Otwórz menu główne
Gleba bielicowa z diagnostycznymi poziomami folic (na powierzchni), albic (biały) i spodic (rdzawy)

Poziom diagnostyczny gleby – poziom glebowy o ściśle zdefiniowanych cechach, które są ilościowe i mierzalne.

Podobnie jak poziom genetyczny gleby jest to mniej więcej równoległa do powierzchni ziemi część profilu glebowego odróżniająca się różnymi cechami od sąsiednich poziomów. Poziomy genetyczne definiuje się jednak (subiektywnie, lecz wykorzystując mierzalne cechy i nabyte doświadczenie — dość dokładnie i porównywalnie) na podstawie występujących w nich procesów glebotwórczych, a poziomy diagnostyczne wydziela się na podstawie dokładnie zdefiniowanych, mierzalnych (w terenie lub laboratorium) i możliwych do przedstawienia liczbowo, cech morfologicznych i właściwości fizycznych i chemicznych. Najczęściej jest to kryterium miąższości, barwy, uziarnienia, zawartości materii organicznej, pH, nasycenia kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi itp.

Poziom glebowy, w którym zachodzi dany proces (np. proces brunatnienia) będzie traktowany jako poziom genetyczny, lecz jeżeli nie spełnia on wszystkich ilościowych cech poziomu cambic, nie może być traktowany jako poziom diagnostyczny gleb brunatnoziemnych. Sytuacja taka zachodzi najczęściej w początkowej fazie formowania, gdzie już dominujący proces jest rozpoznawalny, lecz nie przekształcił on jeszcze wystarczająco gleby by materiał spełniał warunki poziomu cambic. Taka gleba wtedy mogłaby być zaliczona np. do gleb słabo ukształtowanych.

Podejście genetyczne jest historycznie pierwsze, dopiero z czasem środowisko gleboznawców zaczęło się skłaniać ku cechom ilościowym. Podejście ilościowe jest od początku charakterystyczne dla systematyki USDA Soil Taxonomy. Z czasem zaczęto je stosować w systematyce WRB i systematykach narodowych. W Polsce poziomy diagnostyczne zaczęto stosować do wydzielania rzędów lub typów gleb od 1989 r. Oprócz ściśle zdefiniowanych poziomów diagnostycznych aktualnie wyróżnia się również materiały i właściwości diagnostyczne.

Spis treści

Powierzchniowe poziomy diagnostyczne (epipedony)Edytuj

Poniższa lista obejmuje skrócone, uproszczone opisy poziomów diagnostycznych według systematyki gleb Polski 2011.

anthricEdytuj

Tworzy się na skutek długiej uprawy i nawożenia gleb odpadkami lub nawozami organicznymi będącymi źródłem dużych ilości P i Ca w glebie. Jest podobny do poziomu mollic. Ma miąższość ≥20 cm i wpływ człowieka jest widoczny poprzez występowanie podeszwy płużnej lub grudek wapnia nawozowego lub występowania >1,5 g•kg-1 gleby fosforu (P2O5). Występuje w glebach antropogenicznych.

folicEdytuj

Powierzchniowy poziom organiczny (≥20% C organicznego) o miąższości min. 10 cm (jeżeli mniej, to po wymieszaniu 10 cm od powierzchni zawartość C org. jest ≥20%). Składa się z słabo rozłożonych resztek roślinności leśnej i jest nasycony wodą nie więcej niż 30 kolejnych dni w roku. Występuje w glebach leśnych.

histicEdytuj

Składa się z organicznych materiałów glebowych — torfu, mułu lub gytii i zawiera 20-30% materii organicznej (12-20% C org.) proporcjonalnie do zawartości iłu (od 0% do ≥60%). Często jest nasycony wodą > 30 kolejnych dni w roku. Jego miąższość wynosi 10-40 cm w glebach mineralnych i ≥40 cm w glebach organicznych.

horticEdytuj

Tworzy się na skutek długiej, głębokiej uprawy i nawożenia gleb kompostem lub odpadkami organicznymi. Jest dobrze wymieszany i może zawierać małe artefakty. Jest podobny do poziomu mollic. Ma ciemną barwę, min. 1% C org., zawartość P2O5 ≥100 g•kg-1, wysycenie kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi >50%. Występuje w glebach antropogenicznych.

