Przyszowa

wieś w województwie małopolskim

Przyszowawieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Łukowica[2][3].

Artykuł

49°38′52″N 20°29′7″E

- błąd

39 m

WD

49°39'N, 20°30'E, 49°40'N, 20°32'E

- błąd

2333 m

Odległość

1150 m

Przyszowa
wieś
Ilustracja
Przyszowa
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Powiat

limanowski

Gmina

Łukowica

Wysokość

420–803 m n.p.m.

Liczba ludności (2020)

2578

Strefa numeracyjna

18

Kod pocztowy

34-604[1]

Tablice rejestracyjne

KLI

SIMC

0449190

Położenie na mapie gminy Łukowica
Mapa konturowa gminy Łukowica, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Przyszowa”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Przyszowa”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Przyszowa”
Położenie na mapie powiatu limanowskiego
Mapa konturowa powiatu limanowskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Przyszowa”
Ziemia49°38′52″N 20°29′07″E/49,647778 20,485278

W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Wieś liczy 2470 mieszkańców[4].

EtymologiaEdytuj

Nazwa wsi Przyszowa zgodnie z tradycją pochodzi od słowa przychodzić. Na przestrzeni wieków w źródłach pisanych nazwa miejscowości występuje w różnych formach, m.in. Prissowa (1325–27), Prsissowa (1335), Przissow (1399), Przyssowa, Przyschowa (XV w.), Przissowa (1538). Przyszowa po raz pierwszy pojawia się w 1629[5].

Integralne części wsiEdytuj

Integralne części wsi Przyszowa[2][3]
części wsi Berdychów, Bucznik, Cabałówka, Górki, Kierków, Leszcze, Ogrójec, Okręglica, Podkanina, Podzagórów, Wądole, Wieś, Wilcza Góra, Zagórów, Zagórze, Zalas.

HistoriaEdytuj

Przyszowa jest jedną z najstarszych miejscowości w powiecie limanowskim. Pierwsza wzmianka o Przyszowej pochodzi z 1326 roku[6]. Jednakże, znacznie wcześniej na górującej nad wsią Łyżce (Wyżce) znajdował się średniowieczny zamek przyszowski, pochodzący prawdopodobnie z XI w. Uważa się, że zamek pierwotnie należał do kasztelanii z Nowego Sącza, a następnie do szlacheckiego rodu Wierzbiętów herbu Janina[7]. Według relacji Jana Długosza Wierzbiętowie byli pierwszymi historycznymi właścicielami wsi.

 
Przyszowa, 1930

Pod koniec XIII w. Wierzbiętowie opuścili zamek na Łyżce i przenieśli gród do nowego dworu szlacheckiego w centrum wsi. W 1535 r. Jakub Wierzbięta „okrył swój dom wielką sławą”, walcząc u boku hetmana Jana Tarnowskiego podczas piątej wojny litewsko-moskiewskiej[8]. W 1560 nastąpił podział dóbr pomiędzy rodzeństwem Wierzbiętów: Andrzej otrzymał główny dwór z południową częścią wsi, Mikołaj tzw. stary dwór, Marcinowi przypadła Podowszczyzna, Wojciechowi Siekierczyna, a Stanisławowi Nowa Janina.

W XVII w. główny dwór w Przyszowej należał do rycerskiego rodu Duninów Wąsowiczów herbu Łabędź. W 1655 podczas potopu szwedzkiego lokalna szlachta i okoliczni chłopi pod wodzą oficera w służbie Stefana Czarnieckiego, Krzysztofa Dunina Wąsowicza z Przyszowej, stworzyła oddział partyzancki, który wsławił się rozbiciem oddziału Szwedów koło Limanowej[9]. Miejscowa szlachta brała również udział w walce pospolitego ruszenia przeciw wojskom saskim w 1715 oraz w konfederacji barskiej.

W 1683 r. główny dwór przyszowski został nabyty przez skarbnika podolskiego Aleksandra Żuk-Skarszewskiego herbu Nałęcz po tym, jak jego rodzinna miejscowość na Podolu została zniszczona przez oddziały kozackie podczas wojny polsko-kozacko-tatarskiej. Oprócz Skarszewskich swoje posiadłości we wsi nadal mieli Wierzbiętowie oraz Łapkowie z Łapanowa, Wiktorowie z Wiatrowic, Przyborowscy, Podoscy, Wielogłowscy, Oyrzanowscy, Mielżeccy, Pęgowscy i Jaklińscy.

