospolitej. Strategiczne było także jej położenie – flankowała Polskę od strony cesarskiego Śląska, skąd miała nadejść odsiecz sił Jana Kazimierza. Szwedzi rzeczywiście bezskutecznie ponawiali szturmy twierdzy. Gdy wojska szwedzkie zaprzestały oblężenia, nastąpił zwrot w dziejach potopu szwedzkiego – wierne Janowi Kazimierzowi oddziały na wieść o udanej obronie Jasnej Góry zawiązały konfederację tyszowiecką, a od strony Śląska uderzyły wojska polskie. Fakty historyczne podporządkowane są nadrzędnej idei ukazanej w Potopie, którą jest „pokrzepienie serc”. Wyjście z kryzysu i zwycięstwo dokonują się przede wszystkim na polu walki. Dostosowanie faktów do celu powieści wymagało wyostrzenia niektórych i zmniejszenia znaczenia innych. Przejaskrawiony zostaje na przykład obraz klęski i rozbicia kraju w przededniu ataku Szwedów na kraj. Chodziło o efekt artystyczny – uwydatnienie beznadziei, w której znalazła się Polska. Podobnie wyostrzony został obraz zdrady Polaków i powszechnego poddania się Szwedom. W przypadku poddania się Litwy brakowało dokładnych źródeł historycznych, dlatego też w dużej części opis ten jest zmyśleniem i kreacją Sienkiewicza. W powieści Gosiewski nie podpisał ugody kiejdańskiej, w rzeczywistości na akcie widnieje jego podpis. Przyjęcie aktu kiejdańskiego było negocjowane, nie mogło więc stanowić tak wielkiego zaskoczenia jak opisywane w powieści.

Wiadomo też, że wojsko nie zbuntowało się przeciwko Radziwiłłowi w trakcie uczty, ale znacznie później – w połowie września. Dla uwydatnienia wymowy dzieła zniekształcone zostały także motywy, które kierowały podpisaniem ugody przez Janusza Radziwiłła. W powieści kieruje nim przede wszystkim pycha i dążenie do zostania królem. W rzeczywistości na tę decyzję wpływały także okoliczności zewnętrzne, które zmuszały go do poszukiwania drogi wyjścia z trudnej sytuacji, czyli jednoczesnego zagrożenia ze strony Rosji (8 sierpnia 1655 roku zajęła Wilno) i Szwecji (10 sierpnia 1655 roku opanowała Dyneburg). W chwili podpisania ugody w Kiejdanach (1655-10-20), Warszawa (1655-09-08) i Kraków (1655-10-17) były już w rękach Szwedów.

EkranizacjaEdytuj

Powieść zekranizował w 1974 roku Jerzy Hoffman.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Henryk Sienkiewicz, Potop : powieść historyczna. T. 1, wyd. 1886, polona.pl [dostęp 2018-07-07].
  2. Henryk Sienkiewicz, Potop : powieść historyczna. T. 2, wyd. 1886, polona.pl [dostęp 2018-07-07].
  3. Henryk Sienkiewicz., Potop : powieść historyczna. T. 3, wyd. 1886, polona.pl [dostęp 2018-07-07].
  4. Henryk Sienkiewicz, Potop : powieść historyczna. T. 4, wyd. 1886, polona.pl [dostęp 2018-07-07].
  5. Henryk Sienkiewicz, Potop : powieść historyczna. T. 5, wyd. 1886, polona.pl [dostęp 2018-07-07].
  6. Henryk Sienkiewicz, Potop : powieść historyczna. T. 6, wyd. 1886, polona.pl [dostęp 2018-07-07].

UwagiEdytuj

  1. W powieści nie pada jego imię, jednak występuje tu zbieżność nazwiska z Samuelem Oskierką, dowódcą wojsk polskich podczas bitwy pod Tykocinem (1656).

Linki zewnętrzneEdytuj