Prześladowania chrześcijan

Prześladowania chrześcijan – zjawisko występujące na przestrzeni wieków w wielu krajach, polegające na mniej lub bardziej otwartej walce z chrześcijaństwem i jego wyznawcami. Prześladowcy posługiwali się różnymi metodami: w pierwszych wiekach chrześcijaństwa często uciekali się do fizycznej eksterminacji, co ma miejsce także obecnie w wielu krajach Trzeciego Świata.

Dirce chrześcijańska, obraz Henryka Siemiradzkiego. Chrześcijanka umęczona podczas prześladowań za czasów Nerona

Pierwsi chrześcijanie byli prześladowani zarówno przez Żydów, z których religii chrześcijaństwo się wywodzi, jak też przez Imperium rzymskie, na terenie którego nowa religia się rozwijała. Prześladowania te trwały do IV wieku, kiedy religia została zalegalizowana przez cesarza Konstantyna Wielkiego[1].

W późniejszym okresie celem prześladowań byli chrześcijańscy misjonarze oraz nowo nawróceni, którzy stawali się męczennikami za wiarę. Z czasem wewnątrz chrześcijan pojawiły się konflikty, oskarżenia o herezję i wzajemne prześladowania szczególnie w okresie reformacji i kontrreformacji.

W czasach współczesnych chrześcijanie są prześladowani przez radykalne ruchy islamistyczne, np. w Iraku[2] oraz hinduistyczne, a także przez systemy radykalnie ateistyczne panujące obecnie np. w Korei Północnej czy przed laty w ZSRR. Jak szacuje fundacja Open Doors, obecnie ok. 100 mln chrześcijan jest ofiarami prześladowań, głównie w państwach islamskich, Korei Północnej oraz wskutek hinduskiego ekstremizmu i islamskiego terroryzmu, zaś tendencja jest wzrostowa[3]. Według raportu papieskiej fundacji Pomoc Kościołowi w Potrzebie co roku na świecie ginie ponad 170 tys. chrześcijan[4]. Organizacja Pomoc Kościołowi w Potrzebie szacuje, że 3/4 ofiar prześladowań religijnych stanowią chrześcijanie[5].

Według dr Tomasza Korczyńskiego do 2010 r. śmiercią męczeńską zginęło 70 mln chrześcijan, z czego w dwudziestym wieku 45 mln[6].

Motywy prześladowań (chrystofobia)Edytuj

Osobny artykuł: Chrystofobia.

Irracjonalny lęk i nienawiść wobec chrześcijan nazywany jest przez niektórych socjologów chrystofobią. Autorem pojęcia jest Joseph H.H. Weiler.

Niechęć do chrześcijaństwa może wynikać z pobudek religijnych bądź ideologicznych. W wielu przypadkach wynika z utożsamienia religii chrześcijańskiej z kulturą zachodnią[7], uważaną za wrogą wobec islamu.

StarożytnośćEdytuj

Okres apostolskiEdytuj

 
Caravaggio, Ukrzyżowanie św. Piotra (1601)

Chrześcijaństwo zrodziło się z judaizmu i zgodnie z przekazem Nowego Testamentu faryzeusze, w tym Saul z Tarsu, zwalczali chrześcijan jako sektę. Pierwsi chrześcijanie uważali Jezusa za Mesjasza, z czym nie zgadzali się ówcześni Żydzi. Niemniej chrześcijanie żywili nadzieję, że Żydzi zaakceptują ich wizję cierpiącego Mesjasza[8]. Konflikt w Jerozolimie nasilił się wraz z nauczaniem św. Szczepana i trwał do zburzenia miasta[8]. Sam Szczepan został ukamienowany wskutek oskarżenia o bluźnierstwo przeciw Prawu[9]. Jego śmierć została opisana w Dziejach Apostolskich:

„Wyrzucili go poza miasto i kamienowali, a świadkowie złożyli swe szaty u stóp młodzieńca, zwanego Szawłem. Tak kamienowali Szczepana, który modlił się: «Panie Jezu, przyjmij ducha mego!» A gdy osunął się na kolana, zawołał głośno: «Panie, nie poczytaj im tego grzechu!» Po tych słowach skonał.” (Dz 7, 58–60)[10]

W roku 41 kiedy Herod Agryppa I zdobył władzę prokuratorską nad Judeą, dostrzegł szanse na odbudowę potęgi Heroda Wielkiego. W celu zaskarbienia sobie sympatii Żydów nasilił prześladowania chrześcijan. W czasie jego rządów apostołowie uciekli z Jerozolimy[8]. Po śmierci Agryppy rzymski prokurator Porcjusz Festus starał się być neutralny i przeciwdziałał prześladowaniom. Ten jednak zmarł w 62 roku, kiedy to arcykapłanem został Annasz syn Annasza, który wykorzystał brak namiestnika rzymskiego, postawił przed sądem i skazał na śmierć Jakuba Większego lidera Kościoła Jerozolimskiego[8]. Jak stwierdzają Dzieje Apostolskie, apostoł Paweł był kilkakrotnie więziony, kamienowany i ostatecznie odesłany na sąd do Rzymu. Apostoł Piotr oraz inni pierwsi chrześcijanie byli także więzieni, bici i prześladowani. Po upadku powstania żydowskiego oraz śmierci ok. 3 tys. Żydów oraz zniszczeniu Jerozolimy w roku 70 społeczność chrześcijańska uciekła do spokojnego regionu Pelli[8].

Szacuje się, że z rąk Żydów w zginęło ok. 2 tys. pierwszych chrześcijan[9]. Spośród dwunastu apostołów (z wyłączeniem Judasza) jedynie Jan Ewangelista zmarł śmiercią naturalną na wygnaniu, pozostali zginęli śmiercią męczeńską[11].

Walter Laqueur zwraca uwagę, że wrogość pomiędzy chrześcijanami i żydami wzrastała z czasem. Jan Chryzostom w IV w. winił za śmierć Jezusa głównie faryzeuszy, zaś „rozgrzeszał” Piłata, co mogło mieć związek z działalnością misyjną Kościoła prowadzoną głównie wśród Rzymian[12]. Niemniej w Dziejach Apostolskich prześladowanie przez Sanhedryn jest opisane kilkakrotnie.

Prześladowania w Imperium RzymskimEdytuj

Za Nerona i DomicjanaEdytuj

Osobny artykuł: Wielki Pożar Rzymu.

Pierwsze zorganizowane prześladowania chrześcijan przez rzymskie władze rozpoczęły się za panowania Nerona (37–68). W 64 roku pożar spustoszył Rzym, Neron został oskarżony o podpalenie[13] i, jak twierdzi Tacyt, chcąc się oczyścić, skierował oskarżenie na chrześcijan[14]. Na części oskarżonych torturami wymuszono przyznanie się do winy[14]. Tacyt pisze także, że oskarżeni chrześcijanie byli rzucani psom na pożarcie oraz krzyżowani i podpalani[14]. Swetoniusz nie wspomina zaś o żadnych prześladowaniach[13]. Niektórzy autorzy domyślają się, że pewną rolę w podżeganiu do prześladowania chrześcijan za czasów Nerona mogli odegrać Żydzi i żona cesarza Poppea Sabina[15].

Druga fala prześladowań wiąże się z imieniem cesarza Domicjana (8196). Chrześcijanie byli wtedy skazywani pod pretekstem „ateizmu”, czyli nieskładania ofiar bogom[16]. Zarzucano im również rzekomą wrogość wobec ludzi oraz tworzenie tajnych stowarzyszeń. Zarzuty sięgały absurdu. Chrześcijan pomawiano o grupowe orgie seksualne, rytualne zabijanie dzieci, kult genitaliów swego Mistrza, uprawianie zbrodniczej magii i czczenie osła[17].

II i III wiekEdytuj

W drugiej połowie II wieku odnotowane są przypadki ataku tłumu na chrześcijan, podburzonego przez rywalizujące sekty. Prześladowania w Lyonie w 177 roku poprzedziły ataki tłumu, grabieże i kamienowania[18]. Do końca II wieku nie było raczej zorganizowanych represji, chociaż Apologeticus Tertulliana z 197 roku miał być rzekomo pisany do rzymskich dostojników w obronie prześladowanych chrześcijan za Septymiusza Sewera[potrzebny przypis].

Pierwsze udokumentowane prześladowania w całym Imperium miały miejsce za Maksymina Traka, kiedy to więziono duchownych chrześcijańskich. Cesarz Decjusz w połowie III wieku wydał edykt zmuszający do publicznego oddawania czci rzymskim bogom pod nadzorem komisarzy. Odmowa była karana więzieniem, torturami bądź śmiercią. Chrześcijanie chcący uniknąć prześladowań uciekali do mniejszych miejscowości lub musieli wykupić certyfikat zwany libelli[potrzebny przypis].

Niektórzy chrześcijanie z tego okresu sami się ujawniali w poszukiwaniu śmierci męczeńskiej, zaś rzymscy dowódcy starali się ich unikać. W 195 roku prokonsul Azji Arrius Antoninus wyszedł naprzeciw grupy domagającej się śmierci i polecił, żeby sami poszukali liny lub skoczyli z klifu[19]. Postawa ta znajduje odzwierciedlenie w dziele Scorpiace Tertulliana oraz listach Ignacego Antiocheńskiego, jednak była także potępiana m.in. przez Polikarpa ze Smyrny czy Cypriana z Kartaginy[potrzebny przypis].

Za DioklecjanaEdytuj

 
Ostatnia modlitwa chrześcijańskich męczenników Jean-Léon Gérôme (1883)

Ostatni akt prześladowań w tej epoce nastąpił za cesarza Dioklecjana (284305), który próbując uratować upadające imperium rzymskie poprzez kult władzy cesarskiej połączył motywy polityczne z filozoficznymi. Wykorzystał mianowicie niechęć do chrześcijan neoplatońskiej szkoły filozoficznej sprzymierzonej z pogańskimi kapłanami. Edyktem z 299 nakazano wszystkim żołnierzom i urzędnikom złożyć bóstwom ofiarę pod groźbą usunięcia z stanowisk. Odmowa złożenia ofiary pociągać miała za sobą utratę przywilejów stanowych albo obrócenie w niewolnictwo; wszystkich chrześcijan uznano za niezdolnych do spełnienia aktów prawnych. Edykt z 303 nakazał zniszczenie świątyń chrześcijańskich, konfiskatę i spalenie ksiąg świętych; surowo zabraniał też gromadzenia się chrześcijan. Początkowo nie przewidywano karania śmiercią, ale od 304, kiedy nakazano wszystkim chrześcijanom złożenie ofiar pogańskich, wielu chrześcijan wystąpiło aktywnie przeciw władzy ponosząc męczeńską śmierć. Edykt Dioklecjana spotkał się z różnym przyjęciem wśród pozostałych tetrarchów. O ile Maksymian skrupulatnie wypełniał jego postanowienia, Konstancjusz I Chlorus ograniczył się tylko do zamknięcia kilku kościołów[20].

Rola edyktu mediolańskiegoEdytuj

Prześladowania przerwał częściowo edykt tolerancyjny cesarza Galeriusza z 311, a w pełni tak zwany edykt mediolański z 313, wydany przez współcesarzy Konstantyna i Licyniusza. Konstantyn postanowił pójść dalej i uczynić chrześcijaństwo składnikiem ideologii państwowej: na sztandary wojska i monety wprowadził monogramy Chrystusa[21], biskupom przyznał uprawnienia urzędników państwowych, budował kościoły chrześcijańskie, a w 321 ogłosił niedzielę urzędowym dniem odpoczynku[22]. Mariaż państwa z religią chrześcijańską przypieczętowała decyzja wyłączenia nieprawowiernych chrześcijan z edyktu tolerancyjnego[potrzebny przypis]. Odtąd protektorem wiary chrześcijańskiej był cesarz i władza państwowa.

Poza CesarstwemEdytuj

W zaratusztriańskiej Persji rządzonej przez Szapura II w 341 roku rozpoczęły się prześladowania, w których zginęło około 1150 chrześcijan. Także król Wizygotów Athanaric pod koniec IV wieku rozpoczął prześladowania chrześcijan, wielu z nich zabijając[23].

ŚredniowieczeEdytuj

 
23 kwietnia 997 bpa Wojciecha odpoczywającego po mszy zaskoczyło 7 strażników prowadzonych przez kapłana. Został zabity przez Prusa imieniem Sicco. Było to w okolicach pruskiego miasta Rybaki

W średniowieczu rola Kościoła była bardzo silna. Kiedy chrześcijaństwo zaczęło się rozszerzać na pogańskie kraje północnej i wschodniej Europy, męczennikami stawali się często misjonarze, zamordowani przez tubylców[potrzebny przypis] (np. św. Wojciech, św. Bruno z Kwerfurtu).