mollicEdytuj

Powierzchniowy poziom o ciemnej barwie, dobrze rozwiniętej strukturze gruzełkowatej, zawierający ≥1% materii organicznej (≥0,6 C org.), a zawartość P2O5 <1,5 g•kg-1. Wysycenie kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi >50%. Minimalna miąższość wynosi 10 cm (gdy leży na skale), 18 cm (gdy strop niektórych innych poziomów diagnostycznych w profilu zalega płycej niż 75 cm) lub 25 cm (w pozostałych przypadkach). Jest poziomem diagnostycznym gleb czarnoziemnych.

murszowyEdytuj

(ang. murshic) Poziom organiczny (≥20% materii organicznej), który powstał w procesie tlenowego rozkładu i humifikacji takich materiałów organicznych jak torf, gytia lub muł (proces murszenia). Ma strukturę ziarnistą, pryzmatyczną, angularną, rzadziej płytkową. Zawiera <15% wyjściowego nierozłożonego materiału organicznego i miąższość >15 cm. Humus częściej tworzy schelatowane kompleksy wielocząsteczkowe niż kompleksy mineralno-organiczne z frakcją ilastą. W pełni ukształtowany poziom murszowy różnicuje się na 3 poziomy: M1—poziom darniowy lub uprawny, M2—poziom z luźno ułożonych drobnych agregatów (ziaren, pryzmatów), M3—poziom o masywnej, spękanej zhumifikowanej masie organicznej lub o strukturze grubopryzmatycznej. Jest poziomem diagnostycznym dla organicznych gleb murszowych.

murszastyEdytuj

Poziom mineralny (<20% materii organicznej) o barwie podobnej do mollic, lecz ze względu na zbyt małą ilość iłu (uziarnienie piasków luźnych lub słabogliniastych) próchnica nie tworzy kompleksów ilasto-próchnicznych lecz schelatowane kompleksy wielkocząsteczkowe o frakcji pyłu. Mineralne ziarna piasku mają barwę pierwotną i zazwyczaj są dobrze widoczne w ciemnej masie organicznej. Często można w nim spotkać resztki storfiałych materiałów organicznych. Miąższość poziomu wynosi >15 cm. Jest poziomem diagnostycznym dla gleb murszastych i murszowatych.

ochricEdytuj

Mineralny poziom powierzchniowy nie spełniający kryteriów poziomów mollic, umbric, plaggic, histic, murszowego i murszastego gdyż jest za suchy, zbyt małej miąższości, ma za mało materii organicznej, jest zbyt jasny lub ma zbyt duże nasycenie barwy. Może on występować we wszystkich glebach oprócz organicznych, czarnoziemnych i bielic.

plaggicEdytuj

Wytworzony przez człowieka, miąższości >20 cm, poziom próchniczny powstały poprzez setki lat nawożenia obornikiem, ściółką leśną lub słomą. Zawiera artefakty (odłamki ceramiki, cegieł itp.) i zazwyczaj ślady przekopywania i warstewki różnych materiałów. Ma barwę czarną do brunatnej, zawartość materii organicznej wynosi >1% (zwykle 1,5-4%), a uziarnienie od piasków luźnych do glin piaszczystych. Zazwyczaj tworzy on lokalne wyniesienia powyżej powierzchni terenu nieuprawianego. Jest poziomem diagnostycznym dla gleb antropogenicznych.

umbricEdytuj

Ciemny, miąższy, próchniczny poziom powierzchniowy, zazwyczaj o znacznej ilości materii organicznej, spełniający wszystkie kryteria poziomu mollic z wyjątkiem wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi, które w poziomie umbric wynosi <50%. Nie zawiera on śladów działalności człowieka. Występuje on najczęściej w glebach kwaśnych.

