Powiat tarnogórski

Powiat tarnogórskipowiat w województwie śląskim, odtworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej.

Powiat tarnogórski
powiat
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
TERYT 2.24.33.13.00.0
Siedziba Tarnowskie Góry
Starosta Krystyna Kosmala
Powierzchnia 644,19 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności

140 519[1]
• gęstość 218,1 os./km²
Urbanizacja 67,40%
Tablice rejestracyjne STA
Adres urzędu:
ul. Karłuszowiec 5
42-600 Tarnowskie Góry
Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu tarnogórskiego
Liczba gmin miejskich 4
Liczba gmin miejsko-wiejskich 0
Liczba gmin wiejskich 5
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat tarnogórski
Powiat tarnogórski
50°27′N 18°52′E/50,450000 18,866667
Strona internetowa
Portal Portal Polska

Siedzibą powiatu jest miasto Tarnowskie Góry.

Według danych z 31 grudnia 2019 roku[2] powiat zamieszkiwało 140 519 osób.

PołożenieEdytuj

Powiat tarnogórski położony jest w południowo-zachodniej Polsce, w północno-zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP).

Historycznie teren powiatu leży na Górnym Śląsku, oprócz terenu gminy Ożarowice, która leży w Zagłębiu Dąbrowskim[3][4].

Powiat sąsiaduje z miastami na prawach powiatu:

oraz powiatami:

Miasta i gminyEdytuj

W skład powiatu wchodzą:

DemografiaEdytuj

Liczba ludności (dane z 31 grudnia 2014):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 138 502 100 71 144 51,37 67 358 48,63
Miasto 93 938 67,82 48 592 35,08 45 346 32,74
Wieś 44 564 32,18 22 552 16,28 22 012 15,89

CharakterystykaEdytuj

 
Mapa ogólnogeograficzna powiatu tarnogórskiego.
 
Budynek starostwa powiatowego w Tarnowskich Górach

Obszar bardzo silnie zaludniony (214 mieszkańców na km²) i zurbanizowany (ok. 68% ludności zamieszkuje miasta).

Powiat położony na północ od aglomeracji górnośląskiej, południowa część silnie rozwinięta przemysłowo i technologicznie (Tarnowskie Góry, Radzionków), tereny północno-zachodnie oraz wschodnie mają charakter rolniczo-leśny (51,7% powierzchni powiatu to Lasy Lublinieckie).

Powiat leży w obrębie dwóch regionów, część północno-zachodnia w obszarze Niziny Śląskiej (dolina Małej Panwi i Stoły), pozostała część na obszarze Wyżyny Śląskiej. Najbardziej charakterystyczną formą jest Garb Tarnogórski, składający się z odosobnionych wzgórz skalistych (najwyższe to Księża Góra 353,5 m n.p.m.). Główne rzeki: Mała Panew, Stoła, Drama (dorzecze Odry) i Brynica (dorzecze Wisły), na tej ostatniej sztuczny zbiornik Kozłowa Góra, inne zbiorniki wodne to: Nakło-Chechło, Zielona.

W południowej części powiatu (okolice Radzionkowa) znajdują się złoża węgla kamiennego. Południowa część powiatu silnie współgra z resztą aglomeracji i jest z nią połączona siecią wspólnych inwestycji m.in. w Tarnowskich Górach. Warto dodać że dziś powiat pełni rolę sypialni aglomeracji górnośląskiej i z dnia na dzień zmienia swój charakter tak jak w przypadku innych miast i powiatów które sąsiadują z innymi dużymi aglomeracjami miejskimi.

Główne trasy komunikacyjne: linie kolejowe Chorzów Batory-Tczew (magistrala węglowa), linia KaletyWrocław Mikołajów oraz Tarnowskie GóryOpole Główne, drogi krajowe: DK11 (BytomLubliniecOstrów WielkopolskiPoznańKołobrzeg) i DK78 (Chałupki – Chmielnik), droga ekspresowa S1 (Pyrzowice – Mysłowice) oraz projektowane: autostrada A1 (OstrawaGdańsk) i droga ekspresowa S11 (KołobrzegBytom).