Islamskie kalifatyEdytuj

Chrześcijanom jako Ludom Księgi został przyznany status dhimmi i mieli większe swobody od wyznawców religii niemojżeszowych. Zgodnie z prawem szariatu byli oni zobowiązani do płacenia podatku dżizja, co przynosiło znaczy zysk władzom i zachęcało do przechodzenia na islam[24]. Zgodnie hanaficką szkołą szariatu zeznania niemuzułmanów nie miały takiej mocy jak świadectwo muzułmanina. Chrześcijanie nie mogli żenić się z muzułmankami, zaś muzułmanie mogli brać za żony chrześcijanki. Chrześcijanie mogli bez przeszkód przechodzić na islam, zaś odejście od islamu było karane śmiercią[potrzebny przypis].

Wzajemne oskarżenia o herezjeEdytuj

W XIII wieku zaczęły rosnąć w siłę ruchy uważane przez Kościół katolicki za heretyckie. Papież ustanowił krucjatą przeciw albigensom w celu wyeliminowania katarów z Langwedocji. Podczas tej kampanii w Béziers zginęło od 7 do 20 tys. ludzi, oblężeniem dowodził papieski legat Arnaud Amalric. Podczas całej kampanii w ciągu 12 lat zginęło do 200 tys. osób[25]. Ruchy określane przez Kościół katolicki jako heretyckie wystąpiły także m.in. w Czechach. Ofiarą prześladowań 6 lipca 1415 roku padł Jan Hus, reformator religijny, który spłonął na stosie mimo posiadania listu żelaznego, gdyż został wyklęty podczas ósmej sesji Soboru w Konstancji. Zwalczany był także ruch waldensów we Francji[potrzebny przypis].

Krucjaty zmierzające do Ziemi Świętej dotknęły także Kościoły prawosławne, które katolicy starali się podporządkować[potrzebny przypis].

Zobacz więcej w artykule IV wyprawa krzyżowa, w sekcji Skutki.

Nowożytność (1500-1815)Edytuj

ReformacjaEdytuj

W okresie ostrych konfliktów religijno-społeczno-politycznych epoki reformacji i kontrreformacji męczennikami za wiarę stawali się zarówno protestanci, katolicy, jak i przedstawiciele tzw. „trzeciej fali reformacji” czyli np. anabaptyści, mennonici, bracia morawscy. Za pierwszych męczenników protestanckich uznaje się mnichów Johanna Escha i Hendrika Voesa z klasztoru w Antwerpii, którzy konwertowali na luteranizm, za co zostali spaleni na stosie w 1523[26].

Ekspansja kolonialnaEdytuj

ChinyEdytuj

W roku 1724 chrześcijaństwo w Chinach zostało zakazane przez cesarza Yongzhenga po tym, jak papież zabronił oddawania czci zmarłym krewnym oraz Konfucjuszowi[27].

JaponiaEdytuj

Rozwój chrześcijaństwa w Japonii zapoczątkowany w 1549 r. za sprawą św. Franciszka Ksawerego po latach napotkał szereg problemów. Rosnąca liczba wyznawców spowodowała zmianę nastawienia władz, które obawiały się osłabienia swej pozycji. Innymi przyczynami wycofania przez siogunów i panów feudalnych (daimyō) poparcia dla działalności misji były konflikty między kupcami hiszpańskimi i portugalskimi a także spory między samymi misjonarzami o metody ewangelizacji. Wszystkie te czynniki stały się przyczyną prześladowań. Za sprawą dekretu wydanego w 1587 r. przez Hideyoshiego Toyotomi podjęto działania prowadzące do eksterminacji chrześcijan[28].

W 1614 roku Ieyasu Tokugawa zakazał chrześcijaństwa, zaś w połowie XVII wieku rozkazał wydalić europejskich misjonarzy oraz wymordować nawróconych Japończyków. Oznaczało to koniec jawnego chrześcijaństwa w Japonii[29].

FrancjaEdytuj

Kościół katolicki bardzo ucierpiał podczas wydarzeń związanych z Rewolucją francuską.

 
Masakry wrześniowe

W południe 2 września 1792 do paryskich więzień udały się spontanicznie zorganizowane grupy złożone z sankiulotów, jak również pospolitych przestępców niedziałających z pobudek ideowych. Duchowni katoliccy szczególnie ucierpieli wskutek ataku na więzienia[30]. Sygnałem do rozpoczęcia masakry osadzonych było zamordowanie 20 kapłanów skazanych na deportację. Wóz, który miał tymczasowo przewieźć ich do więzienia w opactwie Saint-Germain-des-Prés, został zatrzymany przez tłum, trzej księża zlinczowani na miejscu, zaś pozostali zabici z polecenia zaimprowizowanego Trybunału Rewolucyjnego[31]. Kapłani ginęli również w klasztorze karmelitanów zaadaptowanym na więzienie (zamordowano tam m.in. arcybiskupów Arles, Beauvais i Saintes), więzieniu La Force, seminarium św. Firmina (także zmienionym na więzienie), Conciergerie oraz Châtelet. Mezzadri przyjmuje, za P. Caronem, liczbę 223 zamordowanych księży. 191 osób z tej liczby zostało w 1926 beatyfikowanych – są to tzw. męczennicy z Paryża[32]. Oprócz masakr w Paryżu do ataków na księży doszło również na prowincji, gdzie zginęło według Mezzadriego 22 duchownych[33]. Wydarzenia masakr wrześniowych stały się ostateczną przyczyną odwrócenia się wierzących katolików oraz duchownych od rewolucji. Od tego momentu zauważalne stają się interpretacje całej rewolucji jako dzieła szatańskiego, zaś czynnej walki z nią – jako obowiązku chrześcijanina[34].

 
Ruiny opactwa w Mont-Saint-Éloi, zrujnowanego w czasie akcji dechrystianizacyjnej

Od początku roku 1793 doszło do zdecydowanego zaostrzenia antykościelnej postawy Konwentu Narodowego, jak również do wybuchu działań dechrystianizacyjnych na prowincji francuskiej[34]. Księża katoliccy byli trwale uznawani za wrogów rewolucji[35]. Wystąpienia antyreligijne stały się również powszechne na łamach prasy przychylnej rządowi lub sytuującej się na lewo od niego. Autorem pierwszej zmasowanej kampanii antyreligijnej był redaktor pisma Le père Duchesne Jacques-René Hébert. Szczególnie zaangażowani w dechrystianizację Francji byli komisarze (reprezentanci) Konwentu, wyjeżdżający na prowincję w celu wdrażania rewolucyjnej polityki. Wielu z nich zakazało odprawiania jakichkolwiek uroczystości religijnych na podległym im obszarze, organizując natomiast farsy i pochody antyreligijne oraz atakując duchownych (zarówno niezaprzysiężonych, jak i konstytucyjnych)[36]. Na masową skalę niszczono relikwie oraz wyposażenie świątyń[37]. Szereg budynków sakralnych został wystawiony na licytację pod nazwą „dóbr narodowych” lub zniszczony. Wśród tych ostatnich budynków było opactwo w Cluny[38].

Konwent wywierał również naciski na hierarchów oraz kapłanów, by publicznie zrzekali się stanu duchownego oraz swoich funkcji. W przypadku ok. 20 tys. duchownych okazały się one skuteczne, jednak 40% abdykujących prosiło w późniejszych latach o ponowne przyjęcie do stanu duchownego. W niektórych miastach (Aix-en-Provence, Marsylia) niemal wszyscy kapłani zrezygnowali ze święceń[36]. Arcybiskup Paryża Jean-Baptiste Gobel publicznie zrezygnował ze sprawowanego urzędu[36].

Czasy współczesne (1815–1989)Edytuj

Korea 1839–68Edytuj

W XIX wieku w Korei podczas prześladowań katolików w latach 1839-68 śmierć męczeńską poniosło 3 biskupów katolickich, 10 kapłanów i, jak się szacuje, ponad 10000 osób świeckich[potrzebny przypis]. Część z nich została wyniesiona na ołtarze. Są znani jako 103 męczenników koreańskich[39] oraz 124 męczenników koreańskich.

ChinyEdytuj

Po okresie początkowej tolerancji i sukcesów misji jezuickich na skutek sporów odnośnie do obrządku i sprzeciwu neokonfucjańskiej elity chrześcijaństwo zostało w 1724 prawnie zakazane. Zakaz zniesiono pod naciskiem Francji w 1846 roku. Inflitracja Chin przez obce mocarstwa w XIX wieku przyczyniła się do postrzegania chrześcijaństwa jako symbolu imperializmu i narzędzia kolonizacji. Tarcia wzmacniał trwający od połowy wieku masowy ruch misyjny. W trakcie powstania bokserów (1899-1901) chrześcijanie stali się jednym z głównych celów ataku rebeliantów, niszczono kościoły, a śmierć męczeńską poniosło kilka tysięcy chińskich neofitów oraz kilkuset zagranicznych misjonarzy[40]. Nasilenie antychrześcijańskich nastrojów miało miejsce także w latach późniejszych, szczególnie podczas Ekspedycji północnej[41].

MeksykEdytuj

Osobny artykuł: Powstanie Cristero.

Konstytucja meksykańska z 1917 r. miała głębokie postanowienia antykościelne, podobnie jak polityka rządu Meksyku[42]:

  • zabraniano publicznych nabożeństw,
  • konfiskowano posiadane przez Kościoły nieruchomości,
  • upaństwowiono katolickie szkoły,
  • zakazano nowych święceń,
  • księży pozbawiono prawa wyborczego,
  • zabroniono księżom nosić sutann i komentować sytuację polityczną,
  • zakazano używania konfesjonałów i przebywania świeckich na plebaniach,
  • biskupów oraz zagranicznych księży wypędzono[43][44].

W 1926 antyklerykalne działania władz spowodowały wybuch chłopskiego powstania tzw. Cristeros (Chrystusowców) w obronie wiary katolickiej i praw Kościoła[45].

III RzeszaEdytuj

 
OŚWIADCZENIE
Tekst hitlerowskiego „Oświadczenia” (o wyrzeczeniu się wiary), podawany do podpisu Świadkom Jehowy („lojalka”, od której podpisania lub nie zależało często życie lub śmierć, a prawie zawsze obóz lub więzienie – z reguły nie podpisywana)
:

W okresie prześladowań Świadków Jehowy w III Rzeszy w latach 1933–1945 na terytorium Niemiec i państw podbitych w trakcie II wojny światowej około 1600 zabito (w tym około 1250 niemieckich Świadków Jehowy) – głównie za odmowę pełnienia służby wojskowej, inną przyczyną ich egzekucji była odmowa podpisania dokumentu o wyrzeczeniu się wiary. Świadkowie Jehowy byli jedyną grupą religijną, która w solidarny i niewzruszony sposób oparła się presji podporządkowania narodowo-socjalistycznemu państwu. Od przełomu lat 1937/1938 w obozach koncentracyjnych, jako jedyna grupa religijna, zostali oznaczeni odrębnym znakiem – fioletowym trójkątem)[46][47][48].

Hiszpania podczas wojny domowejEdytuj

W wyniku prześladowań religijnych Kościoła katolickiego śmierć poniosło 12 biskupów, 4194 księży, 2365 zakonników, 283 zakonnice i kilkadziesiąt tysięcy wiernych świeckich, a zniszczeniu uległo 2000 świątyń, dane w okresie wojny i po jej zakończeniu wielokrotnie weryfikowano, gdyż wcześniej w zależności od źródeł były bądź zawyżane lub też zaniżane[51][52]. Mordy dokonywane na księżach i na utożsamianych z Kościołem katolickim działaczach społecznych (np. członkach Akcji Katolickiej), tercjarzach i klerykach w 1936 roku określane są jako „orgie antyklerykalne”, gdyż ludzie ci ginęli, ponieważ w oczach zabójców symbolizowali Kościół katolicki[53]. Strona nacjonalistyczna z kolei mordowała księży podejrzanych o wspieranie sił republikańskich, potępiających terror wobec lewicy oraz wywodzących się z mniejszości narodowej (szczególnym represjom poddany został kler baskijski, spośród którego zabitych zostało co najmniej 16 księży). Aresztowano i deportowano setki księży, którzy nie poparli nacjonalistów, a co najmniej jeden ksiądz, który był masonem, został zamordowany[54][55].

Zbrodnie dokonywane na księżach katolickich przybierały formy bezmyślnego okrucieństwa, w tym torturowania przed śmiercią, grzebania żywcem[56] czy bezczeszczenia zwłok[57]. Gwałty na zakonnicach zostały ujawnione w publikacjach w 1946 roku[56].

PolskaEdytuj

 
Ks. Jerzy Popiełuszko, zamordowany w 1984 przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa PRL

Przykładem polskich męczenników z czasów II wojny światowej są: ks. bp Juliusz Bursche i o. Maksymilian Maria Kolbe.

Po 1945 polska władza ludowa mniej lub bardziej otwarcie walczyła z Kościołami. Głównym wrogiem były wyznania mniejszościowe, uznawane za trudniejsze do kontrolowania. Kościoły infiltrowano, starano się narzucić własne, prokomunistyczne władze. Stopniowo ograniczano uprawnienia Kościoła w sferze społecznej. Likwidowano prasę i wydawnictwa chrześcijańskie, likwidowano organizacje charytatywne i pomocowe. Faktycznie zlikwidowano główną katolicką organizację charytatywną Caritas[58], dokonano nacjonalizacji kościelnych majątków ziemskich[59].