Podpowierzchniowe poziomy diagnostyczne (endopedony)Edytuj

Poniższa lista obejmuje skrócone, uproszczone opisy poziomów diagnostycznych według systematyki gleb Polski 2011.

agricEdytuj

Poziom iluwialny (wmycia) występujący bezpośrednio pod uprawnym poziomem próchnicznym. Powstaje pod wpływem długotrwałej uprawy roli. Woda deszczowa wynosi próchnicę, cząstki iłu i pyłu z poziomu uprawnego i osadza w szczelinach i kanalikach poziomu położonego poniżej. Poziom ten ma ≥10 cm miąższości i ≥5% objętości materiału namytego. Występuje najczęściej w glebach płowych.

albicEdytuj

Poziom eluwialny (wymycia) z którego selektywnie zostały, gł. przez rozpuszczalne kwasy fulwowe, wymyte niektóre produkty rozkładu minerałów, zwłaszcza Al i Fe. Nadaje mu to charakterystyczną białą lub jasnoszarą barwę. Ma on miąższość ≥1 cm i ≥85% materiału diagnostycznego albic. Ma on uziarnienie od piasku luźnego do (rzadko) glin piaszczystych, odczyn kwaśny i zazwyczaj < 20% wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi. Czasem występują ślady oglejenia opadowego. Występujący pod poziomem albic poziom spodic rozdziela wyraźna lub ostra granica, często przybierając formę nieregularnych języków. Procentowa zawartość Alo+1/2 Feo jest co najmniej dwukrotnie mniejsza niż w poziomie spodic. Jest charakterystyczny dla gleb bielicoziemnych.

argicEdytuj

Poziom iluwialny, do którego została wmyta frakcja iłu z położonego nad nim poziomu luvic lub orno-próchnicznego. Zdarza się, że wierzchnie poziomy są zerodowane i poziomem argic jest na powierzchni lub bezpośrednio pod poziomem próchnicznym (gleby o niepełnym profilu, tzw. ogłowione). Gdy poziom eluwialny ma <15% iłu poziom argic ma od niego o 3% więcej iłu; gdy 15-40% — 1,2 razy więcej; >40% — o 8% więcej. Wykazuje cechy iluwiacji frakcji ilastej takie jak np. powłoczki ilaste ze zorientowanych cząstek iłu pomiędzy agregatami lub w porach. Minimalna miąższość wynosi 7,5 - 15 cm w zależności od uziarnienia. Jest poziomem diagnostycznym gleb płowoziemnych.

calcicEdytuj

Poziom iluwialny wtórnego (pedogenicznego) nagromadzenia węglanów, gł. węglanu wapnia (CaCO3). Występuje on przede wszystkiom w postaci białcyh warstewek, mącznych wypełnień, zwisów soplowatych lub stwardniałych konkrecji (np. tzw. laleczek lessowych) Ma miąższość ≥15 cm i nie jest scementowany. Zazwyczaj zawiera ≥15% CaCO3 i 5% więcej niż w poziomie poniżej. Występuje w czarnych ziemiach, czarnoziemach i glebach płowych.

cambicEdytuj

 
Gleba z brunatnym poziomem cambic poniżej poziomu próchnicznego

Poziom intensywnych przemian fizycznych (np. przemieszczanie się cząsteczek gleby, procesy mrozowe), chemicznych (np. wietrzenie minerałów pierwotnych i tworzenie się minerałów ilastych) i biologicznych (wpływ korzeni roślin i fauny glebowej) materiału in situ. Ma miąższość ≥15 cm, spąg przynajmniej na głębokości 25 cm i uziarnienie piasków gliniastych lub drobniejsze. Może mieć on strukturę inną niż materiał macierzysty lub intensywniejszą, jaśniejszą, bardziej czerwoną barwę lub ślady wymycia węglanów albo gipsu. Może wykazywać podobieństwo i niektóre cechy argic lub spodic. Jest poziomem diagnostycznym gleb brunatnoziemnych lecz może również z rzadka występować w innych rzędach.