Turystyczna kolej wąskotorowa z 1851 na trasie Siemianowice ŚląskieMiasteczko Śląskie. Na terenie powiatu w gminie Ożarowice znajduje się Międzynarodowy Port Lotniczy Katowice-Pyrzowice (niemal 2 miliony pasażerów w 2007 r.). Muzea w Tarnowskich Górach (Muzeum w Tarnowskich Górach, Muzeum Instytutu Tarnogórskiego) i placówki paramuzealne w Radzionkowie (Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, Muzeum Chleba, Szkoły i Ciekawostek); ośrodki wypoczynkowe (Kalety, Nakło Śląskie, Świerklaniec), jeździeckie (Kalety, Krupski Młyn, Tarnowskie Góry, Zbrosławice).

Zabytki (zamki, pałace, kościoły) w miastach oraz w wielu wsiach (m.in. Brynek, Kamieniec, Kopienica, Łubie, Miedary-Kopanina, Nakło Śląskie, Szałsza, Świerklaniec, Tworóg, Wilkowice, Zbrosławice), zabytki techniki: Zabytkowa Kopalnia Srebra, Sztolnia Czarnego Pstrąga, i in. (Tarnowskie Góry, Krupski Młyn, Niezdara, Tąpkowice, Tworóg, Żyglinek)

 
Okolice Tarnowskich Gór na mapie Helwiga z XVI w.

HistoriaEdytuj

Najstarsze ślady pobytu człowieka np. narzędzia krzemienne i ceramika, na terenie powiatu tarnogórskiego pochodzą z ok. 10–4 tys. lat p.n.e. z terenów dzisiejszych Tarnowskich Gór i Ożarowic. Najstarszą osadę w okolicy, Repty (dziś dzielnica Tarnowskich Gór), po raz pierwszy wspomniano w bulli papieskiej z 1201 r. Od 1327 r. tereny te wraz z całym księstwem bytomskim przeszły pod władanie królów Czech. Od 1526 roku władcami byli Habsburgowie.

Odkrycie w okolicach Tarnowic złoża kruszców srebronośnych było przyczyna powstania osady górniczej, która szybko zdobyła dominująca pozycję w regionie i przekształciła się w miasto Tarnowskie Góry. Wydane przez księcia opolskiego Jana II Dobrego i księcia karniowskiego, margrabiego Jerzego von Ansbach akt wolności górniczej w 1526 roku i „Ordunek Gorny” w 1528 roku stały się podstawą pomyślnego rozwoju miasta, które stało się tym samym kolebką nowożytnego zagłębia przemysłowego na Górnym Śląsku i późniejszego (Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego).

Wraz z rozwojem gospodarczym przybywało rezydencji magnackich i szlacheckich: kompleks pałacowo – parkowy w Świerklańcu, zamki i pałace w Tarnowicach Starych, Reptach, Ptakowicach, Wilkowicach, Zbrosławicach itd.

Po trzech wojnach śląskich w połowie XVIII w. Tarnowskie Góry razem z ziemią bytomską – tak jak i większa część Śląska – dostała się pod władanie Hohenzollernów i stałą się częścią Królestwa Pruskiego.

26 listopada 1741 r. król pruski Fryderyk II Wielki wydał ordonans nakazujący wydzielenie powiatów (niem. Kreis) i podporządkowanie ich starostom (niem. Landrat). Stolicą utworzonego wówczas powiatu formalnie był Bytom, ale faktyczną siedzibą władz Tarnowskie Góry.

Ponownym rozwój gospodarczy tych ziem związany jest z inwestycjami i działalnością hrabiego Fryderyka Wilhelma von Redena. To z jego inicjatywy powstała w okolicach Tarnowskich Gór m.in. kopalnia „Fryderyk” i huta „Fryderyk”. Do odwadniania kopalni sprowadzono z Anglii maszynę parową. Fakt jej uruchomienia stał się głośny w całej Europie i tutaj zaczęła się jej wielka światowa kariera.

Z dniem 1 października 1818 r. władze powiatu przeniesiono do Bytomia. Ustawą z dnia 27 marca 1873 r. z północnej części powiatu bytomskiego utworzono powiat tarnogórski. W takim kształcie doczekał on końca I wojny światowej. XIX wiek przyniósł ze sobą znaczny rozwój przemysłu. Huta „Fryderyk” eksportowała swoje produkty do Austrii, Rosji, a nawet do Ameryki. Wraz z rozwojem przemysłu nastąpiła potrzeba budowy linii kolejowych. Początkowo Tarnowskie Góry uzyskały połączenie z Bytomiem, a potem z Lublińcem. Liczba ludności miasta przekroczyła 11 tys.

