Prawo cytatu

postać dozwolonego użytku

Prawo cytatu – potoczne określenie wyjątku w prawie autorskim zezwalającego na wykorzystanie niewielkich fragmentów cudzej twórczości we własnych utworach bez konieczności uzyskania zgody twórcy.

Podobne rozwiązania prawne wprowadzono w wielu krajach świata, jednak ich zakres jest różny w zależności od jurysdykcji. Przykładowo prawo niemieckie wymaga, by cytat służył krytyce, recenzji i podobnym celom, holenderskie zezwala dodatkowo na szeroko rozumiane „obwieszczanie”[1], a polska ustawa nie zawiera ograniczonego katalogu celów cytatu[2].

Spis treści

HistoriaEdytuj

Zanim prawo cytatu pojawiło się w aktach normatywnych, było stosowane w praktyce[3]. W tekstach cytowano od ok. XVI – XVII wieku, gdy zaczęto przywiązywać wagę do rzetelnego powoływania się na autorytety[4]. Świadome, celowe powtarzanie wcześniejszych struktur muzycznych w nowych utworach praktykowano od czasu, gdy pojawiła się polifonia[5], a cytaty w plastyce stosowano w przynajmniej od średniowiecza, gdy malowano filakterie[6]. Słowo „cytat” jako określenie dopuszczalnego przytoczenia wcześniejszego tekstu upowszechniło się w językach europejskich na początku Oświecenia. W 1812, w okresie powstawania pierwszych ustaw autorskoprawnych, Charles Nodier napisał, że „nie można usprawiedliwiać żadnych zapożyczeń z wcześniejszych dzieł, z wyjątkiem cytatów”[3].

Ustawy XIX-wieczne znały już prawo cytatu. Przykładowo w krajach niemieckich, ustawa Związku Niemieckiego z 1837 zakazywała kopiowania utworów i wymieniała wyątki od tej reguły. Wśród nich znalazł się przepis zezwalający na „dosłowne przytaczanie pojedynczych fragmentów wydrukowanego dzieła”[7]. Następna ustawa z 1870 legalizowała cytowanie obszerniejszych fragmentów i określała cel cytatu jako dydaktyczno-naukowy[8]. Wprowadziła też obowiązek podania autora lub źródła cytatu[9][10]. Ustawa z 1876 zezwalała na cytowanie całych utworów plastycznych do zilustrowania tekstu[11].

Prawo międzynarodowe i unijneEdytuj

W pierwszej wersji konwencji berneńskiej z 1886 w art. 10 wspomniano o „zapożyczaniu” z utworów w celach edukacyjnych i naukowych oraz w celu tworzenia edukacyjnych zbiorów cytatów (chrestomatii). W myśl tego przepisu obowiązujące regulacje miały zostać ustalone w innych umowach międzynarodowych[12][13]. W 1948, w redakcji brukselskiej, ustanowiono konwencyjne minimum prawa cytatu. Jednak użyte wtedy sformułowania były ogólne, a jednocześnie zbyt wąskie w stosunku do społecznych realiów[14]. W art. 10-bis dopuszczono zamieszczanie „krótkich” cytatów z okazji sprawozdań o aktualnych wydarzeniach jedynie w gazetach i czasopismach; pominięto cytat objaśniający i dydaktyczny[15][16]. W 1967, w redakcji sztokholmskiej, ustalono obecnie (2017 r.) obowiązujący standard. Usunięto wymóg „krótkości” cytatu i ograniczenie miejsca cytowania do gazet oraz czasopism, a wprowadzono: wymóg uprzedniego rozpowszechnienia utworu, zgodności z przyjętymi zwyczajami (co ocenia się w świetle testu trójstopniowego)[17] i cytowania w stopniu uzasadnionym przez zamierzony cel[18].

W Unii Europejskiej przepisy regulujące prawo cytatu znalazły się w art. 6 ust. 2 i art. 9 dyrektywy 96/9/WE o ochronie baz danych i art. 5 ust. 3 lit d) dyrektywy 2001/29/WE, tzw. „internetowej”[19]. Druga z nich uwzględnia wymogi z konwencji berneńskiej (uprzednie rozpowszechnienie utworu źródłowego, zgodność cytatu z uczciwymi praktykami, rozmiar cytatu usprawiedliwiony przez cel cytatu), określa, że dozwolony cytat ma służyć celom takim jak krytyka lub recenzja i zobowiązuje do podania źródła, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okaże się to niemożliwe[20].