W latach powojennych Kościoły mniejszościowe utraciły większość obiektów kultu, które w większości władza ludowa przekazała Kościołowi katolickiemu. Część kościołów przebudowano na obiekty innego typu, jak magazyny czy stajnie[potrzebny przypis].

Kościół katolicki był inwigilowany przez UB[60], a następnie przez SB. Przy SB funkcjonował specjalny Departament IV zajmujący się zwalczaniem Kościoła[61]. Rozbijaniu jedności Kościoła posłużyło powołanie do istnienia Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, którego członków popularnie nazywano księżmi patriotami[62]. Należeli do nich duchowni dyspozycyjni wobec władzy komunistycznej[63].

Lata 1952–1953 przyniosły koniec współpracy władzy ludowej z Kościołem katolickim. Nastąpiło aresztowanie i trzyletnie internowanie prymasa Wyszyńskiego, procesy m.in. bpa Czesława Kaczmarka i Kurii Krakowskiej, w których padały wyroki śmierci i długoletniego więzienia[64]. Wypędzono z diecezji katowickiej trzech biskupów: Stanisława Adamskiego, Juliusza Bieńka, Herberta Bednorza. Z archidiecezji krakowskiej wypędzono bpa Eugeniusza Baziaka[65]. Osłabionemu tymi działaniami Episkopatowi władze narzuciły nowego przewodniczącego – bpa Michała Klepacza[66].

W okresie blisko 40 lat (1950–1989) prześladowań władze komunistyczne skazały około 16 000 Świadków Jehowy w Polsce na kary więzienia, często wydając wieloletnie wyroki. W grupie tej znalazło się również około 150 osób, które przeszły przez hitlerowskie obozy koncentracyjne[67]. Według Instytutu Pamięci Narodowej Świadkowie Jehowy byli najdłużej działającą w konspiracji nielegalną organizacją w PRL[68].

Związek RadzieckiEdytuj

W Związku Radzieckim masowym prześladowaniom zostało poddane duchowieństwo Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego oraz znaczna liczba wiernych tego Kościoła[69].

W roku 1951 władze radzieckie przeprowadziły operację Północ, była to masowa deportacja na Syberię Świadków Jehowy oraz członków ich rodzin mieszkających na terenie ZSRR. Liczba deportowanych Świadków Jehowy w trakcie tej operacji wyniosła 9389 osób.

Obecna sytuacja (od 1989)Edytuj

Według raportu Stowarzyszenia Pomoc Kościołowi w Potrzebie w latach 2009-2010 w ponad 70 krajach dochodziło do dyskryminacji chrześcijan ze względu na wyznawanie chrześcijaństwa[70]. Organizacja Open Doors monitoruje skalę prześladowania chrześcijan. Co roku publikuje „World Watch List” przedstawiającą listę państw, w których według nich sytuacja chrześcijan jest najgorsza. Poniżej lista przedstawia 10 państw w których, zdaniem Open Doors, chrześcijanie są najbardziej prześladowani w 2019 roku[71]:

  1.   Korea Północna
  2.   Afganistan
  3.   Somalia
  4.   Libia
  5.   Pakistan
  6.   Erytrea
  7.   Sudan
  8.   Jemen
  9.   Iran
  10.   Indie

Inne państwa, w których prześladowani są chrześcijanie, (kolejne miejsca), to: Syria, Nigeria, Arabia Saudyjska, Malediwy, Irak, Egipt, Algieria, Uzbekistan, Mjanma, Laos, Wietnam, Turkmenistan, Chiny, Mauretania, Republika Środkowoafrykańska, Maroko, Katar, Burkina Faso, Mali, Sri Lanka, Tadżykistan, Nepal, Jordania, Tunezja, Kazachstan, Turcja, Brunei, Bangladesz, Etiopia, Malezja, Kolumbia, Oman, Kuwejt, Kenia, Bhutan, Rosja, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Kamerun, Indonezja, Niger.

StatystykiEdytuj

Według danych założonej w Belgii organizacji Pomoc Kościołowi w Potrzebie (od 1984 ogólnokościelna organizacja na prawie papieskim[72]) od początku pojawienia się chrześcijaństwa na ziemi zamordowano łącznie ok. 70 milionów chrześcijan:

  • do 40 r. n.e. wyniosła 1000 osób,
  • do 50 r. n.e. 1400,
  • do 150 r. n.e. – 40 500,
  • do 200 r. n.e. 217 800,
  • do 250 r. n.e. 1 171 000,
  • do 300 r. n.e. 6 299 000[6].

Według dr. Tomasza Korczyńskiego w XX wieku zginęło za wiarę 45 milionów chrześcijan[6].

Według tych samych źródeł co roku 170 000 chrześcijan oddaje życie za wiarę, a 200 000 000 jest „brutalnie prześladowanych”. W ponad 75 krajach łamie się prawo do wolności religijnej, a 350 000 000 chrześcijan stale poddawanych jest różnym formom dyskryminacji[73].

Świat islamuEdytuj

AfganistanEdytuj

W Afganistanie jedyną religią, którą można oficjalnie zgłosić w rejestracjach jest islam. Chrzest uznaje się za przestępstwo karane śmiercią, dlatego musi odbywać się w tajemnicy. Przyłapana rodzina chrześcijańska automatycznie traci prawo do opieki nad dziećmi, które są oddawane do adopcji rodzinom muzułmańskim. Rodzice często ukrywają wiarę przed własnymi dziećmi. Podejrzenie o nawrócenie na chrześcijaństwo może prowadzić do aresztowania i zniszczenie domu. Konwertyci są nawet czasami zamykani w szpitalach psychiatrycznych, gdyż rodziny uważają, że osoba zdrowa psychicznie nigdy nie odeszłaby od islamu[74].

AlgieriaEdytuj

W Algierii wszystkie wyznania niemuzułmańskie są ściśle regulowane prawem, które zabraniają jakichkolwiek działań, które mogą zostać uznane za „zagrażające wierze muzułmanina” czy też stosowania „środków mających na celu nawrócenie muzułmanina na inną religię”. Wielu chrześcijan (szczególnie protestantów) praktykuje swoją wiarę w ukryciu, obawiając się prześladowań czy represji[75].

Arabia SaudyjskaEdytuj

W Arabii Saudyjskiej istnieje ograniczona wolność religijna. Większość chrześcijan to mieszkający i pracujący w tym kraju tymczasowo. Chrześcijanie wywodzący się ze środowisk muzułmańskich nie mogą w sposób jawny praktykować swej wiary[76] Przykłady prześladowań o jakich wspomniano w mediach:

  • W październiku 2010 roku policja religijna aresztowała 13 filipińskich chrześcijan podczas nabożeństwa odprawianego w prywatnym mieszkaniu[77]
  • 8 lutego 2013 aresztowano ponad 50 Etiopczyków, w większości kobiety, biorących udział w chrześcijańskim spotkaniu modlitewnym zorganizowanym w prywatnym mieszkaniu w mieście Damman na wschodzie kraju. Policja religijna interweniowała w czasie nabożeństwa, zatrzymując jego uczestników. Trzem kierującym zgromadzeniem mężczyznom postawiono zarzut nawracania muzułmanów na chrześcijaństwo[78].

Autonomia PalestyńskaEdytuj

W Autonomii Palestyńskiej odejście od islamu jest interpretowane jako zdrada rodziny. Rodziny naciskają na konwertytów, by zmusić ich do powrotu, opuszczenia okolicy lub milczenia na temat nowej wiary. Szczególnie w Strefie Gazy sytuacja jest gorsza, gdyż społeczność chrześcijańska jest tam znikoma i nie ma gdzie się ukryć[79]. Świadkowie Jehowy w Autonomii Palestyńskiej nie są prawnie zarejestrowaną religią, władze nadal uniemożliwiają im korzystanie z podstawowych praw obywatelskich. Choć małżeństwa zawierane przez Świadków Jehowy w Izraelu przed kaznodzieją swojego wyznania są zgodne z prawem, to w Autonomii Palestyńskiej odmawia się im uzyskania potwierdzenia w postaci aktu ślubu. Utrudnia to m.in. zdobycie świadectw urodzenia ich dzieci. Od września 2010 roku Świadkowie Jehowy starają się o zalegalizowanie swojej działalności w Autonomii Palestyńskiej[80][81].

AzerbejdżanEdytuj

Konstytucja Azerbejdżanu gwarantuje obywatelom swobodę wyboru religii lub wyznania. Jednak od 2009 roku władze znacznie ograniczają możliwość nauczania poglądów religijnych innych ludzi. Rząd akceptuje działalność sunnitów, szyitów oraz Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Od pozostałych społeczności religijnych od roku 2011 żąda ponawiania rejestracji. Procedura rejestracji jest uciążliwa i czasochłonna, nierzadko zdarzają się decyzje odmowne. W praktyce umożliwia to arbitralne kontrolowanie przez władze, jakim grupom religijnym zostanie ograniczona możliwość legalnej działalności[82][83].

Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie za prowadzenie działalności religijnej bywają osadzani w areszcie lub skazywani na karę grzywny w tak dużej wysokości, że nie są w stanie ich płacić[84]. Od kilku lat starają się uzyskać większe swobody religijne — złożyli 18 skarg do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i 11 skarg do Komitetu Praw Człowieka ONZ. Dotyczą one złego traktowania Świadków Jehowy przez władze Azerbejdżanu, odmówiły im prawnej rejestracji działalności poza Baku[85]. 28 stycznia 2016 roku, po 11 miesiącach spędzonych w więzieniu, Irina Zacharczenko i Walida Dżabraiłowa, głosicielki Świadków Jehowy, za prowadzenie działalności kaznodziejskiej zostały skazane na karę grzywny w wysokości 7000 manatów (równowartość 3932 euro). Następnie sędzia karę grzywny anulował ze względu na uwięzienie obu kobiet od 17 lutego 2015. Decyzja sądu całkowicie zignorowała orzeczenie ONZ o wypłaceniu rekompensaty ze względu na niezgodne z prawem pozbawienie ich wolności mimo bardzo złego stanu zdrowia Iriny Zacharczenko[86][87]. 16 kwietnia 2018 Sąd Najwyższy potrzymał decyzję o przyznaniu odszkodowania. Dodatkowo Sąd stwierdził, że obie kobiety zostały pokrzywdzone przez funkcjonariuszy, którzy przekroczyli uprawnienia i naruszyli prawa obu kobiet[88]. Inni chrześcijanie także spotykają się z ograniczeniami; głównie konwertyci[89].

BangladeszEdytuj

Szacuje się, że w Bangladeszu żyje ok. 870 tysięcy chrześcijan. Chrześcijanie spotykają się z ograniczeniami. Najbardziej narażeni są na nie konwertyci[90].

BruneiEdytuj

Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Brunei.

W Brunei propagowanie religii innych niż islam i nieuczestniczenie w muzułmańskich obowiązkowych piątkowych modlitwach jest karane finansowo[91].

Burkina FasoEdytuj

W Burkina Faso dochodzi do ataków islamistów na chrześcijan i kościoły. W 2019 roku zabili przeszło 50 chrześcijan. Chrześcijanie wywodzący się ze środowisk muzułmańskich należą do najbardziej prześladowanej grupy w kraju[92].

EgiptEdytuj

Zobacz więcej w artykule Prawa człowieka w Egipcie, w sekcji Wolność religijna.

200 tys. chrześcijan opuściło Egipt w 2011 roku, po serii zamachów bombowych na koptów. Jak podaje dziennik Rzeczpospolita, „ataki fizyczne na chrześcijan nie są w Egipcie zjawiskiem nowym, ale nowe jest to, że do pogromów nawołuje się z meczetów[93].

Chrześcijanie w Egipcie nie mogą zajmować kluczowych stanowisk w administracji państwowej czy na uniwersytetach[94][95].

Coraz częściej dochodzi do porwań młodych chrześcijanek[94]. Prezes stowarzyszenia Głos Prześladowanych Chrześcijan twierdzi, że „są przez miesiąc gwałcone, podawane im są narkotyki po to, by przed kamerą oświadczyły, że dobrowolnie przechodzą na islam. Ten proceder jest finansowany przez radykalne ugrupowania islamskie”[93].

Dyskryminacja i łamanie praw człowieka dotyka głównie: koptyjskich chrześcijan, bahaistów, szyickich muzułmanów, Żydów, Świadków Jehowy[96] i członków sekty Quraniyoon[97][98].

IndonezjaEdytuj

W 2018 roku w potrójnym zamachu bombowym na kościoły w Surabayi, zginęło 18 chrześcijan[99][100].

IrakEdytuj

Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Iraku.

W 1987 roku w Iraku żyło 1 400 000 chrześcijan[7]. Od 2000 roku z powodu czystek religijnych i exodusu liczba chrześcijan w Iraku spadła z 1,2 miliona do 250 tysięcy[93]. Przykłady:

  • W roku 2010 zostało zabitych co najmniej 90 chrześcijan, a wiele innych odniosło rany.
  • 31 października 2010 islamscy bojówkarze napadli podczas mszy na katedrę kościoła katolickiego obrządku syryjskiego w Bagdadzie, zabijając 58 i raniąc 60 osób[77].
  • W roku 2014 dżihadyści z Państwa Islamskiego utworzyli nowy kalifat i mordowali wszystkich wyznawców innych religii w większości chrześcijan[7][101].