fragicEdytuj

Stwardniały poziom o dużym zagęszczeniu materiału (gęstość objętościowa ρc>1,75 Mg•m-3). Składa się on z grubych lub bardzo grubych poligonów lub pryzm oddzielonych pionowymi, wybielonymi, mniej zbitymi płaszczyznami. Na przekroju poziomym (patrząc od góry, gdy zdejmie się wierzchnie poziomy) wygląda jak siatka jaśniejszych wieloboków (wybielone płaszczyzny) z ciemniejszym wnętrzem (pryzmy). W pionowej odkrywce glebowej widać cienkie, sięgające głęboko zacieki (wybielone płaszczyzny) ze zbitym, ciemniejszym materiałem pomiędzy. Tworzy się w glebach gliniastych, pyłowych, rzadziej piaszczystych. Może, lecz nie musi zalegać pod poziomami cambic, luvic, argic lub spodic. Zazwyczaj wykazuje plamy oglejenia, bardzo małą wodoprzepuszczalność i brak korzeni wewnątrz poligonów. W Polsce może występować przede wszystkim w glebach płowoziemnych.

glossicEdytuj

Rozwija się z poziomów argic lub cambic z których frakcja iłu i tlenki Fe są wypłukiwane w formie pionowych, językowatych zacieków materiału luvic. Pomiędzy nimi znajdują się pozostałości iluwialnego poziomu argic. Miąższość wynosi ≥5 cm. Morfologicznie może być podobny do poziomu fragic. Jest poziomem diagnostycznym gleb płowych zaciekowych.

luvicEdytuj

Eluwialny poziom o grubości ≥1 cm składający się głównie z materiału, przynajmniej częściowo, odmytego z frakcji ilastej. Występuje pod poziomem próchnicznym, poziomem cambic lub (gdy jest on zerodowany) na powierzchni. Pod nim zalega poziom argic lub fragic. Jest charakterystyczny dla gleb płowoziemnych.

orsztynowyEdytuj

Odmiana poziomu spodic składająca się z diagnostycznego materiału spodic o miąższości ≥2,5 cm i jest scementowany co najmniej w 50% (orsztyn).

placicEdytuj

Poziom scementowany Fe (o barwie ciemnoczerwonej) lub Fe, Mn i kompleksami żelazisto-próchnicznymi (o barwie czarnej) o miąższości 1-40 mm (zazwyczaj 2-10 mm). Składa się z poziomych, czasem pofalowanych warstewek powstających głównie w górnych 50 cm profilu. Stanowią one przeszkodę dla wody i korzeni roślin. Terenowa identyfikacja zwykle jest łatwa, lecz jego geneza nie jest jeszcze wyjaśniona. Może występować w glebach płowoziemnych i bielicoziemnych.

rubicEdytuj

Czerwony poziom wzbogacenia w związki Fe zalegający pod poziomami próchnicznymi ochric lub umbric. Wzbogacenie w Fe wynika zarówno z podsiąku kapilarnego wody gruntowej jak i z podpowierzchniowego spływu wody zawierającej związki Fe. Czerwony kolor pochodzi od śladowych ilości hematytu. Ma miąższość ≥15 cm i uziarnienie piasku gliniastego lub gliny piaszczystej. Poziom diagnostyczny gleb ochrowych.

salicEdytuj

Zawiera wtórnie (pedogenicznie) nagromadzone sole łatwiej rozpuszczalne w zimnej wodzie niż gips. Przewodność elektryczna właściwa wyciągu z pasty nasyconej ECe≥15 dS•m-1 (25 °C), miąższość >15 cm, a iloczyn tych dwóch wartości musi być >450. Jest poziomem diagnostycznym gleb słonych.

sidericEdytuj

Podpowierzchniowy, rdzawy poziom akumulacji in situ amorficznych tlenków Fe, Al i małej ilości próchnicy w postaci nieruchliwych kompleksów glinowo-żelazisto-próchnicznych. Jest podobny do cambic, z tą różnicą, że ma uziarnienie piasków luźnych lub słabogliniastych, a jego spąg zazwyczaj odcina się wyraźnie od niżej leżącego materiału. Miąższość wynosi ≥15 cm (zwykle 30-70 cm), a pH — 4->5. Procentowa zawartość pedogenicznych tlenków Fe i Al jest ≥ niż w poziomie próchnicznym, w przypadku zapoczątkowanej iluwiacji zawartość Alo+1/2 Feo ≤ 2•(Alo+Feo) poziomu nadległego. Stopień wysycenia kompleksu sorpcyjnego kationami o charakterze zasadowym zazwyczaj wynosi < 30%. Poziom diagnostyczny gleb rdzawych.