Prawo cytatu w PolsceEdytuj

HistoriaEdytuj

W pierwszej polskiej ustawie o prawie autorskim, z 1926, przepisy o dozwolonym użytku były pogrupowane według dziedzin twórczości. Prawo cytatu w piśmiennictwie regulował art. 13 ust. 2, w muzyce art. 14 ust. 1, a w sztuce – art. 15 ust. 2. Jeśli chodzi o piśmiennictwo, to już w tej ustawie zamieszczono wymóg, aby cytować w utworze stanowiącym „samoistną całość”. Ponadto można było cytować maksymalnie trzy ustępy „drobnych utwórów”[21]. Cytat w muzyce miał inną funkcję. Nie służył budowaniu nowych utworów w oparciu o poprzednie (jak to jest w tekstach naukowych), ponieważ w ustawodawca kładł stosunkowo większy nacik na samodzielność tworzenia, a mniejszy na korzystanie z cudzych utworów. Chodziło więc głównie o legalizację cytatów muzycznych w celach edukacyjnych[22]. Podobnym (naukowym i dydaktycznym) celom służył cytat plastyczny[23].

W ustawie z 1952 utrzymano podział przepisów o dozwolonym użytku według dziedzin twórczości. Były to art. 18 ust. 3 (cytat w piśmiennictwie) i art. 19 ust. 1 (w muzyce). W art. 20 ust. 2 znalazł się przepis, który można było odnieść do cytatu w utworach plastycznych[22]. Jeśli chodzi o cytat w piśmiennictwie, zrezygnowano z ograniczenia do trzech ustępów, ale zakres dozwolonego cytatu był wąski.

W ustawie 1994 zrezygnowano z wyżej wspomnianego podziału przepisów o dozwolonym użytku. Przepis regulujący prawo cytatu ujęto ogólnie i poszerzono zakres dozwolonych celów cytatu[24]. W 2015 nowelizacja wprowadziła przepisy niwelujące wątpliwości interpretacyjne w zakresie stosowania prawa cytatu w satyrze, wykorzystywania utworów w sposób niezamierzony oraz rozszerzyła art. 29 ust. 1 ustawy o utwory fotograficzne i plastyczne, by zniwelować wątpliwości, że przepis odnosi się wyłącznie do druku[25].

Warunki korzystania z prawa cytatuEdytuj

Cytat jako ograniczenie praw autorskich twórcy musi spełniać kilka warunków, aby mieścić się w granicach określonych przez prawo:

  • Cytat musi być rozpoznawalny. Czytelnik musi wiedzieć, które słowa są słowami autora, a które są cytowane. Brak odróżnienia cytatu od reszty tekstu stanowić będzie naruszenie praw autorskich. Można w takim przypadku mówić o popełnieniu plagiatu[26].
  • Cytat musi być wyraźnie oznaczony co do autorstwa i źródła, i to w każdym przypadku, w którym się pojawia. Nie wystarczy samo ogólne odwołanie się do autorów lub dzieł w końcowym zestawieniu bibliografii lub źródeł[27]. Brak wyraźnego oznaczenia cytatu stanowić będzie naruszenie praw autorskich. W przypadku przytaczania cytatów, których autorstwo nie jest znane (rozpowszechniane były anonimowo), należy taką okoliczność również zaznaczyć[28].
  • Zamieszczenie cytatu musi być uzasadnione celem lub prawami gatunku twórczości – ma służyć takim celom jak wyjaśnianie, nauczanie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa.
  • Cytat pełni funkcję pomocniczą – ma służyć uzupełnieniu i wzbogaceniu dzieła, nie może go natomiast zastępować, ani tworzyć jego zasadniczej konstrukcji. Tworzone dzieło ma być samoistne, nie może polegać na przytoczeniu cudzej twórczości, ewentualnie jedynie z własnym, krótkim komentarzem. Nie może być również serią cytatów, nawet gdyby to były cytaty z różnych dzieł i autorów. Cytaty w samoistnym dziele powinny mieć rolę podrzędną. Nadmierne, zbyt obszerne i nieuzasadnione korzystanie z cytatów również stanowi naruszenie praw autorskich.

Nie jest jednoznacznie określona dopuszczalna wielkość cytatu. Musi on jednak pozostawać w takiej relacji do całości dzieła, aby przy realizowanych przez cytat celach zachowana była pomocnicza rola cytatu. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego cytowany urywek lub nawet cały drobny utwór musi pozostawać w takiej proporcji do wkładu własnej twórczości, aby nie było wątpliwości co do tego, że powstało własne, samoistne dzieło[29].