IranEdytuj

Zobacz więcej w artykule Prawa człowieka w Iranie, w sekcji Sytuacja chrześcijan.
  • Przez Iran wciąż przetaczają się fale aresztowań wyznawców Chrystusa. Od 1 listopada 2009 roku do 31 października 2010 roku aresztowano łącznie kilkaset osób[77].
  • Nabożeństwa w kościołach są często monitorowane przez służbę bezpieczeństwa[77].
  • Władze poddają szczególnej presji chrześcijan aktywnych w swych społecznościach. Są oni wzywani na przesłuchania, wtrącani do więzienia, a nawet bici[77].
  • Chrześcijanie, którzy angażują się w propagowanie swej religii wśród muzułmanów, narażają się też na napaści ze strony islamskich ekstremistów[77].
  • Wyznawy Chrystusa w Iranie padają też ofiarą przemocy ze strony własnych rodzin. W 2010 roku jedna z nawróconych osób zmarła wskutek obrażeń doznanych po pobiciu przez swego krewnego[77].
  • W pierwszej połowie 2010 roku służba bezpieczeństwa skonfiskowała i spaliła setki Biblii[77].

Szacuje się, że w Iranie żyje około 800 tys. chrześcijan[102].

JemenEdytuj

Jemen należy do silnie konserwatywnych państw islamskich; wszyscy Jemeńczycy uważani są za muzułmanów. Odejście od islamu jest zakazane, może podlegać karze śmierci[103].

JordaniaEdytuj

Zobacz więcej w artykule Religia w Jordanii, w sekcji Sytuacja prawna i społeczna wyznań.

Chrześcijanie w Jordanii są dyskryminowani w związku z zatrudnieniem oraz dysponują ograniczonymi możliwościami publicznego nauczania[104].

KatarEdytuj

Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Katarze.

W Katarze nawracanie muzułmanów jest surowo zabronione i może prowadzić do postawienia przed sądem i wydalenia z kraju[105].

KuwejtEdytuj

W Kuwejcie nawracanie muzułmanów jest surowo zabronione i może prowadzić do postawienia przed sądem i wydalenia z kraju. Kuwejtczycy pochodzący z muzułmańskich rodzin są przymuszani przez swoje rodziny, by wyprzeć się wiary[106].

LibiaEdytuj

W Libii religie chrześcijańskie nie są oficjalnie uznawane. Zagraniczni pracownicy wyznający chrześcijaństwo, mogą spotykać się w celach religijnych, jednak narażają się na ataki islamskich bojówek i dyskryminację w libijskim społeczeństwie. Chrześcijanie muszą utrzymywać swoją wiarę w tajemnicy[107].

MalediwyEdytuj

 
Godło Malediwów, przedstawiające złoty półksiężyc i gwiazdę – symbole islamu – religii państwowej

Na archipelagu Malediwów islam jest oficjalną religią państwową i wszyscy obywatele muszą być muzułmanami[108][109].

  • Prawo zabrania praktykowania innej religii niż islam,
  • kościoły nie mogą istnieć,
  • zabronione jest sprowadzanie materiałów chrześcijańskich[108].

MalezjaEdytuj

W Malezji ewangelizacja pośród muzułmanów jest niezgodne z prawem. Władze i organizacje pozarządowe wspierają Kościół katolicki i metodystyczny, jednak grupy protestantów są atakowane ze względu na zaangażowanie w ewangelizacje[110].

MaliEdytuj

W 2012 roku radykalne grupy islamistyczne przejęły kontrolę w północnej części Mali, palono kościoły, chrześcijanie byli wyrzucani z domów. Muzułmanie, którzy przyjęli chrześcijaństwo są odrzuceni i zastraszani przez własne rodziny[111].

MarokoEdytuj

W Maroku „przyczynienie się do zachwiania wiary muzułmanina” jest przestępstwem. Również konwertytów spotykają kary (na przykład utrata prawo do dziedziczenia lub do opieki nad dziećmi)[112]. Od kwietnia 1973 roku władze zakazały działalności Świadków Jehowy w Maroku, ich zebrania religijne odbywają się w mieszkaniach prywatnych z zachowaniem środków ostrożności[113].

MauretaniaEdytuj

W Mauretanii chrześcijanie pochodzący ze środowisk muzułmańskich swoją religię zachowują w tajemnicy. Za przyjęcie chrześcijaństwa grozi im odrzucenie przez rodzinę i społeczeństwo[114].

NigerEdytuj

W 2019 roku w Nigerze chrześcijaństwo stało się przedmiotem szeregu ataków islamskich bojowników z Izala, radykalnej grupy islamskiej z północnej części kraju[115].

NigeriaEdytuj

Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Nigerii.

Na początku XXI w. dochodzi do znacznego nasilenia przemocy w stosunku do chrześcijan w północnej i środkowej Nigerii. W wyniku licznych aktów terroru i pogromów śmierć poniosły tysiące osób, w tym wielu duchownych. Islamscy ekstremiści spalili też wiele kościołów i domów należących do chrześcijan[116].

Za ataki odpowiedzialna jest m.in. organizacja islamska Boko Haram, mająca na celu całkowite wyeliminowanie chrześcijaństwa z północy Nigerii. W maju 2012 roku prezydent Nigerii Goodluck Jonathan ogłosił stan wyjątkowy w niektórych północno-wschodnich regionach kraju. Władze rozpoczęły walkę z wojującymi islamistami. Do 30 lipca 2012 roku aresztowano 42 podejrzanych o członkostwo w Boko Haram[117][7], której celem jest wprowadzenie w całym kraju prawa islamskiego. Jak zaznacza religioznawca Marcin Rzepka, państwo to stanowi obszar silnych napięć między chrześcijanami a muzułmanami[7], które często skutkują aktami terroru[118].

15 kwietnia 2014 roku Sąd Najwyższy stanu Abia wydał korzystny wyrok dla Emmanuela Ogwo, nigeryjskiego Świadka Jehowy, potwierdzający jego konstytucyjne prawo do wolności stowarzyszania się i wyznania[119].

OmanEdytuj

Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Omanie.

W Omanie lokalni chrześcijanie są przesłuchiwani przez urzędników rządowych i nakłaniani do zaprzestania spotkań. Grozi się im utratą pracy i miejsc zamieszkania, a wielu z nich doświadcza prześladowań ze strony swoich rodzin. Obcokrajowcy wyznający chrześcijaństwo są przesłuchiwani i instruowani, by nie dzielili się z nikim własną wiarą, pod groźbą utraty wizy[120].

PakistanEdytuj

Radio Watykańskie w lutym 2013 wspomniało o incydencie w Lahaurze, gdzie „45-letni chrześcijanin Roshan Masih wdał się w rozmowę o wierze z muzułmaninem Sohalilem Akhatarem. Ten ostatni poczuł się dotknięty, jak to określił, „bluźnierczymi” argumentami swego adwersarza, odczekał dogodnej chwili i z zimną krwią zastrzelił chrześcijanina”[121].

W zachodnich mediach mocno nagłośniona została sprawa Asii Bibi, katoliczki z Pakistanu skazanej na śmierć za bluźnierstwo przeciw islamowi.

Osobny artykuł: Asia Bibi.

W mieście Kot Radha Kishan w prowincji Pendżab 4 listopada 2014 młode, chrześcijańskie małżeństwo (26-letni Szahzad i 24-letnia Szama Masihowie) zostało oskarżone o rzekome bluźnierstwo. Oboje byli torturowani i spaleni w cegielni, w której pracowali (mieli troje dzieci, kobieta była w ciąży). Bluźnierstwo miało polegać na spaleniu kilku kartek Koranu. W związku ze zdarzeniem policja miała zatrzymać niemal 50 osób, a niemal 600 przesłuchać[122][123][124].

Republika ŚrodkowoafrykańskaEdytuj

W Republice Środkowoafrykańskiej w wyniku konfliktu tysiące chrześcijan zostało siłą przesiedlonych do obozów dla uchodźców, tracąc źródła dochodu oraz stając się celem ataków ze względu na wyznawaną religię[125][126].

SomaliaEdytuj

 
Flaga wojenna Al-Shabaab z Somalii
  • W okresie od 1 listopada 2009 roku do 31 października 2010 roku ośmioro wyznawców Chrystusa zostało zamordowanych przez islamskie bojówki, a znaczna ich liczba (około 25%) uciekła z kraju w obawie o swe życie[77].
  • Najtrudniejsza jest sytuacja w Somalii Południowej, kontrolowanej przez islamistyczne bojówki Asz-Szabab i Hizbul Islam. Ich ekstremiści narzucają na opanowanych przez siebie terenach prawo szariatu, starając się też wykorzenić chrześcijaństwo z Somalii[77].
  • Chociaż w Somalilandzie nie działają zbrojne grupy islamskich ekstremistów, to chrześcijanie są prześladowani przez islamskie społeczeństwo, w tym organy rządowe, które uważa chrześcijaństwo za obcy wpływ. Konstytucja Somalilandu wskazuje: „Religią państwową Somalilandu jest islam. Na terytorium Somalilandu zabronione jest propagowanie innych religii”[127].

SudanEdytuj

Zobacz więcej w artykule Prawa człowieka w Sudanie, w sekcji Sytuacja chrześcijan.

Według Open Doors rząd Sudanu masowo prześladuje chrześcijan. Są oni wypędzani, ich kościoły są niszczone. Są oni skazywani ze względu na prawo o apostazji oraz bluźnierstwie[128].

SyriaEdytuj

Osobny artykuł: Chrześcijaństwo w Syrii.

W wojnie domowej w Syrii ucierpiało wielu chrześcijan. Jak podaje serwis Radia Watykańskiego, „wyrzucani są ze swych domów i zmuszani do opuszczania miast, w których żyli od wieków”.

Według Radia Watykańskiego, w Homs islamscy rebelianci wygnali 90 proc. wszystkich chrześcijan, siłą rekwirując ich domy. Z miasta Al-Kusajr uciekło co najmniej 10 tys. chrześcijan. Do wypędzenia ich nawoływali z wież miejscowych meczetów muezzini. Ribla zamieszkałe głównie przez chrześcijan melchitów i maronitów było otoczone przez oddziały rebelii, utrudniające dostarczenie pomocy[129][130].

TadżykistanEdytuj

Zobacz więcej w artykule Prawa człowieka w Tadżykistanie, w sekcji Wolność religijna.

W Tadżykistanie kościoły protestanckie są zwalczane, a ich członkowie doświadczają napaści, gróźb, aresztowań i kar finansowanych. Od 2007 roku została całkowicie zakazana działalność Świadków Jehowy. Jeden z członków wyznania został skazany na siedem i pół roku więzienia[131][132]. Za odmowę służby wojskowej uwięzionych jest także dwóch młodych Świadków Jehowy[133][134].

TunezjaEdytuj

W 2019 roku w Tunezji dochodziło do ataków na budynki, domy i sklepy należące do chrześcijan. Chrześcijańskie wspólnoty składają się w dużej mierze z obcokrajowców (obywateli europejskich) oraz niewielkiej liczby rodzimych mieszkańców pochodzenia arabskiego, wywodzących się ze środowisk muzułmańskich (utrzymują swoje nawrócenie w tajemnicy). Często chrześcijańskie grupy religijne spotykają się w domach prywatnych lub innych miejscach[135].

TurkmenistanEdytuj

W Turkmenistanie konwertyci z islamu są najcięższej prześladowani. Rząd nie zarejestrował zborów baptystów, ewangelików, zielonoświątkowców i Świadków Jehowy. W związku z tym muszą się liczyć się z groźbami, aresztowaniami i karą grzywny. Padają ofiarami represji rządowych. W 2008 roku Świadkowie Jehowy złożyli wniosek o zarejestrowanie wyznania, który do tej pory nie został rozpatrzony przez władze[136]. W listopadzie 2020 roku pozbawionych wolności było 9 Świadków Jehowy[137][138].

TanzaniaEdytuj

 
W Zanzibarze chrześcijanie stanowią mniej niż 3 proc. ludności

W Zanzibarze, który jest częścią Tanzanii, chrześcijanie stanowią mniej niż 3 proc. liczącej 1,2 mln ludności. Dochodzi tam do zabójstw pastorów protestanckich i księży katolickich. 17 lutego 2013 roku wielu tanzańskich biskupów i księży otrzymało sms-y z pogróżkami pochodzące od radykalnej grupy „Odnowa Muzułmańska”[139].

UzbekistanEdytuj

Według Open Doors w Uzbekistanie tajna policja monitoruje działalność religijną w kraju, a informatorzy infiltrują wszystkie grupy religijne. Uczestnicy spotkań kościołów domowych są przesłuchiwani i karani grzywnami. W roku 2018 zatrzymanych zostało 39 chrześcijan, a jednego z nich skazano na krótki pobyt w więzieniu. 25 chrześcijan doznało przemocy fizycznej, zniszczono ponad 10 nieruchomości, które należały do chrześcijan. Nie wolno im piastować żadnych stanowisk państwowych[140].

W 2013 roku zarejestrowany był tylko zbór Świadków Jehowy w Czyrczyku, a pozostałe zbory od roku 1996 czekają na takie decyzje. W 2013 roku zwolniono z więzienia ostatniego spośród trzech uzbeckich Świadków uwięzionych za prowadzenie działalności religijnej[141]. W roku 2017 w Namangan, Nukus, Urgencz i innych miejscowościach dochodziło do aresztowań Świadków Jehowy i aktów przemocy dokonywanych przez funkcjonariuszy policji[142][143]. W 2017 roku wydano w języku uzbeckim kompletne Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata (Nowy Testament w tym przekładzie wydano w 2010 roku). Jest jednym z dwóch pierwszych przekładów Biblii w języku uzbeckim wydanych niemal w tym samym czasie[144]. Od marca do września 2018 roku Sąd Najwyższy Uzbekistanu i Sąd Administracyjny Karakałpacji (autonomicznej republiki wchodzącej w skład Uzbekistanu) wydały orzeczenia na korzyść Świadków Jehowy w sprawach związanych z wolnością wyznania. Sąd Najwyższy uchylił cztery wyroki sądów niższej instancji, a Sąd Administracyjny uchylił piąty wyrok, co potwierdziło prawo do posiadania publikacji biblijnych[145].

Zjednoczone Emiraty ArabskieEdytuj

W Zjednoczonych Emiratach Arabskich chrześcijańscy obcokrajowcy mają prawo do praktykowania religii w życiu prywatnym, jednak władze nie zezwalają na ewangelizację i modlitwę w miejscach publicznych[146].

Reżimy komunistyczneEdytuj

ChinyEdytuj

Zobacz więcej w artykule Religia w Chinach, w sekcji Chrześcijaństwo.

W 2018 roku zakazano internetowej sprzedaży Biblii. Kościoły znajdują się pod stałą obserwacją, niektóre doświadczyły nalotów przeprowadzonych przez służby bezpieczeństwa, inne zostały zamknięte. Często dochodzi do zatrzymań przywódców kościelnych. Dzieci i młodzież poniżej 18 roku życiu mają zakaz chodzenia do kościoła. Kościoły w Chinach ogólnie dzieli się na dwie kategorie, na te zarejestrowane i niezarejestrowane[147]. Od 1958 roku działalność Świadków Jehowy w Chinach jest zdelegalizowana i prowadzona nieoficjalnie, natomiast w Hongkongu i Makau korzystają ze swobód religijnych.

Korea PółnocnaEdytuj

Zobacz więcej w artykule Prawa człowieka w Korei Północnej, w sekcji Chrześcijanie.

Według różnych szacunków w Korei Północnej żyje od 40 do 400 tys. chrześcijan[148][149]. Stworzonym przez organizację Open Doors Światowym Indeksie Prześladowań, od 2002 roku Korea Północna zajmuje pierwsze miejsce. Chrześcijanie znajdują się w klasie „wrogiej”, dzielącej się nawet na własne podgrupy. Obejmują wyznawców, których rodzice i dziadkowie byli chrześcijanami. W większości zostali w ramach kary zostali zesłani do wyizolowanych wiosek. Jedynie niewielki procent członków tych tradycyjnych społeczności zdołał ukryć swoją wiarę i stworzyć podziemny kościół. Z powodu idei „połączenia przez winę” potomkowie tych chrześcijan są uważnie obserwowani. Grupa Koreańczyków została chrześcijanami w latach 90. XX wieku, gdy w kraju panował głód. Ludzie udawali się nielegalnie do Chin, by tam szukać pomocy w lokalnych kościołach domowych. Mniejsza gruoa osób zrobiło to po roku 2000, a gdy powrócili do Korei Północnej z zachowaniem nadzwyczajnych środków ostrożności wyznawanie swoją wiarę, często w niewiedzy przed swojąrodziną czy dziećmi. Za posiadanie Biblii grozi kara śmierci lub zesłanie do obozu wraz z rodziną. Chrześcijanie trafiający do obozów koncentracyjnych są oddzielani od innych więźniów, by nie mogli nawracać innych osadzonych. Dzieci są zachęcane do donoszenia na rodziców czytających Biblię. Cornerstone Ministries podaje, że chrześcijanie pomimo strachu spotykają się potajemnie w kilkuosobowych grupach. Szacuje się, że ponad 50 000 chrześcijan jest zamkniętych w obozach koncentracyjnych, gdzie są systematycznie poddawani znęcaniu się, torturom, głodzie, a nawet ponoszą śmierć w komorach gazowych. Oznacza to, że 20% chrześcijańskiej społeczności Korei Północnej przebywa w obozach koncentracyjnych[150].

LaosEdytuj

Chrześcijanie są inwigilowani i dyskryminowani przez prawo tego kraju. Kościół w Laosie nie może swobodnie prowadzić działalności socjalnej. Chrześcijanie, a zwłaszcza ci, którzy porzucają religię przodków, są szykanowani w swoich rodzinach i społecznościach. Bywa, że chrześcijanie, którzy nie chcą się wyprzeć wiary w Jezusa, są wypędzani ze swych wiosek wraz z żonami i dziećmi. W okresie od 1 listopada 2009 r. do 31 października 2010 r. co najmniej 25 chrześcijan zostało zabitych, 20 innych przetrzymywano w areszcie bez wyroku sądowego. Władze zniszczyły także lub uszkodziły kilka kościołów[151].

Ameryka ŁacińskaEdytuj

KolumbiaEdytuj

W roku 2013 zamordowano tam czterech księży katolickich[152].

KubaEdytuj

Według organizacji Christian Solidarity Worldwide grupy religijne na Kubie, w tym chrześcijanie, doświadczają szykan i dyskryminacji, a ich liderzy czasem trafiają do więzień. Urząd ds. Religii aktywnie stara się, według organizacji, inwigilować poczynania przywódców religijnych[153].

MeksykEdytuj

Według strony Persections.com w Chiapas, południowej prowincji Meksyku, ewangelicy doświadczają przemocy oraz są wypędzani ze swych wiosek. Miejscowa ludność łączy synkretycznie elementy wiary katolickiej z elementami pogańskimi nawiązującymi do wierzeń Majów. Ewangelicy, ponieważ nie chcą w nich uczestniczyć, są rzekomo traktowani jako zagrożenie[154].

EuropaEdytuj

Według niektórych mediów i niektórych środowisk politycznych w krajach zachodniej Europy[155] i w Polsce dochodzi obecnie do dyskryminacji chrześcijan[156].

BhutanEdytuj

W Bhutanie państwo oczekuje, że wszyscy będą wyznawać buddyzm. Osoby, które zostają chrześcijanami, są traktowani z nieufnością, skłania się ich do powrotu do poprzedniej religii. Oprócz konwertytów, wielu chrześcijan wywodzi się z nepalskiej mniejszości etnicznej. Żaden kościół nie posiada oficjalnego statusu uznawanego przez państwo, co oznacza, że spotkania chrześcijan są nielegalnie. Lokalne władze często odmawiają chrześcijanom wydania zaświadczenia potrzebnego przy składaniu wniosku o pożyczkę, rejestrowaniu własności, ubieganiu się o pracę i odnawianiu dowodu tożsamości[157].

ErytreaEdytuj

Zobacz więcej w artykule Prawa człowieka w Erytrei, w sekcji Wolność religijna.

W Erytrei brutalnie prześladowani są Świadkowie Jehowy[158][159][160][159][161]. We wrześniu 2020 roku 52 Świadków Jehowy w Erytrei (w tym osoby powyżej 80. roku życia, a nawet dzieci w wieku dwóch lat, które pozostawiono przy aresztowanych matkach)[162][163] było więzionych w obozie karnym Mai Serwa bez żadnego aktu oskarżenia (niektórzy nawet od 24 września 1994 roku[164]), cztery osoby zmarły w więzieniu, kilka innych zwolniono z więzienia ze względu na poważną utratę zdrowia, która była przyczyną śmierci trzech osób zmarłych wkrótce po zwolnieniu. Ponieważ miejscowy system prawny nie przewiduje żadnych skutecznych możliwości udzielenia im pomocy, ich kara jest praktycznie równoznaczna z dożywotnim uwięzieniem[165][162][166][163][167].

GruzjaEdytuj

Abchazja, Osetia PołudniowaEdytuj

W roku 2014 na terenach pozostających poza rzeczywistą kontrolą władz Gruzji, w Achalgori w Osetii Południowej oraz na terenie Abchazji lokalne władze utrudniały prowadzenie działalności religijnej miejscowym Świadkom Jehowy[168]. W październiku 2017 roku Sąd Najwyższy Osetii Południowej orzekł, podobnie jak wcześniej rosyjski Sąd Najwyższy, że Świadkowie Jehowy są organizacją ekstremistyczną i zabronił im prowadzenia działalności religijnej na terenie Osetii Południowej. Za kontynuowanie działalności grozi kara 10 lat pozbawienia wolności. Według tamtejszych władz liczbę Świadków Jehowy szacuje się na przeszło 1000 osób (ok. 2% populacji)[169]. Pomimo tych trudności pierwszym pełnym przekładem Biblii na język osetyjski jest „Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata” wydane właśnie przez Świadków Jehowy[170].

KamerunEdytuj

Islamistyczna Boko Haram zintensyfikowało ataki, infiltrację i rekrutację dżihadystów w Kamerunie. Rząd odmówił zezwolenia na rozwój działalności niektórym grupom chrześcijańskim[171].

NepalEdytuj

W Nepalu Odnotowano przypadki ataków na kościoły, pobić, aresztowań oraz wyroków pozbawienia wolności dla chrześcijan. Chrześcijanie byli zastraszani i zmuszani do opuszczenia swoich domów i wiosek[172].

RosjaEdytuj

W 2018 roku Rosja została uznana przez Amerykańską Komisję ds. Międzynarodowej Wolności Religijnej (USCIRF) za „kraj szczególnej troski” w zakresie przestrzegania Ustawy o Międzynarodowej Wolności Religijnej (ang. International Religious Freedom Act – IRFA)[173]. W 2018 roku Rosja po raz pierwszy została uznana za kraj, w którym prześladuje się chrześcijan. W raporcie na 2020 rok Rosja zajmuje 46. miejsce wśród 50 krajów z listy Open Doors[174]. 20 kwietnia 2017 roku, po kilkunastu latach stopniowego ograniczania działalności Świadków Jehowy w Rosji, rosyjski Sąd Najwyższy zdelegalizował Centrum Administracyjne Świadków Jehowy w Rosji oraz wszystkie prawnie zarejestrowane lokalne organizacje religijne (LRO), którymi posługują się Świadkowie Jehowy i orzekł „przepadek na rzecz Federacji Rosyjskiej wszelkiej własności zlikwidowanej organizacji religijnej”[175]. Wyrok ten został podtrzymany przez Sąd Najwyższy 17 lipca 2017 roku, co w praktyce oznacza zakaz działalności na terenie Rosji[176]. W grudniu 2020 roku postępowanie karne związane z działalnością religijną, w tym czytaniem Biblii, prowadzono przeciw 417 osobom (przeciwko 213 wszczęto postępowanie karne w 2019 roku); 45 osób było uwięzionych (10 zostało skazanych na kary więzienia do 6,5 roku, 35 osób przebywało w areszcie śledczym), 31 przebywało w areszcie domowym, a 204 miały nałożone ograniczenia w przemieszczaniu się. Liczba rewizji domowych wzrosła do 1230 (z czego około połowa w 2019 roku)[177][178][179]. Rosja jest jedynym krajem członkiem Rady Europy, który zakazał działalności Świadków Jehowy[180][181]. Świadkowie Jehowy złożyli ponad 40 wniosków do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczących rażącego naruszania wolności wyznania w Rosji[178][182]. Wiele organizacji broniących praw człowieka „wezwało społeczność międzynarodową do podjęcia niezwłocznych działań mających na celu zatrzymanie prześladowań Świadków Jehowy w Rosji oraz potępienie przyjęcia i zastosowania przez władze rosyjskie „antyterrorystycznych i anty-ekstremistycznych” przepisów prawnych niezgodnych z międzynarodowymi standardami oraz prawami człowieka”[183]. Orzeczenie rosyjskiego sądu potępiły organizacje broniące praw człowieka i wolności religijnej[184], a także m.in. Unia Europejska, Rada Europy, OBWE, ONZ[185], rządy niektórych państw (m.in. Niemiec [186][187][188], Wielkiej Brytanii[189] i Stanów Zjednoczonych[190][191])[192], sekretarz generalny Konferencji Katolickiego Episkopatu Rosji[193] oraz inne międzynarodowe organizacje pozarządowe[194]. 36 organizacji pozarządowych z 18 krajów opublikowało wspólne oświadczenie w sprawie łamania wolności religijnej Świadków Jehowy w Rosji. Obrońcy praw człowieka wzywają w nim rosyjski rząd do natychmiastowego i bezwarunkowego uwolnienia wszystkich uwięzionych Świadków Jehowy i zdjęcia z nich wszelkich zarzutów o prowadzenie działalności ekstremistycznej. Oświadczenie to przygotowane pod auspicjami Civic Solidarity Platform dotyczy zaprzestania ścigania karnego z przyczyn religijnych, przerywania spotkań religijnych, zwrotu obiektów kultu religijnego oraz osobno zwolnienia dwóch uwięzionych cudzoziemców – obywatela Danii Dennisa Christensena oraz obywatela Polski Andrzeja Oniszczuka[195]. Departament Stanu USA zabronił dwóm głównym śledczym z Surgutu, a także ich rodzinom wjazdu do Stanów Zjednoczonych z powodu stawianych im zarzutów o tortury i poniżające traktowanie Świadków Jehowy w tym mieście[196]. Przebywający w więzieniu Dennis Christensen został przez Amerykańską Komisję ds. Międzynarodowej Wolności Religijnej (ang. United States Commission on International Religious Freedom – USCIRF) wpisany na listę więźniów sumienia odbywających karę za swoje wierzenia[197]. 8 maja 2020 roku poinformowano, że skazany za działalność religijną Feliks Machammadijew został również pozbawiony obywatelstwa rosyjskiego, a 15 maja 2020 roku rosyjskiego obywatelstwa pozbawiono także Konstantina Bażenowa[198]. 9 czerwca 2020 roku Sąd Rejonowy w Pskowie za działalność religijną Świadków Jehowy skazał na 6 i pół roku kolonii karnej Gienadija Szpakowskiego[199][200].

Według raportu Open Door osoby nawrócone z islamu na chrześcijaństwo są narażone na największą presję w rejonie Kaukazu. Konwertyci, zamieszkujący głównie Czeczenię i Dagestan uważani są za zdrajców tożsamości narodowej. Nietradycyjne społeczności chrześcijan często są odbierane także jako ograbianie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (który jest przez władze rosyjskie traktowany w sposób uprzywilejowany) z jego członków. Kościół ten uważa, że wspólnoty protestanckie to sekty, głoszące herezje. Państwo rosyjskie traktuje je z kolei jako grupy antyrosyjskie, a nawet jako szpiegów[201].

SingapurEdytuj

W Singapurze rząd nadal utrzymuje zakaz działalności Świadków Jehowy (od roku 1972) i Kościoła Zjednoczeniowego (od roku 1982) oraz nałożył ograniczenia na kilka innych grup religijnych[202][203].

UkrainaEdytuj

W okresie od 2010 roku do maja 2013 roku doszło do 93 aktów wandalizmu i podpaleń Sal Królestwa Świadków Jehowy na Ukrainie[204], a od roku 2008 – ponad 200. Od roku 2008 na Ukrainie odnotowano 64 napaści na Świadków Jehowy będących w trakcie lub tuż po zakończeniu działalności religijnej. Szesnastu z tych napaści dokonali duchowni kościoła prawosławnego. W latach 2012–2013 ataków było dwa razy więcej niż w poprzednich czterech latach. W okresie od 2008 do 2012 roku milicja nie wniosła zarzutów przeciwko sprawcom w 111 wypadkach wandalizmu[205]. 26 września 2012 roku ukraiński Sąd Najwyższy powstrzymał nielegalną próbę zagarnięcia znacznej części działki, na której znajduje się ukraińskie Biuro Oddziału Świadków Jehowy[206]. 8 września 2016 roku Sąd Konstytucyjny Ukrainy potwierdził, że urzędnicy państwowi nie mogą ograniczać prawa do organizowania pokojowych zgromadzeń. Sąd unieważnił część ukraińskiej ustawy o wolności sumienia i organizacjach religijnych z 1991 roku, która wymagała od związków religijnych uzyskania oficjalnego „zezwolenia” na zorganizowanie spotkania religijnego w wynajętych obiektach[207]. 3 września 2019 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) wydał orzeczenie korzystne dla Świadków Jehowy na Ukrainie. Trybunał uznał, że rada miejska Krzywego Rogu celowo wstrzymywała wydanie zgody na budowę Sali Królestwa[208]. 10 października 2018 roku Sąd Najwyższy Ukrainy orzekł, iż Świadkowie Jehowy nie złamali prawa budowlanego przy budowie Sali Królestwa w mieście Tetyjów. Potwierdził też, że prawo do postawienia miejsca wielbienia podlega ochronie na mocy Europejskiej Konwencji Praw Człowieka[209]. 12 listopada 2020 roku ETPC wydał korzystne dla Świadków Jehowy orzeczenia w trzech sprawach: „Zagubnia i Tabaczkowa przeciw Ukrainie”, „Migorianu i inni przeciw Ukrainie” oraz „Korniłowa przeciw Ukrainie”. Skargi z 2014 i 2015 roku dotyczyły sytuacji, w których władze nie ścigały karnie sprawców brutalnych ataków na Świadków Jehowy. ETPC uznał, że władze Ukrainy nie chroniły w dostatecznym stopniu ich praw, i przyznał ofiarom odszkodowanie w wysokości 14 700 euro[210].

Doniecka Republika Ludowa, Ługańska Republika LudowaEdytuj

Latem 2017 roku władze w Ługańsku przedstawiły Świadków Jehowy jako wrogów państwa. Narastająca dyskryminacja religijna oraz presja wywierana w niektórych częściach obwodów ługańskiego i donieckiego na Świadków Jehowy przerodziła się w prześladowanie tej grupy religijnej oraz zagraża jej swobodom wyznania[211]. W 2018 roku Sąd Najwyższy nieuznawanej na arenie międzynarodowej Donieckiej Republiki Ludowej (DRL) uznał Świadków Jehowy za organizację ekstremistyczną oraz zdelegalizował ich działalność[212][213][214].

KrymEdytuj

15 listopada 2018 roku w Dżankoj na Krymie około 200 policjantów i antyterrorystów wtargnęło do prywatnych domów, w których małe grupy Świadków Jehowy na Krymie spotykały się, żeby czytać i omawiać Biblię. Co najmniej 35 uzbrojonych i zamaskowanych funkcjonariuszy wdarło się do domu Siergieja Fiłatowa, w którym spotkało się sześcioro Świadków Jehowy, którzy zostali brutalnie pobici[215]. W 2019 roku przeprowadzono aresztowania m.in. w Jałcie, Sewastopolu, Eupatorii i Ałupce[216][217], a w 2020 roku w Kerczu[218]. 3 marca 2020 roku Sąd Miejski w Jałcie (Krym) skazał Artioma Gierasimowa na karę grzywny w wysokości 400 000 rubli[219][220]. 4 czerwca 2020 roku w procesie apelacyjnym Sąd Najwyższy Krymu ogłosił zaostrzenie kary, zamiast grzywny został skazany na 6 lat więzienia[221][222]. 5 marca 2020 roku Sąd Rejonowy w Dżankoj skazał Siergieja Fiłatowa na sześć lat pozbawienia wolności. Fiłatow został pierwszym Świadkiem Jehowy na Krymie oskarżonym na podstawie rosyjskiego Kodeksu karnego[223][224][215].

WietnamEdytuj

Mieszkańcy wsi w Wietnamie, w porozumieniu z lokalnymi władzami komunistycznymi, napadają na wierzących, wypędzają ich z wiosek i obrzucają kamieniami miejsca ich spotkań. Krewni odwracają się od wierzących członków rodziny i odmawiają im prawa do spadku[225]. Od 1975 roku działalność Świadków Jehowy na terenie Wietnamu nie jest zalegalizowana, podejmowane są starania o rejestrację na podstawie aktualnie obowiązującego prawa[226].

Przeciwdziałanie prześladowaniomEdytuj

Organizacje pozarządoweEdytuj

Istnieje szereg międzynarodowych organizacji starających się nagłaśniać problem prześladowania chrześcijan oraz przeciwdziałać mu.

Nazwa Siedziba Rok powstania Strona internetowa
Christian Solidarity International Kalifornia 1977 [1]
International Christian Concern Waszyngton 1995 [2]
Observatory on Intolerance and Discrimination against Christians[227] Wiedeń 2012 [3]
Pomoc Kościołowi w Potrzebie Königstein im Taunus, Niemcy 1947 [4]
Voice of the Martyrs USA 1967 [5]
Open Doors USA 1955 [6]
Rada Praw Człowieka ONZ Genewa 1946 [7]

Dzień Solidarności z Kościołem PrześladowanymEdytuj

Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym to święto obchodzone w Kościele katolickim w Polsce w każdą drugą niedzielę listopada (od 2009), jako dzień szczególnej pamięci i modlitwy w intencji chrześcijan prześladowanych współcześnie na całym świecie[228].

W czasie Dnia Solidarności prowadzone są zbiórki pieniężne w kościołach na terenie Polski, organizowane są akcje promujące pomoc prześladowanym chrześcijanom, np. poprzez wysyłanie SMS-ów[229]. W tym dniu odbywają się modlitwy w intencji prześladowanych chrześcijan. Informuje się o sytuacji chrześcijan w różnych krajach[230]. Głównym organizatorem jest katolickie stowarzyszenie Pomoc Kościołowi w Potrzebie przy współpracy z Episkopatem Polski.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. SAWP - WOLNOŚĆ RELIGIJNA WEDŁUG EDYKTU MEDIOLAŃSKIEGO – W 1700 ROCZNICĘ WYDANIA, sawp.org.pl [dostęp 2018-01-18].
  2. Karolina Krawczyk: Przemoc nie jest żadnego wyznania (wywiad z dr. Marcinem Rzepką) (pol.). czasserca.pl. [dostęp 2016-10-20].
  3. 100 mln chrześcijan prześladowanych. To najwięcej w historii, 25 stycznia 2010 [dostęp 2011-03-10].
  4. Radio Watykańskie, 17 października 2012.
  5. Aid to the Church in Need - Stop Christian Persecution & Donate To Our Church [dostęp 2011-03-10] (ang.).
  6. a b c Chrześcijanie prześladowani w 75 krajach, info.wiara.pl.
  7. a b c d e Przemoc nie jest żadnego wyznania, czasserca.pl [dostęp 2016-10-20].
  8. a b c d e John Williams Charles Wand, A History of the Early Church to AD 500, Routledge 1990, s. 12, 13 [dostęp 2011-03-10] (ang.).
  9. a b John J. Burke, Characteristics Of The Early Church, Read Country Books, 2008, s. 101 [dostęp 2011-03-15] (ang.).
  10. Dz 7,58-60 w przekładach Biblii.
  11. Męczeństwo 12 Apostołów, www.apologetyka.info [dostęp 2020-04-24].
  12. Walter Laqueur, Changing Face of Antisemitism: From Ancient Times to the Present Day, Oxford University Press, 2006, s. 46-48, ISBN 0-19-530429-2 (ang.).
  13. a b Swetoniusz, Żywoty cezarów, żywot Nerona [dostęp 2011-03-16] (ang.).
  14. a b c Tacyt, Roczniki [dostęp 2011-03-16] (ang.).
  15. Thomas E. Schmidt, The Apostles after Acts. A Sequel, 2013, s. 67.
  16. Justyn Męczennik, Apologia I/, 6:1.
  17. Minucjusz Feliks, Oktawiusz, 8:3n
  18. 5.1.7, [w:] Euzebiusz z Cezarei, Ecclesiastical History (łac.).
  19. Angharad Closs Stephens, Nick Vaughan-Williams, Terrorism and the Politics of response, Routledge, Oxon, New York 2009, s. 198 [dostęp 2011-03-16] (ang.).
  20. Aleksander Krawczuk, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 2006, s. 506.
  21. L. Winowski, Stosunek chrześcijaństwa pierwszych wieków do wojny, Lublin: TN-KUL, 1947, s. 45.
  22. A. Paciorek, Nowy komentarz biblijny - Ewangelia według świętego Mateusza, Edycja św. Pawła, 2005, s. 527.
  23. Peter Heather, John Matthews, Goths in the Fourth Century, s. 96 (ang.).
  24. N.A. Stillman, The Jews of Arab Lands: A History and Source Book., Philadelphia: Jewish Publication Society, 1979, s. 160 (ang.).
  25. Massacre of the Pure, „Time”, 28 kwietnia 1961 [dostęp 2011-03-21] (ang.).
  26. The First Reformation Martyrs [dostęp 2010-11-02] (ang.).
  27. Ye Xiaowen, China's Religions Retrospect and Prospect, china.org.cn, 19 lutego 2001 [dostęp 2011-03-29] (ang.).
  28. ks. A. Kość SVD, Chrześcijaństwo a kultura japońska, [w:] Chrześcijaństwo w dialogu, Studia Nauk Teologicznych PAN, Wyd. Komitet Nauk Teologicznych PAN, Tom 5-2010, ISSN 1896-3226, str. 160 [dostęp: 11.7.2015]
  29. Mark R. = Mullins, Japanese Pentecostalism and the World of the Dead: a Study of Cultural Adaptation in Iesu no Mitama Kyokai, „Japanese Jurnal of Religious Studies”, 4, 17, 1990, s. 353–374 (ang.).
  30. Według statystyk zestawionych w 1935 przez P. Carona i cytowanych przez L. Mezzadriego w masakrach wrześniowych zginęło 223 kapłanów katolickich. Największą grupę ofiar stanowili przestępcy pospolici odbywający wyroki w sprawach karnych (od 737 do 1003 więźniów). Straty wśród więźniów politycznych niebędących duchownymi Caron szacuje na ok. 120-160 zabitych. Por. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.123
  31. L. Mezzadri, Rewolucja..., ss.120–121
  32. L. Mezzadri, Rewolucja..., ss.122–123
  33. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.130
  34. a b M. Żywczyński, Kościół..., s. 64.
  35. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.134
  36. a b c L. Mezzadri, Rewolucja..., s.136
  37. M. Żywczyński, Kościół..., s.65
  38. L. Mezzadri, Rewolucja..., s.177
  39. Dziś wspomnienie 103 męczenników koreańskich, opoka.org.pl, 20 września 2011.
  40. John King Fairbank, Historia Chin. Nowe spojrzenie, Gdańsk 2004, s. 202-212.
  41. Jonathan Fenby, Chiang Kai Shek: China's Generalissimo and the Nation He Lost, Carroll & Graf, 2005, s. 126, ISBN 0-7867-1484-0 [dostęp 2010-06-28] (ang.).
  42. Marian Banaszak, Historia Kościoła Katolickiego. Czasy najnowsze 1914-1978, Warszawa 1992, s. 155.
  43. Opiekun - Dwutygodnik Diecezji Kaliskiej, opiekun.kalisz.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  44. Jak Meksykanie obronili wiarę - Nasz Dziennik, naszdziennik.pl [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  45. Cristeros
  46. Watchtower, „Więzieni za wiarę”, „Przebudźcie się!”, Towarzystwo Strażnica, kwiecień 2006, s. 10, 11.
  47. Весной 1945 года Россия освободила Свидетелей Иеговы из концлагерей. Почему 75 лет спустя верующие снова в тюрьмах?, jw-russia.org (ros.).
  48. Teresa Wontor-Cichy, Więzieni za wiarę. Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Oświęcim: Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003, s. 162, ISBN 83-88526-47-2.
  49. Ryszard Michalak, Polityka wyznaniowa państwa polskiego wobec mniejszości religijnych w latach 1945–1989, Zielona Góra: Uniwersytet Zielonogórski, 2014, s. 156, ISBN 978-83-7842-124-5.
  50. Wolfram Slupina, Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950-1989, [w:] Hans Hesse, „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”, Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 267–318, ISBN 978-83-61387-21-3.
  51. Antony Beevor, The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.), Londyn: Cassell military, 1982, ISBN 0-304-35281-0.
  52. „L’Osservatore Romano”, Mario Agnes – redaktor naczelny, Numer 2 (220), 2000, ISSN 1122-7249.
  53. Frances Leon, Wojna domowa w Hiszpanii. Fiasko demokratycznego eksperymentu 1936–1939, Poznań: Amercon S.A., 2000, s. 74, ISBN 978-83-261-0508-1.
  54. Hugh Thomas, The Spanish Civil War, London: Penguin Books, 2001, s. 677.
  55. Antony, The Battle for Spain; The Spanish Civil War 1936–1939, London: Penguin Books, 2006, s. 82, 83.
  56. a b Antony Beevor, The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.), Londyn: Cassell military, 1982, s. 70, ISBN 0-304-35281-0.
  57. Antony Beevor, The Spanish Civil War (Cassell Military Paperbacks S.), Londyn: Cassell military, 1982, s. 71, ISBN 0-304-35281-0.
  58. Justyna Piasecka, Stosunki między Kościołem Rzymskokatolickim i Państwem w Polsce w latach 1944-1953 (w: Fasciculi Historici Novi, Tom I, Warszawa 1998), s. 38-39, Jan Żaryn, Kościół a władza w Polsce (1945-1950), Warszawa 1997, s. 272-295.
  59. Ustawa z dnia 20 marca 1950 o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego.
  60. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 124.
  61. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 343-353.
  62. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 43, 44.
  63. Bożena Bankowicz|tytuł Ruch księży patriotów 1949-1955, czyli „koń trojański” w polskim Kościele katolickim (w:Ze studiów nad dziejami Kościoła i Katolicyzmu w PRL, Kraków 1996, s. 5-24), Tadeusz Markiewicz. „Księża patrioci” w latach 1949-1955 (w: Fasciculi Historici Novi, Tom I, Warszawa 1998, s. 69-126).
  64. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 138-154.
  65. Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 146.
  66. Peter Raina, Kościół w PRL. Dokumenty, tom 1 1945-1959, Poznań 1994, s. 379-381, Jan Żaryn, Dzieje Kościoła Katolickiego w Polsce 1944-1989, Warszawa 2003, s. 147.
  67. Wolfram Slupina, Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950-1989, [w:] Hans Hesse, „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”, Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 267-318, ISBN 978-83-61387-21-3.
  68. Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, 2004, s. 42–49.
  69. D. Pospielovsky, The Russian Church under the Soviet regime 1917-1982, Crestwood-New York: St. Vladimir's Seminary Press, 1984, s. 186-188, ISBN 0-88141-033-0.
  70. Prześladowania chrześcijan - raport, kapucyni.pl.
  71. The Open Doors World Watch List, 2019, Open Doors [dostęp 2020-01-03].
  72. Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym: W tym roku akcent pada na Sudan, polskatimes.pl, 13 listopada 2011 [dostęp 2011-11-13].
  73. Dzień Solidarności z Kościołem Prześladowanym, deon.pl, 13 listopada 2011 [dostęp 2011-11-13].
  74. Afganistan, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  75. Algieria, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  76. Arabia Saudyjska, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  77. a b c d e f g h i j Czołowa dziesiątka 2011, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  78. WEA RLC: Saudi Arabia Arrests 53 Ethiopian Christians at Private Worship Service, worldea.org [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  79. Terytoria Palestyńskie, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  80. Watchtower, Walka o prawa obywatelskie Świadków Jehowy w Palestynie, jw.org, 2 marca 2016 [dostęp 2020-02-04].
  81. Watchtower, Sytuacja prawna i prawa człowieka. Palestyna, jw.org [dostęp 2020-01-04].
  82. International Resources for Latter-day Saints. – Azerbaijan, www.cumorah.com (ang.).
  83. AZERBAIJAN: Religious freedom survey, November 2018, www.forum18.org (ang.).
  84. Felix Corley, Azerbaijan: One conscientious objector jailed, others called up, [w:] Forum 18 News Service [online], WorldWide Religious News (wwrn.org), 16 października 2012 (ang.).
  85. Towarzystwo Strażnica, Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie odwołują się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, jw.org, 26 maja 2014.
  86. Watchtower, Irina Zacharczenko i Walida Dżabraiłowa — koniec niesprawiedliwego pozbawienia wolności, jw.org, 28 stycznia 2016.
  87. Watchtower, Władze Azerbejdżanu skazują i uwalniają Irinę Zacharczenko i Walidę Dżabraiłową, jw.org, 18 lutego 2016.
  88. Watchtower, Sąd Najwyższy Azerbejdżanu podtrzymuje decyzję o przyznaniu odszkodowania Irinie Zacharczenko i Walidzie Dżabraiłowej, jw.org, 8 maja 2018.
  89. Azerbejdżan, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  90. Bangladesz, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  91. Brunei, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  92. Przesladowania. Burkina Faso, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  93. a b c Egipt – plaża i gwałty na chrześcijankach - Społeczeństwo - rp.pl, rp.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  94. a b Ewa K. Czaczkowska, Egipt – plaża i gwałty na chrześcijankach, rp.pl, 10 listopada 2012.
  95. Open Doors, Prześladowania. Egipt, opendoors.pl, 26 stycznia 2018 [dostęp 2020-01-03].
  96. Sytuacja prawna. Egipt, jw.org.
  97. US: Egypt 2nd in religious freedom violations, tdgnews.it (ang.).
  98. Egypt activists support US Religious freedoms report, news.egypt.com (ang.).
  99. Open Doors, Prześladowania. Indonezja, opendoors.pl, 26 stycznia 2018 [dostęp 2020-01-03].
  100. Coraz gorszy klimat dla chrześcijan w Indonezji, kresy.pl, 17 maja 2018 [dostęp 2020-01-04].
  101. Przesladowania. Irak, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  102. Iran, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  103. Prześladowania. Jemen, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  104. Prześladowania. Jordania, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  105. Prześladowania. Katar, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  106. Przesladowania. Kuwejt, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  107. Prześladowania. Libia, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  108. a b Maldives. Freedom of religion or belief, www.amnesty.org [dostęp 2014-02-24] (ang.).
  109. Prześladowania. Malediwy, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  110. Malezja, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  111. Mali, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  112. Maroko, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  113. Refugee Review Tribunal A.G., MAR32273, Morocco, 17 września 2007 [zarchiwizowane z adresu 2013-05-01] (ang.).
  114. Mauretania, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  115. Niger, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  116. Nigeria, Stowarzyszenie Głos Prześladowanych Chrześcijan [dostęp 2014-02-15].
  117. NIGERIA: Kolejne ataki bombowe na ludność chrześcijańską, Stowarzyszenie Głos Prześladowanych Chrześcijan [dostęp 2014-02-15].
  118. Prześladowania. Nigeria, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  119. Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 2015, New York: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 34, 35.
  120. Oman, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  121. Radio Watykańskie, pl.radiovaticana.va [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  122. Biskup Islamabadu potępił spalenie żywcem małżeństwa chrześcijańskiego, KAI, 6 listopada 2014 [dostęp 2014-11-08].
  123. Church protests beating deaths of Christian couple accused of blasphemy, Catholic News Service, 5 listopada 2014 [dostęp 2014-11-08] (ang.).
  124. Prześladowania. Pakistan, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  125. Prześladowania. Republika Środkowoafrykańska, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  126. Watchtower, Świadkowie w Republice Środkowoafrykańskiej zmuszeni do ucieczki z powodu konfliktów zbrojnych, jw.org, 14 września 2017 [dostęp 2020-04-28].
  127. Somalia:Aresztowanie chrześcijan w Somalilandzie, opendoors.pl, 21 października 2020 [dostęp 2020-10-23].
  128. Sudan, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  129. RADIO WATYKAŃSKIE, Syria: chrześcijanie w obliczu katastrofy humanitarnej.
  130. Przesladowania. Syria, opendoors.pl [dostęp 2020-04-24].
  131. Rocznik Świadków Jehowy – 2008, 2008, s. 19-20.
  132. Rocznik Świadków Jehowy – 2010, s. 22-23.
  133. Tadżykistan, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  134. Więzieni za wiarę. Tadżykistan, jw.org [dostęp 2020-10-01].
  135. Tunezja, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  136. Watchtower, Sytuacja prawna i prawa człowieka. Turkmenistan, jw.org [dostęp 2020-01-04].
  137. Watchtower, Więzieni za wiarę. Turkmenistan, jw.org, 1 listopada 2020 [dostęp 2020-11-05].
  138. Turkmenistan, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  139. Radio Watykańskie, pl.radiovaticana.va [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  140. Uzbekistan, opendoors.pl [dostęp 2020-01-04].
  141. Watchtower, Szansa na poprawę sytuacji Świadków Jehowy w Uzbekistanie, jw.org, 7 kwietnia 2014 [dostęp 2020-01-04].
  142. Watchtower, UZBEKISTAN: Torture and impunity for torturers continues, forum18.org, 12 października 2017 [dostęp 2020-01-04] (ang.).
  143. Watchtower: Uzbekistan – podstawowe informacje. jw.org. [dostęp 2020-01-04].
  144. Watchtower, Cвидетели Иеговы издали полную Библию на узбекском языке, jw-russia.org, 3 listopada 2017 [dostęp 2020-01-04] (ros.).
  145. Watchtower, Sądy w Uzbekistanie potwierdzają prawo Świadków Jehowy do posiadania literatury biblijnej, jw.org, 8 listopada 2018 [dostęp 2020-01-04].
  146. Zjednoczone Emiraty Arabskie, opendoors.pl [dostęp 2020-04-28].
  147. Chiny, opendoors.pl [dostęp 2020-05-14].
  148. Joanna Kuc, Chrześcijanie w komunistycznych łagrach, pukhan.pl, 24 maja 2011 [dostęp 2018-11-18].
  149. Joanna Kuc, Korea Północna – nasze życia są niczym na świecie, pukhan.pl, 18 marca 2013 [dostęp 2018-11-18].
  150. Korea Północna, opendoors.pl [dostęp 2020-01-01].
  151. World Watch List 2011
  152. Radio Watykańskie, pl.radiovaticana.va [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  153. Persecution.com, persecution.com [dostęp 2017-11-15].
  154. Persecution.com, persecution.com [dostęp 2017-11-15].
  155. Chrześcijanie w Europie są dyskryminowani?, wprost.pl.
  156. Chrześcijanie w Europie są dyskryminowani | rp.pl
  157. Bhutan, opendoors.pl [dostęp 2020-09-11].
  158. United States Department of State, International Religious Freedom Report 2008, state.gov (ang.).
  159. a b Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Eritrea: Overview, Refworld.org, 2007 (ang.).
  160. Eritrea: Torture fears for 28 Jehovah's Witnesses arrested, including 90-year-old man, Amnesty International UK (amnesty.org.uk), 19 lutego 2004 [zarchiwizowane z adresu 2013-10-04] (ang.).
  161. Federal Research Division, Country Profile: Eritrea, United States Library of Congress, wrzesień 2005 (ang.).
  162. a b Rocznik Świadków Jehowy 2013, Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2013, s. 35, ISBN 978-83-61557-32-6.
  163. a b Watchtower, Erytrea. Więzieni za wiarę, jw.org, 6 maja 2020 [dostęp 2020-05-17].
  164. Watchtower, Ćwierć wieku za kratkami w Erytrei, jw.org, 17 września 2019 [dostęp 2020-01-03].
  165. Watchtower, Śmierć kolejnego Świadka Jehowy w Erytrei, jw.org, 30 stycznia 2017 [dostęp 2017-01-30].
  166. Watchtower, Nie zapominaj o uwięzionych, jw.org, 18 listopada 2013 [dostęp 2015-09-07].
  167. Rocznik Świadków Jehowy 2015, Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 37.
  168. US Departament of State, International Religious Freedom Report for 2014, Georgia, state.gov, 4 grudnia 2015 [dostęp 2020-01-04] (ang.).
  169. DFWATCH STAFF, South Ossetia declares Jehovah’s Witnesses ‘extremists’, dfwatch.net, 16 stycznia 2017 [dostęp 2020-01-04].
  170. Watchtower, Rosyjscy celnicy zatrzymują transporty Biblii i literatury biblijnej, jw.org, 14 stycznia 2016 [dostęp 2020-01-04].
  171. Kamerun, opendoors.pl [dostęp 2020-05-14].
  172. Nepal, opendoors.pl [dostęp 2020-05-14].
  173. USCIRF, Vice Chair Arriaga Adopts Two Religious Prisoners of Conscience, uscirf.gov, 26 września 2018 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  174. Rosja wpisana na listę krajów, w których prześladowani są chrześcijanie, kresy24.pl, 31 stycznia 2018 [dostęp 2020-01-03].
  175. Watchtower, Sąd Najwyższy delegalizuje działalność Świadków Jehowy w Rosji, jw.org, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-01].
  176. Watchtower, Rosyjski Sąd Najwyższy zatwierdza wcześniejszy wyrok przeciwko Świadkom Jehowy, jw.org, 18 lipca 2017 [dostęp 2020-01-03].
  177. Watchtower, Kolejnych sześciu braci skazanych w Rosji na kary pozbawienia wolności, jw.org, 23 września 2019 [dostęp 2020-01-03].
  178. a b Watchtower, Więzieni za wiarę. Rosja, jw.org, 1 listopada 2020 [dostęp 2020-11-05].
  179. Watchtower, В тюрьме за веру, jw.russia.org, 1 grudnia 2020 [dostęp 2020-11-17] (ros.).
  180. Watchtower, Akcja przeciwko Świadkom Jehowy w Rosji, jw.org, 2 maja 2018 [dostęp 2020-01-02].
  181. HRW, Russia: Escalating Persecution of Jehovah’s Witnesses, hrw.org, 9 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-18] (ang.).
  182. Watchtower, Россия попросила у ЕСПЧ дополнительное время на подготовку ответа по делу Свидетелей Иеговы, jw-russia.org, 26 września 2018 [dostęp 2020-01-03] (ros.).
  183. Oświadczenie organizacji w sprawie wolności wyznania w Rosji, hfhrc.org.pl, 31 stycznia 2019 [dostęp 2020-01-20].
  184. * Radio Wolna Europa, U.S., EU Denounce Russian Ruling Against Jehovah's Witnesses, rferl.org, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Gazeta Prawna, UE potępia delegalizację w Rosji świadków Jehowy, gazetaprawna.pl, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03].
    * OSCE, ODIHR Director Link and OSCE Chairperson’s Personal Representative Gabriel concerned over Jehovah’s Witness ban in Russia, osce.org, 25 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Amnesty International, Запрет «Свидетелей Иеговы» в России нарушает право на свободу вероисповедания, amnesty.org.ru, 25 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ros.).
    * Human Rights Watch, Russia: Court Bans Jehovah’s Witnesses, hrw.org, 20 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Commission on Security and Cooperation in Europe, Helsinki Commission Condemns Pending Legal Action Against Jehovah’s Witnesses in Russia, csce.gov, 28 marca 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Эксперты ООН призвали Россию прекратить судебный процесс в отношении организации «Свидетели Иеговы», un.org, 20 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ros.).
    * Watchtower, Eksperci o groźbie zakazu działalności świadków Jehowy w Rosji, jw.org, 5 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03].
    * EEAS, EU Local Statement on the Persecution of Jehovah's Witnesses in Russia, eeas.europa.eu, 20 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Human Rights Watch, Russia: Court Bans Jehovah’s Witnesses, hrw.org, 20 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * TASS, EU’s diplomatic service stands up for rights of Jehovah’s Witnesses in Russia, tass.com, 18 lipca 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Heather Nauert, Respecting Religious Freedom in Russia – Department of State, state.gov, 19 lipca 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
    * Watchtower, Reakcje międzynarodowej opinii publicznej na wyrok rosyjskiego Sądu Najwyższego przeciwko Świadkom Jehowy, jw.org, 2 sierpnia 2017 [dostęp 2020-01-03].
    * Watchtower, ООН призвала Россию упразднить Список экстремистских материалов, jw-russia.org, 4 września 2017 [dostęp 2017-09-04] (ros.).
  185. European Union, Statement on the ban of the activities of Jehovah's Witnesses in Russia, eeas.europa.eu, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  186. The New York Times, Merkel Presses Putin on Treatment of Gays and Jehovah’s Witnesses, nytimes.com, 2 maja 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  187. Watchtower, Mark Sanderson: Będą przedmiotem prześladowań (Mat. 10:22), jw.org, 29 maja 2017 [dostęp 2020-01-03].
  188. TASS, Berlin troubled over Jehovah’s Witnesses' ban in Russia, tass.com, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  189. British Goverment, Minister for Human Rights criticises Russian Supreme Court ruling for labelling Jehovah’s Witnesses as ‘extremist’, gov.uk, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  190. U.S. News, State Dept. Condemns Russian Religious Clampdown. The Russian state says the group is ‘extremist.’, us.news.com, 21 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  191. United States Commission on International Religious Freedom (USCIRF), USCIRF Releases 2017 Annual Report, uscirf.gov, 26 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  192. HRWF, Human Rights Without Frontiers (Brussels) and Foref-Europe (Vienna) Urge Russia To Lift The Ban of Jehovah's Witnesses At The OSCE/ODIHR HDIM in Warsaw, hrwf.eu, 13 września 2017 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  193. Radio Watykańskie, Rosja: Kościół przeciwny delegalizacji świadków Jehowy, pl.radiovaticana.va, 7 maja 2017 [dostęp 2020-01-03].
  194. Ośrodek Studiów Wschodnich, Rosja: represje wobec mniejszości, osw.waw.pl, 26 kwietnia 2017 [dostęp 2020-01-03].
  195. Civic Solidarity, Joint statement on the freedom to religion or belief in Russia, civicsolidarity.org, 24 stycznia 2019 [dostęp 2020-01-04] (ang.).
  196. US Blacklists 2 Russians for 'Torturing' Jehovah's Witnesses, themoscowtimes.com, 11 września 2019 [dostęp 2020-01-20] (ang.).
  197. USCRIF, USCIRF's Religious Prisoners of Conscience Project, uscirf.gov, 26 września 2018 [dostęp 2020-01-03] (ang.).
  198. Watchtower, Гонения выходят на новый уровень: Феликс Махаммадиев стал первым Свидетелем Иеговы, которому аннулировали гражданство, jw-russia.org, 13 maja 2020 [dostęp 2020-05-14] (ros.).
  199. 61-летний Геннадий Шпаковский за свою веру осужден на рекордные 6,5 лет колонии, jw-russia.org, 9 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-09] (ros.).
  200. Aleksandr Podrabinek, Postsowiecka inkwizycja. Rosyjscy świadkowie Jehowy idą do więzienia za „złą” wiarę, belsat.eu.pl, 9 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-13].
  201. Open Doors, Prześladowania. Rosja, opendoors.pl, 26 stycznia 2018 [dostęp 2020-01-03].
  202. Watchtower, Więzieni za wiarę. Singapur, jw.org [dostęp 2020-01-04].
  203. Diana Kruczkowska, Singapur – autorytaryzm drogą do dobrobytu?, polska-azja.pl, 12 lutego 2011.
  204. Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 2014, 2014, s. 33.
  205. Watchtower, Bezczynność organów ścigania ośmiela do kolejnych aktów przemocy na Ukrainie, jw.org [dostęp 2014-07-28].
  206. Watchtower, Sprawiedliwy wyrok na Ukrainie, jw.org [dostęp 2012-10-04].
  207. Watchtower, Sąd Konstytucyjny Ukrainy staje w obronie prawa do pokojowych zgromadzeń, jw.org, 24 marca 2017 [dostęp 2017-04-04].
  208. Watchtower, Orzeczenie ETPC umożliwia budowę Sal Królestwa na Ukrainie, jw.org, 31 października 2019 [dostęp 2019-11-07].
  209. Watchtower, Ukraiński Sąd Najwyższy staje w obronie prawa do użytkowania Sali Królestwa, jw.org, 12 grudnia 2019 [dostęp 2019-12-21].
  210. Watchtower, Korzystne dla Świadków Jehowy z Ukrainy orzeczenia ETPC, jw.org, 20 listopada 2020 [dostęp 2020-11-25].
  211. Watchtower: Swobody religijne we wschodniej Ukrainie zagrożone. jw.org, 2017-12-13. [dostęp 2020-01-04].
  212. Watchtower, Doniecka Republika Ludowa wydaje zakaz działalności Świadków Jehowy, jw.org, 15 października 2018 [dostęp 2020-01-04].
  213. Watchtower, ДНР, jw-russia.org, 22 sierpnia 2019 [dostęp 2020-01-04] (ros.).
  214. Watchtower, ЛНР, jw-russia.org, 22 sierpnia 2019 [dostęp 2020-01-04] (ros.).
  215. a b Watchtower, Więzieni za wiarę — Krym, jw.org, 9 kwietnia 2020 [dostęp 2020-04-24].
  216. Watchtower, Крым, jw-russia.org, 22 sierpnia 2019 [dostęp 2020-04-24] (ros.).
  217. Watchtower, Севастополь, jw-russia.org, 22 sierpnia 2019 [dostęp 2020-04-24] (ros.).
  218. Watchtower, В Керчи силовики во время «обследования» домов верующих устроили штурм с битьем окон. Задержан отец двух малолетних детей, jw-russia.org, 28 maja 2020 [dostęp 2020-07-14] (ros.).
  219. Watchtower, В Крыму еще один Свидетель Иеговы осужден за веру. Суд оштрафовал Артёма Герасимова на 400 тысяч рублей, jw-russia.org, 5 marca 2020 [dostęp 2020-04-24] (ros.).
  220. Watchtower, Brat Artiom Gierasimow skazany przez sąd na Krymie, jw.org, 5 marca 2020 [dostęp 2020-06-04].
  221. Watchtower, Шесть лет тюрьмы вместо штрафа. Верховный суд Крыма в апелляции не только не смягчил, но ужесточил приговор Свидетелю Иеговы, jw-russia.org, 4 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-04] (ros.).
  222. Watchtower, Sąd na Krymie skazał brata Artioma Gierasimowa na sześć lat pozbawienia wolności, jw.org, 4 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-04].
  223. Watchtower, Крымчанин Сергей Филатов приговорен к 6 годам лишения свободы за домашнее богослужение, jw-russia.org, 5 marca 2020 [dostęp 2020-04-24] (ros.).
  224. Watchtower, Pierwszy Świadek Jehowy oskarżony na Krymie czeka na wyrok, jw.org, 2 marca 2020 [dostęp 2020-04-24].
  225. Wietnam, opendoors.pl [dostęp 2020-05-14].
  226. Bureau of Democracy, Human Rights, Labor, International Religious Freedom Report 2010. Vietnam, state.gov, 17 listopada 2010 [zarchiwizowane z adresu 2017-02-02] (ang.).
  227. oryg. Dokumentationsarchiv der Intoleranz gegen Christen
  228. W jedności z prześladowanymi chrześcijanami, episkopat.pl, 10 listopada 2011 [dostęp 2011-11-13].
  229. Plakat promocyjny z 2011, episkopat.pl [dostęp 2011-11-13].
  230. Pomoc Kościołowi w potrzebie, pkwp.org [dostęp 2011-11-13] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-08].

Linki zewnętrzneEdytuj