Po I wojnie światowej pruski powiat tarnogórski został w 1922 r. podzielony między Niemcy i II Rzeczpospolitą. Polski powiat tarnogórski obejmował 254,25 km² i liczył ponad 66 tys. mieszkańców. Zaczęły powstawać nowe fabryki, jak np. fabryka papieru w Boruszowicach lub rozbudowano wcześniej istniejące, m.in. hutę cynku w Radzionkowie, fabrykę chemiczną w Czarnej Hucie. 1 kwietnia 1939 r. do powiatu włączono gminy: Piekary Śląskie, Brzozowice-Kamień, Brzeziny Śląskie i Dąbrówkę Wielką[5].

W czasie II wojny światowej Tarnowskie Góry, jak i całe międzywojenne województwo śląskie, zostały włączone do III Rzeszy. Na mocy rozporządzenia nadprezydenta prowincji górnośląskiej z 4 listopada 1941 r., „były polski powiat tarnogórski” od 1 kwietnia 1942 r. stał się częścią niemieckiego powiatu bytomsko-tarnogórskiego (niem. Landkreis Beuthen-Tarnowitz). Siedzibą władz powiatowych zostały Tarnowskie Góry (starosta urzędował tu już od 1 czerwca 1941 r.).

Po wojnie przywrócono podział sprzed 1 września 1939 r., który został zatwierdzony decyzją wojewody śląsko-dąbrowskiego 27 listopada 1945 r. Terytorium obecnego powiatu tarnogórskiego zostało włączone do Polski i znajdowała się w granicach województwa śląsko-dąbrowskiego (później katowickiego). Poważniejsze zmiany przeprowadzono w latach 1951–1956 gdy przyłączono tereny z dawnego powiatu bytomskiego, gliwickiego i będzińskiego.

Powiaty zlikwidowano 1 czerwca 1975 r. wprowadzając dwustopniowy podział administracyjny na gminy i województwa.

27 sierpnia 1990 r. utworzono Urząd Rejonowy w Tarnowskich Górach (organ administracji rządowej), który obejmował gminy Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg i Zbrosławice oraz miasta Miasteczko Śląskie (wydzielone z Tarnowskich Gór 30 grudnia 1994 r.), Piekary Śląskie i Tarnowskie Góry. Urząd ten funkcjonował do 31 grudnia 1998 r., a na jego bazie utworzono powiat tarnogórski i miasto na prawach powiatu Piekary Śląskie.

W 1998 r. Sejm RP uchwalił ustawę o nowym podziale administracyjnym. Region znalazł się w granicach województwa śląskiego. W granicach przywróconego powiatu tarnogórskiego od 1 stycznia 1999 r. znalazły się miasta: Tarnowskie Góry, Kalety, Miasteczko Śląskie i Radzionków oraz gminy: Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg, Zbrosławice.

Starostowie tarnogórscyEdytuj

Królestwo PrusEdytuj

starostowie bytomscy urzędujący w Tarnowskich Górach

  • Gottlieb Christian von Rymułtowski und Kornitz (1743–1761)
  • Ernst von Rosteck und Goldmannsdorf (1761–1771)
  • Erdmann Gustaw Graf Henckel von Donnersmarck (VI 1771 – III 1804)
  • Karol Traugott Graf Henckel von Donnersmarck (1804 – II 1840, od 1 X 1818 urzędował w Bytomiu)

Cesarstwo NiemieckieEdytuj

starostowie tarnogórscy

  • Bernhard Georg August Barchewitz (1873–1884, do 1875 p.o. starosty, od 1 IV 1877 urzędował w nowej siedzibie przy Hugostraße 2, dziś ul. Sienkiewicza 2)

II Rzeczpospolita PolskaEdytuj

starostowie tarnogórscy

  • Walenty Olearczyk (20 VI 1922 – 30 IX 1924)
  • Sławomir Żuławski (7 X 1924 – 4 II 1927, nominacja ministerialna w V 1925)
  • Władysław Palla-Bocheński (5 II 1927 – 6 VIII 1931)
  • Józef Korol (7 VIII 1931 – 28 II 1935)
  • dr Tadeusz Grzelewski (1 II 1935 – 20 VI 1935, p.o. starosty)
  • Paweł Mierzwa (21 VI 1935 – 1 IX 1939)

