Przemysław Bystrzycki

Przemysław Michał Bystrzycki, ps. „Grzbiet”, „Kreda”, także jako Michał Żaczek (ur. 23 maja 1923 w Przemyślu, zm. 7 października 2004[a] w Poznaniu) – polski pisarz, dziennikarz, podporucznik Wojska Polskiego, cichociemny.

Przemysław Bystrzycki
Grzbiet, Kreda
podporucznik podporucznik
Data i miejsce urodzenia

23 maja 1923
Przemyśl

Data i miejsce śmierci

7 października 2004
Poznań

Przebieg służby
Siły zbrojne

Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie,
AK DYSK.png Armia Krajowa
Poland badge.jpgPolskie Siły Zbrojne

Główne wojny i bitwy

II wojna światowa

Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (1920-1941) Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami Krzyż Czynu Bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie

ŻyciorysEdytuj

 
Kamienica przy ulicy Rynek 9 w Przemyślu

Urodził się w cenionej rodzinie przemyskiej[1]. Dziadek Przemysława Bystrzyckiego, Michał (1864–1957) był przemysłowcem, właścicielem tartaku. Jego rodzicami byli Tadeusz (1899–1940, inżynier architekt) i Helena, z domu Stankiewicz (członkini POW). Zarówno ojciec, jak i dziadek pełnili funkcję burmistrza Przemyśla. Przemysław Bystrzycki miał trzy siostry, w tym Zofię, późniejszą powieściopisarką. Rodzina posiadała dwie kamienice w Przemyślu, pierwsza pod adresem Rynek 9 została nabyta przez Michała od Żydów i przekazana Tadeuszowi jako prezent ślubny, druga pod adresem Serbańska 7 wybudowana przez Tadeusza i przylegająca do pierwszej, mieściła Książnicę Naukową (wydawnictwo i księgarnię), których był właścicielem.

Przemysław Bystrzycki wychowywał się w Przemyślu[2]. W 1936 ukończył w rodzinnym mieście sześcioklasową szkołę podstawową, a w 1939 trzecią klasę tamtejszego Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Morawskiego. W trakcie II wojny światowej, podczas okupacji sowieckiej, 12 kwietnia 1940, dwa dni po aresztowaniu przez NKWD ojca, wiceprezydenta Przemyśla (późniejszej ofiary zbrodni katyńskiej, zamordowanego w Kijowie[3]), został wywieziony wraz z rodziną (matką, babką i trzema siostrami) w głąb ZSRR do Kazachstanu, gdzie pracował w kołchozie (obwód kustanajski, rejon ubogański, sielsowiet szuwałowski, osiedle Paniewka), a następnie w sowchozie (rejon karasuski, sielsowiet kuszmuruński). Z wycieńczenia zmarły tam jego babka i matka. 1 maja 1941 Przemysław Bystrzycki podjął ucieczkę wraz z Edmundem Wassermanem – przebył przez step 3 000 km. W ciągu 14 dni przeszedł przez Kustanaj, Ufę, Kujbyszew, Penzę, Woroneż i dotarł do Charkowa, gdzie został zatrzymany i aresztowany, a następnie w Karasie skazany na 10 lat łagru. 12 września 1941 na mocy układu Sikorski–Majski zwolniony z więzienia w Kustanaju.

21 listopada 1941 zgłosił się do formującej się tam Armii Polskiej na Wschodzie. 23 listopada 1941 w Tockoje został przydzielony do Samodzielnego Batalionu Dzieci Lwowskiej 6 Lwowskiej Dywizji Piechoty. 13 stycznia 1942 został ewakuowany, drogą przez Persję, a następnie przez Egipt do Palestyny, gdzie skierowano go do 2 kompanii Szkoły Podchorążych 8 DP, skąd oddelegowano go do Wielkiej Brytanii, gdzie w sierpniu 1942 trafił drogą morską przez Afrykę Południową.

