Pręgierz w Poznaniu

Pręgierz w Poznaniupręgierz znajdujący się w Poznaniu przy południowo-wschodnim narożniku Ratusza, nieopodal Fontanny Prozerpiny[2].

Pręgierz w Poznaniu
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Poznań
Miejsce Stary Rynek w Poznaniu
Fundator kary nakładane na służące, mamki i szynkarki
Całkowita wysokość 5,5[1] m
Data budowy 1535 / 1925 (kopia)
Ważniejsze przebudowy 1925
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Pręgierz w Poznaniu
Pręgierz w Poznaniu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pręgierz w Poznaniu
Pręgierz w Poznaniu
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Pręgierz w Poznaniu
Pręgierz w Poznaniu
Ziemia52°24′30″N 16°56′04″E/52,408333 16,934444
napis pod stopami kata IUSTICIE (sprawiedliwość)

FormaEdytuj

Jest to ośmioboczna, późnogotycka kolumna, na głowicy której stoi postać kata w stroju rycerza z uniesionym mieczem, który symbolizuje tzw. „prawo miecza” (łac. ius gladii), czyli prawo do ferowania wyroku śmierci nadane Poznaniowi w 1298 przez Władysława Łokietka. W słupie tkwiły żelazne obręcze (kuny) do których przywiązywano skazańców[1].

HistoriaEdytuj

Pierwotny obiekt wzniesiono jako tzw. mediastinus, czyli centralnie usytuowany w mieście symbol władzy sądowniczej. W Poznaniu znalazł się on w rejonie (lub nawet w miejscu) geometrycznego środka miasta ulokowanego w 1253[3]. Obecny pręgierz wzniesiono w 1535 roku finansując jego budowę z grzywien nakładanych na służące, mamki i szynkarki noszące przesadnie eleganckie stroje[a]: aksamity, adamaszki, atłasy, klejnoty ze złota, srebra i pereł, łańcuchy jedwabne i suknie o zbyt wielu fałdach. Miał 5,5 metra wysokości i był dziełem prawdopodobnie któregoś z włoskich rzeźbiarzy[1].

Pręgierz służył do wykonywania kary chłosty oraz piętnowania, obcinania uszu, palców czy ręki[potrzebny przypis]. Przywiązywano doń także skazanych na karę śmierci na kilka godzin przed wykonaniem wyroku w innym miejscu. Taki los spotkał m.in. Adama Goldszmita skazanego w listopadzie 1816 r. na ścięcie toporem za zamordowanie własnej siostry[4]. Na osiem miesięcy więzienia i godzinną ekspozycję pod pręgierzem skazana została z kolei w 1826 r. niejaka Jadwiga z Cegielskich Wojewódka. Karę wymierzono jej za „nieprawne leczenie i oszukaństwo przez udawanie, iż złego ducha ma w sobie”[5]. Pręgierz wykorzystywano w ten sposób do roku 1848[2], kiedy to 6 maja zarządzeniem pruskich władz zniesiono ich stosowanie.

NaprawyEdytuj

Pręgierz naprawiano dosyć często. Napisy na pręgierzu informują o datach: 1690, 1727, 1749, 1781, 1825, 1880. W XIX wieku pręgierz ulegał uszkodzeniom – odpadała głowa oraz bark i prawe ramię kata. Po naprawach dokonywanych przez władze pruskie od pomnika znów odpadła głowa. W czasie II RP częste naprawy sprawiły, że władze miasta podjęły w 1925 r. decyzję o przeniesieniu oryginału do Zamku Przemysła[1]. Po latach okupacji (1939-1945) oryginał pręgierza odnalazł Witold Maisel w składnicy miejskiej (ul. Kościelna 56). Był on rozłożony na części i kompletny[6].

 
Kopia pręgierza wykonana przez Marcina Rożka w 1925 r. Powierzchnia piaskowca jest jeszcze świeża i wyróżnia się bielą.

Obecnie na rynku stoi kopia dłuta Marcina Rożka z 1925[1], podczas gdy oryginał znajduje się w Muzeum Historii Miasta Poznania w Ratuszu. Kolejnych napraw kopii pomnika dokonywano po zniszczeniach w 2010[7] i 2011[8][9].

NapisyEdytuj

Constructa est haec statua ex coctricum fimbriis anno Domini 1535
(tłumaczenie: Wybudowano ten posąg z fatałaszków kucharek roku Pańskiego 1535)

Discite iustitiam moniti et non temnere divos
(tłumaczenie: Uczcie się sprawiedliwości przestrzeżeni i nie gardźcie bogami)

executor iustitae
(tłumaczenie: wykonawca sprawiedliwości)

Vendidit hic auro patriam
(tłumaczenie: sprzedał za złoto ojczyznę)

Plan Starego Rynku
Waga miejska w PoznaniuRatusz w PoznaniuPałac Działyńskich w PoznaniuStudzienka Bamberki w PoznaniuFontanna Prozerpiny w PoznaniuPręgierz w PoznaniuMuzeum Instrumentów Muzycznych w PoznaniuPałac Górków w PoznaniuDomki budnicze w PoznaniuPałac Mielżyńskich w PoznaniuOdwach w Poznaniu 

Wybrane zabytki:

Legenda
Ratusz
Waga miejska
Domki budnicze
Odwach
Pałac Działyńskich
Pałac Mielżyńskich
Pałac Górków
Muzeum Instrumentów
Fontanna Prozerpiny
Studzienka Bamberki
Pręgierz


Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Strój służącej regulowała uchwała miejskich rajców z tego samego roku; regulowała ona również kary finansowe za naruszenie tych przepisów: 6 groszy za pierwsze naruszenie, 12 za następne, za trzecie - utrata eleganckich ubrań, za czwarte - wypędzenie z miasta na zawsze.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Szymon Nawrocki: Przechadzki po Poznaniu. Pręgierz poznański, kat i szubienica w: Kurier Poznański nr 34 z 22 stycznia 1927 s. 9; on-line: [1].
  2. a b Tadeusz Pudłowski (red.): Ilustrowany przewodnik po mieście stołecznem Poznaniu, wyd. Miejskiego Urzędu Targu Poznańskiego, s. 55.
  3. Red. Jerzy Topolski, Dzieje Poznania, tom 1, PWN, Warszawa-Poznań, 1988, s. 207, ​ISBN 83-01-08194-5​.
  4. Posener Intelligenzblatt, 16 listopada 1816.
  5. Posener Intelligenzblatt, 25 lutego 1826.
  6. Witold Maisel: Odbudowa zabytków. Pręgierz.. Kronika Miasta Poznania nr 2/1950. s. 204. [dostęp 2012-12-30].
  7. Zapłaci 40 tysięcy za zniszczenie rzeźby.
  8. Pijany student zniszczył jeden z symboli Poznania.
  9. Za zniszczenie pręgierza posiedzi przynajmniej 1,5 roku.

BibliografiaEdytuj

  • Szymon Nawrocki: Przechadzki po Poznaniu. Pręgierz poznański, kat i szubienica w: Kurier Poznański nr 34 z 22 stycznia 1927 s. 9; on-line: [2]
  • red. H. Olszewski, Czasopismo Prawno-historyczne, tom XXIII – zeszyt 1, Poznań 1971