II wojna światowa – III RzeszaEdytuj

starosta bytomsko-tarnogórski

Polska Rzeczpospolita Ludowa (do 1952 RP)Edytuj

starostowie tarnogórscy

  • Wilhelm Dejas – I 1945 – 20 III 1945
  • Wincenty Łukowski – III 1945 – 6 VIII 1945
  • Józef Marek – VIII 1945 – 7 XI 1946
  • Józef Grzegorzek – 7 XI 1946 – 22 X 1948
  • Antoni Zawisza – 22 X 1948 – 16 II 1949
  • Ryszard Adamski – 16 II 1949 – 3 VI 1950

przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach

  • Edmund Grzeganek – 3 VI 1950 – 17 VII 1952
  • Józef Mstowski – 17 VII 1952 – 24 XI 1953
  • Piotr Chmiel – 24 XI 1953 – 15 XII 1956
  • Stefan Kaczmarek – 15 XII 1956 – 1 II 1961
  • Stanisław Kiermaszek – 1 II 1961 – 2 XII 1964
  • Wilhelm Skrzyposzek – 2 XII 1964 – 16 VI 1967
  • Zdzisław Lewandowski – 16 VI 1967 – 13 XII 1973

naczelnik powiatu Tarnowskie Góry

  • Zdzisław Lewandowski – 13 XII 1973 – 1 VI 1975
1 VI 1975 – zniesienie podziału na powiaty, wprowadzenie dwustopniowego podziału administracyjnego kraju.

III Rzeczpospolita PolskaEdytuj

kierownik Urzędu Rejonowego w Tarnowskich Górach

  • [do ustalenia] (27 VIII 1990 – )

starostowie tarnogórscy

  • Antoni Jankowski (1 I 1999 – 19 XI 2002, wybrany 10 XI 1998)
  • Józef Burdziak (19 XI 2002 – 8 XI 2003)
  • Józef Korpak (8 XI 2003 – 1 XII 2010)
  • Lucyna Ekkert (1 XII 2010 – 28 XI 2014)
  • Józef Burdziak (28 XI 2014 – 4 IV 2017)
  • Krystyna Kosmala (od 4 IV 2017)[7]

Rada PowiatuEdytuj

Ugrupowanie 2002-2006[8] 2006-2010[9] 2010-2014[10] 2014-2018[11] 2018-2023[12]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 4 (SLD-UP) - 1 - -
Przymierze Społeczne 1 4 1 - -
Inicjatywa Społeczna Wspólnota Samorządowa 5 - - - -
Forum Samorządowe Ziemi Tarnogórskiej 5 - - - -
Inicjatywa Obywatelska Powiatu Tarnogórskiego 4 5 9 8 9
Prawo-Rodzina-Samorządność 6 - - - -
Przymierze Śląskie 2 - - - -
Prawo i Sprawiedliwość - 4 1 4 8
Platforma Obywatelska - 6 8 7 5 (KO)
Samorządowe Przymierze Śląskie - 5 - - -
Tarnogórskie Porozumienie Samorządowe - 1 - - -
Przyjazny Samorząd - - 5 4 1
Ruch Autonomii Śląska - - - 2 -
Nasz Samorząd - - - - 2

Powiaty partnerskieEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20].
  2. l, Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2019), 31 grudnia 2019.
  3. http://www.haus.pl/images/mapa.jpg
  4. http://www.zaglebiedabrowskie.org/images/sites/mapazdingnera.gif
  5. Ustawa [Sejmu Śląskiego] z dnia 7 marca 1939 roku o zniesieniu powiatu świętochłowickiego i o zmianie granic powiatów katowickiego, pszczyńskiego i tarnogórskiego, „Dziennik Ustaw Śląskich”, nr 6, 15 marca 1939, poz. 15, art. 2, ŚBC, 1 kwietnia 1939 [dostęp 2020-04-22].
  6. Walrab von Wangenheim (Politiker, 1884), Wikipedia, 8 lipca 2018 [dostęp 2020-02-28] (niem.).wiki?
  7. Nowy starosta, nowy zarząd
  8. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe, wybory2002.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15].
  9. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza, wybory2006.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15].
  10. Dituel Sp., Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - Powiat tarnogórski, wybory2010.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15].
  11. PKW | Samorząd 2014, samorzad2014.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15].
  12. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-28].

BibliografiaEdytuj

  • A. Kuzio-Podrucki, D. Woźnicki, Herb i barwy powiatu tarnogórskiego, Tarnowskie Góry 2002

Linki zewnętrzneEdytuj