spodicEdytuj

Poziom iluwialnej akumulacji amorficznych tlenków Fe, Al i próchnicy. Zazwyczaj występuje pod poziome albic, w glebach zerodowanych lub zaoranych — pod poziomem próchnicznym. Ma on barwę od brązowoczarnej po rdzawą. Miąższość wynosi ≥2,5 cm, pH w wodzie ≤5,9, ≥0,5% C org. i pierwotne uziarnienie piasków luźnych. Przy intensywnej, długotrwałej akumulacji może powstać nawet orsztyn. Jest poziomem diagnostycznym gleb bielicoziemnych.

verticEdytuj

Poziom zawierający ≥30% frakcji iłu, składającego się głównie z pęczniejących minerałów ilastych, którego cechy wynikają z okresowego kurczenia się i pęcznienia materiału. Ma on miąższość >25 cm, ostrokrawędzistą, pryzmatyczną strukturę, wygładzone powierzchnie ślizgu (slickensides) i wartość współczynnika rozszerzalności liniowej COLE >0,6. Poziom diagnostyczny vertisoli.

Wyżej wymienione poziomy są kontynuacją wydzielania poziomów diagnostycznych w systematyce gleb Polski z 1989 r. Te zaś były inspirowane poziomami diagnostycznymi USDA Soil Taksonomy (1975).

Listy poziomów diagnostycznych Systematyki gleb Polski (1989), USDA Soil Taxonomy (1999) i WRB (2014)Edytuj

W systematyce gleb Polski z 1989 r. wyróżniano następujące poziomy diagnostyczne[1]: mollic, anthropic, umbric, melanic, plaggen, histic, ochric, a także cambic, sideric, argillic, natric, spodic, albic, luvic, glejospodic, placic, fragilic, salic, calcic i "plamy glejowe — plamistość". Nie występują w niej materiały, ani właściwości diagnostyczne.

Lista poziomów diagnostycznych klasyfikacji WRB (2014)[2]: anthraquic, argic, calcic, cambic, chernic, cryic, duric, ferralic, ferric, folic, fragic, fulvic, gypsic, histic, hortic, hydragric, Irragric, Melanic, Mollic, Natric, Nitic, Petrocalcic, Petroduric, Petrogypsic, Petroplinthic, Pisoplinthic, Plaggic, Plinthic, Pretic, protovertic, salic, sombric, spodic, terric, thionic, umbric, vertic. Oprócz nich występują w niej materiały i właściwości diagnostyczne.

Lista poziomów diagnostycznych USDA Soil Taxonomy (1999)[3]: anthropic, folistic, histic, melanic, mollic, ochric, plaggen, umbric, a także argic, albic, argillic, calcic, cambic, duripan, fragipan, glossic, gypsic, kandic, natric, orstein, oxic, petrocalcic, petrogypsic, placic, salic, sombric, spodic.

Poziomy diagnostyczne, które tak samo się nazywają w różnych klasyfikacjach są do siebie podobne, mogą, ale nie muszą mieć identycznych kryteriów wydzielania.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Systematyka gleb Polski, wydanie 4. „Roczniki gleboznawcze”. 40, 3/4, 1989. Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. Warszawa. 
  2. IUSS Working Group WRB: World reference base for soil resources 2014. International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps.. Rome: FAO, 2014, seria: World Soil Resources Reports No. 106. ​ISBN 978-92-5-108370-3​. ISBN 978-92-5-108369-7. (ang.)
  3. Soil Survey Staff: Soil Taxonomy A Basic System of Soil Classification for Making and Interpreting Soil Surveys. Washington: United States Department of Agriculture, Natural Resources Conservation Service, 1999, seria: Agriculture Handbook Number 436. (ang.)

BibliografiaEdytuj