 
Dawny Kościół św. Mikołaja w Przyszowej (1612–1907)

Pod koniec XIX w. mieszkało w Przyszowej prawie 1500 mieszkańców, działała szkoła parafialna, kasa zapomogowo-pożyczkowa, tartak oraz młyn. Większość ziemi należała do chłopów ale nadal istniał główny dwór oraz cztery mniejsze dworki[10]. Główny dwór stanowił własność Faustyna Żuk-Skarszewskiego, poety i posła do Rady Państwa i Sejmu w Galicji. Dworek na Berdychowie należał do Tytusa i Jadwigi Czyżewskich. Mieli oni czworo dzieci, a jednym z nich był Tytus Czyżewski, malarz i poeta, współtwórca grupy formistów. Od 2010 gimnazjum w Przyszowej nosi jego imię. Dworek na Rusinówce był własnością Franciszka Mieczkowskiego, na Podowszczyznie należał do Jana Podowskiego a najmniejszy dworek na Ogrojcu do Władysława Kałuskiego[9]. Wśród mieszkańców występowały także staroszlacheckie rodziny Hebdów, Pierzchałów, Suchodolskich, Sułkowskich, Wajdów i Zarębów[11].

Po II wojnie światowej w styczniu 1945 dokonano parcelacji wszystkich dóbr dworskich w Przyszowej, a w budynku głównego dworu umieszczono szkołę podstawową. W 1998 szkoła została przeniesiona do nowo powstałego budynku, a dwór został zwrócony rodzinie Żuk-Skarszewskich.

W 1954 r. powstała gromada Przyszowa z siedzibą GRN w Przyszowej. W skład gromady oprócz Przyszowej wchodziły również sąsiednie miejscowości Stronie oraz Wysokie. W 1972, wskutek reformy gminnej gromady zostały ostatecznie zniesione. Od tego czasu Przyszowa administracyjnie należny do gminy Łukowica.

ZabytkiEdytuj

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[12]:

  • kościół parafialny pw. św. Mikołaja, cmentarz przykościelny wraz z ogrodzeniem;
  • grobowiec rodziny Żuk-Skarszewskich na cmentarzu parafialnym;
  • ogród dworski.

Inne

ReligiaEdytuj

 
Kościół św. Mikołaja w Przyszowej

Kronikarz Jan Długosz potwierdza, że parafia rzymskokatolicka istniała w Przyszowej już w 1326 r. Od tego czasu wieś była głównie wyznania katolickiego z niewielka mniejszością ewangelicką i żydowską, z wyjątkiem krótkiego okresu na przełomie XVI/XVII w., kiedy to lokalna szlachta, w tym właściciele wsi – Wierzbiętowie, przyjęli wierzenia braci polskich. W 1580 r. miejscowy ksiądz proboszcz został wydalony z wioski, a kościół stopniowo popadał w ruinę i ostatecznie został rozebrany.

 
Madonna z Przyszowej, XIV wiek

W 1612 r. Wierzbiętowie z powrotem przeszli na katolicyzm i przekazali fundusze na budowę nowego drewnianego kościoła św. Mikołaja. Wzniesiony w 1612 r., respektujący jeszcze w kategoriach konstrukcyjnych tradycję ciesielstwa późnego średniowiecza, stał aż do 1907 r. W latach 1901–1906 został wzniesiony nowy murowany kościół św Mikołaja według projektu architekta Teodora Talowskiego w stylu neogotyckim. Ołtarz główny został zaprojektowany przez artystę Czesława Lenczowskiego.

KulturaEdytuj

W Przyszowej w 1819 r. urodził się Faustyn Żuk-Skarszewski, poeta i polityk sądecki, zaś w 1858 – Tadeusz Żuk-Skarszewski, powieściopisarz i publicysta.

W 1880 r. urodził się tu Tytus Czyżewski, poeta, jeden z pionierów nowoczesnego malarstwa polskiego. Przyszowa odcisnęła niezatarte piętno na całej jego twórczości poetyckiej i malarskiej, a sam artysta wspominał, że pierwsze spotkanie z malarstwem w jego życiu nastąpiło w kościele parafialnym w Przyszowej, a w szczególności wisząca tam amatorska kopia Ostatniej Wieczerzy Leonarda i figura św. Floriana. Inspiracje z czasów dzieciństwa można odnaleźć w późniejszych obrazach Czyżewskiego - przedstawiających matki boskie i zbójników, dwa oblicza sztuki góralskiej.

W 1969 Jerzy Harasymowicz w swoim tomiku poezji Madonny Polskie, rozsławił XIV w. gotycka drewnianą figurkę Madonny z Przyszowej[13] jako jeden z najwspanialszych przykładów stylu spisko-sądeckiego.

Przyszowa jest jednym z największych ośrodków kultury Lachów Sądeckich, grupy etnograficznej ludności polskiej zamieszkująca obszar Beskidów. Wieś jest siedzibą regionalnego zespołu Przyszowianie, prezentującego zwyczaje, tańce i obrzędy Lachów Sądeckich. Zespół w swoich programach przekazuje kulturę oraz tradycje wywodzące się z okolic Przyszowej na festiwalach folklorystycznych w kraju i za granicą.

