Otwórz menu główne

Przezmark (wieś w województwie pomorskim)

wieś w województwie pomorskim
Zobacz też: Przezmark w innych znaczeniach tego słowa.

Przezmark (dawniej Pruski Targ[2], niem. Preußisch Mark) – wieś w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie sztumskim, w gminie Stary Dzierzgoń, w krainie historycznej Prusy Górne.

Przezmark
Przezmark
Państwo  Polska
Województwo pomorskie
Powiat sztumski
Gmina Stary Dzierzgoń
Liczba ludności 450
Strefa numeracyjna 55
Kod pocztowy 82-450[1]
Tablice rejestracyjne GSZ
SIMC 0157061
Położenie na mapie gminy Stary Dzierzgoń
Mapa lokalizacyjna gminy Stary Dzierzgoń
Przezmark
Przezmark
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przezmark
Przezmark
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Przezmark
Przezmark
Położenie na mapie powiatu sztumskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sztumskiego
Przezmark
Przezmark
Ziemia53°51′44″N 19°29′30″E/53,862222 19,491667
Przezmark – zachowana wieża narożna zamku (na mapach: 53°51′29,9″N 19°29′43,5″E/53,858307 19,495419)
Integralne części wsi Przezmark[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0157078 Wesoła Kępa część wsi

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie elbląskim. W 1973 Przezmark należał do powiatu morąskiego, gmina Dzierzgoń.

Przezmark leży nad jeziorem Mołtawa Wielka, przy skrzyżowaniu drogi wojewódzkiej nr 519 z drogą wojewódzką nr 526. W skład sołectwa Przezmark wchodzą również wsie Danielówka i Wesoła Kępa.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Przezmark to jedna ze starszych wsi w dawnej Pomezanii. Już we wczesnym średniowieczu istniało tu pruskie grodzisko (ślady osadnictwa są jeszcze starsze). Grodzisko o charakterze obronnym usytuowane było na półwyspie między jeziorem Mołtawa Wielka a jeziorem Mołtawa Małą. Obok grodziska znajdowała się osada targowa, w dokumencie z 1305 zapisana jako Prutenicale forum, a w dokumencie z 1306 pod nazwą Pruysche Markt (później także jako Prusche Market i Preussisch Mark).

Od roku 1249 całe Prusy Górne znalazły się pod panowaniem Zakonu krzyżackiego, a Przezmark podlegał administracji komturii dzierzgońskiej. Stałe osadnictwo datuje się od 1274 (po zdławieniu drugiego powstania pruskiego). Na miejscu zburzonego pruskiego grodziska Krzyżacy wznieśli swój zamek, który od 1312 był siedzibą szafarza, a następnie miejscem rezydencji prokuratorów (1316–1331). Od 1359 w Przezmarku urzędowali wójtowie. Przez cały XIV wiek zamek był rozbudowywany (urządzono w nim także szpital). Zamek został zajęty przez polskie wojska po bitwie grunwaldzkiej oraz powtórnie w 1454. Rozbudowany został w latach 1414–1437, a od 1414 w zamku urzędował konwent komturstwa dzierzgońskiego. W czasie wojen szwedzkich Przezmark był zajęty przez Szwedów, a w zamku przebywał król Gustaw II Adolf. Od 1717 zamek był stopniowo rozbierany. Do czasów współczesnych zachowała się narożna wieża zamku średniego (przedzamcza), część murów obwodowych oraz piwnice zamku wysokiego. Od 2000 jest własnością prywatną (właściciel odbudował część zabudowań na przedzamczu).

Obok zamku wyrosła osada. W 1387 były tu dwie karczmy. Jan von Beffard, komtur dzierzgoński, w 1397 ustanowił w Przezmarku kościół (wikarię pod wezwaniem św. Katarzyny). Kościół ten uległ zniszczeniu w czasie wojen z 1410 i 1414. W 1415 został odbudowany. Na potrzeby zamku w pobliżu założono wieś Folwark oraz folwark zakonny. Po sekularyzacji Prus, Przezmark stał się siedzibą starostwa powiatu górnopruskiego. Starostwo to obejmowało miasto Zalewo oraz parafie: Dobrzyki, Jarnołtowo, Lubochowo, Myślice, Stare Miasto, Stary Dzierzgoń, Wilamowo, Zajezierze. Od tego momentu Przezmark zaczął się intensywnie rozwijać.

Przezmark nazywany był miasteczkiem (m.in. ze względu na osiadłych tu kupców i rzemieślników oraz odbywające się tu targi i jarmarki) pomimo, że nigdy praw miejskich nie uzyskał. W 1782 odnotowano w Przezmarku 71 domów. Rozwój miejscowości zatrzymały zniszczenia w czasie wojen napoleońskich. W 1817 liczba domów spadła do 47, w Przezmarku zanotowano jedynie 357 mieszkańców.

Przed 1945 w Przezmarku istniała dwuklasowa szkoła, do której uczęszczały dzieci z Przezmarku, Wesołej Kępy i Danielówki. W 1939 gmina Przezmark liczyła 120 gospodarstw domowych i 437 mieszkańców.

ZabytkiEdytuj

Związki wyznanioweEdytuj

W miejscowości znajduje się rzymskokatolicki kościół filialny parafii w Starym Dzierzgoniu oraz istnieje zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”.

PrzypisyEdytuj

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  2. Mapa województwa pomorskiego, Wyd. Atlas Lwów, 1923.
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  4. GUS. Rejestr TERYT


BibliografiaEdytuj

  • Morąg – z dziejów miasta i powiatu, Pojezierze, Olsztyn 1973
  • Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury. Przewodnik, Białystok: Agencja TD, 1996. ​ISBN 83-902165-0-7​, s. 147