Nierzetelne wykorzystanie prawa cytatuEdytuj

Z reguły niedotrzymanie warunków korzystania z prawa cytatu powoduje naruszenie majątkowych praw autorskich[30]. Niekiedy jednak może dojść również do naruszenia autorskich praw osobistych. Będzie tak w sytuacjach nierzetelnego wykorzystania dzieła[31], tj. wykorzystania cytatu w taki sposób, że zniekształceniu ulega myśl autora wyrażona w cytowanym utworze. Cytat zostaje wówczas dobrany nieumiejętnie lub świadomie zmanipulowany tak, iż odbiorca cytatu może odnieść mylne wrażenie co do tego, co jego autor rzeczywiście chciał przekazać. Przyjmuje się, że w takich sytuacjach autorowi może przysługiwać nie tylko ochrona prawno-autorska, ale równocześnie ochrona dóbr osobistych gwarantowanych w kodeksie cywilnym[32].

Zobacz teżEdytuj

Przypisy

  1. Senftleben 2010 ↓, s. 536.
  2. Mania 2017 ↓, s. 66.
  3. a b Ros 2009 ↓, s. 15.
  4. Małek 2011 ↓, s. 78.
  5. Małek 2011 ↓, s. 101.
  6. Małek 2011 ↓, s. 137.
  7. Ferenc-Szydełko 2000 ↓, s. 87.
  8. Małek 2011 ↓, s. 172.
  9. Ferenc-Szydełko 2000 ↓, s. 88.
  10. Małek 2011 ↓, s. 173.
  11. Ferenc-Szydełko 2000 ↓, s. 177.
  12. Małek 2011 ↓, s. 142.
  13. Barta i Markiewicz 2009 ↓, s. 5.
  14. Małek 2011 ↓, s. 144.
  15. Błeszyński 1979 ↓, s. 270.
  16. Małek 2011 ↓, s. 143.
  17. Małek 2011 ↓, s. 146.
  18. Małek 2011 ↓, s. 145.
  19. Małek 2011 ↓, s. 153.
  20. Małek 2011 ↓, s. 154.
  21. Małek 2011 ↓, s. 178.
  22. a b Małek 2011 ↓, s. 180.
  23. Małek 2011 ↓, s. 181.
  24. Małek 2011 ↓, s. 186.
  25. l, Prawo cytatu – czym jest, jak stosować, co się zmieniło w 2016?, Bezprawnik [dostęp 2016-04-23].
  26. Traple 2005 ↓, s. 346.
  27. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2003 r. (VI ACa 23/03)
  28. Barta i Markiewicz 2008 ↓, s. 95.
  29. Wyrok Sądu Najwyższego z 24 listopada 2004 r., I CK 232/04, OSNC 2005, nr 11, poz. 195.
  30. Traple 2005 ↓, s. 345.
  31. Zgodnie z art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych autorskie prawa osobiste obejmują m.in. prawo twórcy do rzetelnego wykorzystania jego dzieła (zob. art. 16 pkt 3).
  32. Art. 23 i 24 kc, Traple 2005 ↓, s. 353

BibliografiaEdytuj

  • Janusz Barta, Ryszard Markiewicz, Dozwolony użytek: antologie i wypisy, „Prace z Prawa Własności Intelektualnej”, 104, 2009, ISSN 0137-236X.
  • Janusz Barta, Ryszard Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, Warszawa: Wolters Kluwer Polska, 2008, ISBN 978-83-7601-408-1.
  • Jan Błeszyński, Konwencja berneńska a polskie prawo autorskie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, ISBN 8301015500, OCLC 9034113.
  • Grzegorz Mania, Cytat w muzyce – o potrzebie reinterpretacji przesłanek, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, 1, 2017.
  • Viorel Ros, The Right of Quoting, „Romanian Journal of Intellectual Property Law”, 3, 2009.
  • Martin Senftleben, Bridging The Differences Between Copyright’s Legal Traditions – The Emerging EC Fair Use Doctrine, „Journal of the Copyright Society of the U.S.A.”, 57 (3), 2010.
  • Elżbieta Traple, Komentarz do art. 29 [w:] Janusz Barta, Ryszard Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, wyd. 4, Kraków: Zakamycze, 2005, ISBN 83-7444-033-3.

Linki zewnętrzneEdytuj