W Dunalastair House w Szkocji zdał maturę. Ukończył kursy w łączności radiowej i szybkiej radiotelegrafii i pracował jako radiotelegrafista w sieci krajowej. Po specjalnym szkoleniu (formacja „cichociemnych”) został zrzucony jako skoczek spadochronowy w nocy z 22 na 23 listopada 1944 na teren okupowanej Polski, na Podhale. W tym czasie został awansowany do stopnia podporucznika ze starszeństwem z dniem 1 grudnia 1944. Był oficerem – dowódcą tajnej radiostacji 1 pułku strzelców podhalańskich Armii Krajowej, działającej do sierpnia 1945. Po wojnie pozostał w podziemiu, ale po zdradzie, wraz ze swoim dowódcą został aresztowany 23 sierpnia 1945 w Krakowie przez Urząd Bezpieczeństwa. 31 grudnia 1945 został skazany na 6 lat więzienia. Na mocy amnestii karę zmniejszono do 1 roku, zaliczono okres aresztowania, wskutek czego został zwolniony 23 sierpnia 1946[4].

Przeniósł się do Poznania. Zdał maturę w liceum dla dorosłych w lipcu 1947. Od 1947 studiował na Wydziale Socjologii i Ekonomii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, kończąc studia ekonomiczne w 1951 i socjologiczne w 1952. Równolegle odbył studia w zakresie języków obcych na Uniwersytecie w Perugii we Włoszech.

Należał do redakcji pisma Poznań – dzieje, ludzie, kultura, a także miesięcznika Nurt. W latach 1956–1957 należał do kolegium redakcji pisma kulturalno-społecznego ukazującego się w SzczecinieZiemia i Morze". W latach 1959–62 współpracował z tygodnikiem londyńskim „Oblicze Tygodnia”. Należał do współzałożycieli poznańskiego miesięcznika literackiego „Nurt”, w którym w latach 1965–68 pełnił funkcję kierownika literackiego. Od 1968 był redaktorem naczelnym miesięcznika „Ceramika Budowlana”. Przez wiele lat pełnił funkcję wiceprezesa Poznańskiego Oddziału Związku Literatów Polskich i zastępcy członka Zarządu Głównego ZLP (członkiem ZLP był do 1983). W 1967 został członkiem polskiego PEN Clubu oraz Towarzystwa Literackiego im. A. Mickiewicza, w 1973 Towarzystwa Nauk w Przemyślu, w 1974 Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu, w 1986 Stowarzyszenia Wisła-Odra. Uczestniczył w działalności Komisji Historycznej do Spraw Cichociemnych, był współorganizatorem I Krajowego Zjazdu Cichociemnych w Poznaniu w 1957. Był także autorem wydanego w 1983 „Znaku cichociemnych” – pierwszej pracy poświęconej legendarnym żołnierzom AK, „cichociemnym”. Od 1989 był członkiem władz naczelnych Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.

W ostatnich latach życia pełnił funkcję wiceprezesa Towarzystwa Przyjaciół Biblioteki Raczyńskich. W jej sprawie oraz śledztwa dotyczącego zbrodni katyńskiej interweniował w ostatnich latach życia. W latach powojennych nie przyjmował awansów oficerskich.

Pochowany na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu.

Jego żoną była od 1950 Janina Tarłowska (ur. 1920). Mieli trzy córki. Zofię (ur. 1951), Elżbietę (ur. 1953, po mężu Wesołowska, profesor UAM), Barbara (ur. 1955, po mężu Jęcz).

UpamiętnienieEdytuj

W 1953 Zofia, Wieńczysława, Dobromiła i Przemysław Bystrzyccy przekazali kamienice należące do rodziny na rzecz Skarbu Państwa[5]. W 1997 stały się własnością Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, które mieści się w nich od 2005. 14 maja 2010 w jego siedzibie została odsłonięta tablica pamiątkowa poświęcona rodzinie Bystrzyckich[6][7].

Powstała książka biograficzna pt. „Taśma życia Przemysława Bystrzyckiego” autorstwa Eugenii R. Dabertowej[8].

Plac w Poznaniu na Strzeszynie nosi imię Przemysława Bystrzyckiego.

KsiążkiEdytuj

Odznaczenia i wyróżnienia[20]Edytuj

Odznaczenia
Honorowe obywatelstwa
Nagrody
  • Nagroda Prezydenta Miasta Przemyśla w dziedzinie kultury (1983)
  • Nagrody literackie

UwagiEdytuj

  1. Krzysztof Adam Tochman w biogramie wydanym w Małopolskim słowniku biograficznym uczestników działań niedpodległościowych 1939–1956 podał datę dzienną śmierci 6 października 2004.

PrzypisyEdytuj

  1. Rodzina Bystrzyckich, przemyskie.info [dostęp 2014-10-12].
  2. Wspomnijmy Przemysława Bystrzyckiego…, przemysl.pl, 7 października 2014 [dostęp 2014-10-12] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-15].
  3. Ukraińska Lista Katyńska, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1994, s. 11 [dostęp 2014-10-11] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-31].
  4. Cichociemny, pisarz: Przemysław Bystrzycki (1923–2004) [dostęp 2012-01-21] (pol.).
  5. Saga Rodu Bystrzyckich, przemysl.pl, 9 kwietnia 2010 [dostęp 2014-10-12] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-15].
  6. Saga Rodu Bystrzyckich, przemysl.pl, 14 maja 2010 [dostęp 2014-10-12] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-15].
  7. Przemyśl: Saga Rodu Bystrzyckich. Odsłonili tablicę, podkarpackie.naszemiasto.pl, 14 maja 2010 [dostęp 2014-10-12].
  8. Biografia P. Bystrzyckiego dla przemyskiej młodzieży, przemysl.pl, 10 marca 2006 [dostęp 2014-10-12] [zarchiwizowane z adresu 2014-10-15].
  9. Przemysław Bystrzycki, Płynie Rzeka, płynie--, wyd. Wyd. 1, Poznań: Wydawn. Poznańskie, 1982, ISBN 83-210-0320-6, OCLC 10000561 [dostęp 2022-01-25].
  10. Przemysław Bystrzycki, Kamienne lwy, wyd. Wyd. 1, Olsztyn: Pojezierze, 1983, ISBN 83-7002-145-X, OCLC 10690039 [dostęp 2022-01-25].
  11. Przemysław Bystrzycki, Znak cichociemnych, wyd. Wyd. 1, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, ISBN 83-06-00893-6, OCLC 13223145 [dostęp 2022-01-25].
  12. Przemysław Bystrzycki, Wiatr Kuszmurunu : opowieść autobiograficzna, [Warszawa]: Książka i Wiedza, 1990, ISBN 83-05-12317-0, OCLC 28135860 [dostęp 2022-01-25].
  13. Przemysław Bystrzycki, Książę, wyd. Wyd. 1, Poznań: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1992, ISBN 83-03-03516-9, OCLC 29269927 [dostęp 2022-01-25].
  14. Przemysław Bystrzycki, Szabasy z Brandstaetterem, Poznań 1995, ISBN 83-03-03684-X, OCLC 38137897 [dostęp 2022-01-25].
  15. Przemysław Bystrzycki, Nad Sanem, nad zielonookim 1923-1939, Poznań: Wydaw. Replika, 1997, ISBN 83-908396-5-2, OCLC 749384270 [dostęp 2022-01-25].
  16. Przemysław Bystrzycki, Oddanie broni, Warszawa: Bellona, 1999, ISBN 83-11-09033-5, OCLC 48374463 [dostęp 2022-01-25].
  17. Przemysław Bystrzycki, Jabłko Sodomy, Poznań: Księg. Świętego Wojciecha, 2003, ISBN 83-7015-643-6, OCLC 53045393 [dostęp 2022-01-25].
  18. Przemysław Bystrzycki, Nocny kajak, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2005, ISBN 83-7177-326-9, OCLC 69298720 [dostęp 2022-01-25].
  19. Przemysław Bystrzycki, Echa Kandałakszy, Poznań: Wydawn. Poznańskie, 2009, ISBN 978-83-7177-761-5, OCLC 670278297 [dostęp 2022-01-25].
  20. * Kto jest kim w Polsce 1989, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989, str. 152-153
  21. Lista nazwisk osób odznaczonych Orderem VIRTUTI MILITARI (pol.). stankiewicze.com. [dostęp 2013-08-02].
  22. 2003. Przemysław Bystrzycki. poznan.pl. [dostęp 2014-10-12].
  23. Przemysław Bystrzycki. przemysl.pl. [dostęp 2014-10-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (15 października 2014)].

BibliografiaEdytuj

  • Jan Szatsznajder, Cichociemni. Z Polski do Polski, Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza RSW, 1985, ISBN 83-03-01001-8, str. 237–244.
  • Krzysztof Adam Tochman: Małopolski słownik biograficzny uczestników działań niedpodległościowych 1939–1956. T. 11. Kraków: Barbara, 2005, s. 17-20. ISBN 83-921802-1-6.
  • Przemysław Bystrzycki, przemysl24.pl, 17 września 2005 [dostęp 2014-10-12].

Linki zewnętrzneEdytuj