SportEdytuj

W 1963 w Przyszowej został założony Ludowy Klub Sportowy Krokus Przyszowa. W pierwszej fazie istnienia klubu funkcjonowała sekcja narciarska a z upływem lat klub rozwinął się o inne dyscypliny: piłkę nożną, tenis stołowy i siatkówkę. W 1994 drużyna piłki nożnej rozpoczęła rozgrywki w klasie C w podokręgu limanowskim. W 1997 drużyna awansowała do klasy B, a w 2007 do klasy A.

 
Zespół Regionalny Przyszowianie

W 1995 w Przyszowej oddano do użytku boisko sportowe i od tej pory drużyna rozgrywała na nim mecze w roli gospodarza. W okresie zimowym klub korzysta z hali sportowej w Zespole Szkół w Przyszowej. W obiekcie szkolnym znajdują się również pomieszczenia przeznaczone na potrzeby klubu.

W historii klubu jednym z największych sukcesów było zajęcie I miejsca drużyny piłkarskiej seniorów w rozgrywkach piłki halowej w 2009 na szczeblu Limanowskiego Podokręgu Piłki Nożnej, oraz II miejsca w 2010. Ponadto drużyna Krokusa występowała również w sądeckiej lidze futbolu zdobywając I miejsce w 2 lidze. W 2010 drużyna zdobyła II miejsce w 1 lidze.

GeografiaEdytuj

Przyszowa jest położona w Beskidzie Wyspowym, we wschodniej części Beskidów, w pasmie górskim Karpat Zewnętrznych. Leży w dolinie między trzema wzgórzami Łyżki (803 m n.p.m.), Pępówką (599 m n.p.m.) i Piekłem (660 m n.p.m.). Centrum wsi położone jest w dolinie rzeki Słomki 420 – 500 m n.p.m. Przyszowa jest podzielona na dwa sołectwa, Przyszowa I i Przyszowa II, oraz przysiółki: Bucznik, Cabałówka, Górki, Kierków, Królówka, Leszcze, Ogrójec, Okręglica, Potocyna, Podkanina, Podzagórów, Wądole, Wieś, Wilcza Góra, Zagórów, Zagórze i Zalas.

KlimatEdytuj

 
Morze mgieł nad Przyszową

Przyszowa ma typowy klimat górski ze zmiennymi warunkami pogodowymi. Suche masy powietrza znad Europy kontynentalnej zderzają się tu z wilgotnym powietrzem znad Atlantyku. Charakterystyczną cechą tego obszaru jest częste występowanie tak zwanego morza mgieł nad dolinami spowodowane inwersją temperatury, czyli zamiast spadku temperatury wraz ze wzrostem wysokości sytuacja jest odwrotna. Wtedy to właśnie odosobnione szczyty gór wyrastają z mgły zalegającej w dolinach jak wyspy na morzu, skąd pochodzi nazwa regionu Beskid Wyspowy. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku, kiedy to średnia temperatura osiąga 27 °C, natomiast luty to najzimniejszy miesiąc w roku, kiedy średnia temperatura spada do -12 °C.

Średnia temperatura i opady dla Przyszowej
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C] 2 -3 11 16 22 23 27 25 21 14 9 0 13,9
Średnie dobowe temperatury [°C] -1 -7 5 10 15 18 21 19 15 9 6 -3 8,9
Średnie temperatury w nocy [°C] -4 -12 -1 4 9 13 15 13 10 5 3 -6 4,1
Opady [mm] 69 43 40 51 69 137 119 59 51 67 44 32 65
Źródło: AccuWeather[14] AccuWeather

Znani mieszkańcyEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1047 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. a b Obwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2015 r. poz. 1636)
  3. a b TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  4. D. Gacek, Nasza Beskidzka Mała Ojczyzna, Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "Przyjazna Ziemia Limanowska", Limanowa 2012
  5. E. Pawłowski, Nazwy miejscowości Sądecczyzny. Cz. 1: Nazwy miast, wsi, przysiółków oraz dzielnic miejskich i wiejskich, Wrocław 1971
  6. J. Długosz, Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis, Ex Typographia Kirchmajeriana, Kraków 1863
  7. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993
  8. Herby rycerstwa polskiego. Przez Bartosza Paprockiego zebrane i wydane r.p. 1584. Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego (1858)
  9. a b D. Gacek, Beskid Wyspowy, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Białystok 2012
  10. A. Matuszczyk, Beskid Wyspowy Przewodnik, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2008
  11. F. Sulimierski, W. Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 9, Warszawa 1880–1914.
  12. Rejestr ↓, s. 98.
  13. J. Harasymowicz, Madonny Polskie, Czytelnik, Warszawa 1969
  14. AccuWeather. [dostęp 2013-04-11].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj