Punktoza

zjawisko polegające na poświęcaniu się przez naukowców na niskiej wartości działaniach przynoszących dużo punktów zamiast na rzetelnej pracy

Punktoza – pejoratywne[1] i slangowe[2] określenie zjawiska polegającego na tym, że naukowcy skupiają się na działaniach o niskiej wartości naukowej przynoszących dużo punktów w systemach oceny, awansów lub nagród, zamiast poświęcać się rzetelnej pracy[3]. W takim ujęciu punktoza oznacza stan, w którym otrzymywanie punktów za dorobek naukowy przestało być metodą oceny pracy naukowej, a stało się jej celem[4].

Punktoza jest efektem systemu oceny naukowców opartego na ilościowym podejściu do ich produktywności mierzonej różnymi wskaźnikami i parametrami[5]. W efekcie wyniki badań naukowych nie mają wartości dodanej, a artykuły publikowane są bez znaczącego wysiłku[6][7]. Ma to kształtować wśród naukowców postawy koniunkturalizmu[6]. Prowadzi to do niekorzystnych zjawisk. Jednym z nich jest wielokrotne publikowanie przez danego badacza w różnych czasopismach tego samego tekstu (tzw. krojenie salami) pod nieznacznie zmienionym tytułem. Kolejnym jest publikowanie wielu publikacji, ale o niskiej jakości[5]. Innym jest podpisywanie danej publikacji przez wielu autorów, mimo braku faktycznego wkładu części z nich, by jak najwięcej osób mogło uzyskać punkty (artykuł w czasopiśmie za 50 punktów podpisany przez 7 naukowców przynosi w sumie 350 punktów)[8]. Kolejnym negatywnym zjawiskiem jest niekiedy faworyzowanie przez systemy oceny publikacji w języku angielskim nad narodowym[2]. W efekcie badacz, który skupił się na napisaniu jednego artykułu o wysokiej wartości opublikowanego w czołowym czasopiśmie, może uzyskać mniej punktów niż naukowcy chcący uzyskać jak najwięcej punktów. Prowadzi to do dyskryminacji[9], a w dłuższej perspektywie do zaniku badań w dziedzinach trudno mierzalnych, które trudno parametryzować obecnie istniejącymi narządzami (dotyczy to przede wszystkim humanistyki)[7]. Parametryzacja jest krytykowana także za brak konsekwencji[10] i uznaniowe przyznawanie dużej liczby punktów określonym czasopismom, np. „Pamięci i Sprawiedliwości[11].

Warunkiem powstania punktozy jest funkcjonowanie w ramach parametrycznego systemu ewaluacji nauki oraz dezinstytucjonalizacja misji badawczej uczelni poprzez nadmierne skupienie na dydaktyce. Nie jest tworzona intencjonalnie, jednak jej legitymizacja wynika z istoty funkcjonowania systemu, który za naukowe uznaje tylko artykuły publikowane w czasopismach uznanych za naukowe według reguł systemu[5] (w Polsce listę czasopism zatwierdza Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego)[12]. Z innej perspektywy nastawienie na zdobywanie punktów krytykowane jest za nadmierne skupianie się na działalności naukowo-badawczej, przez co nauczanie, czyli druga tradycyjna rola uczelni staje się nieważne[13].

Chociaż zjawisko punktozy jest krytykowane przez środowisko naukowe w Polsce, jednocześnie sama parametryzacja wyników nauki uznawana jest, zwłaszcza wśród młodszego pokolenia, za potrzebną metodę oceny dorobku naukowego[11]. Przeciwników reformy polskiej nauki (zwłaszcza tzw. Ustawy 2.0), wśród której elementów jest ewaluacja dorobku naukowego opartego o parametryzację, określa się niekiedy mianem „leśnych dziadków”[1].

Podobne do punktozy znaczenie ma także sformułowanie „publikuj albo giń” (ang. Publish or perishInformacje powiązane z artykułem „Publish or perish” w Wikidanych)[2][14] czy „scopusoza” (od Scopusa, nazwy bazy artykułów naukowych)[2]. Wiążą się z nią także takie pojęcia jak „grantoza” (ubieganie się o granty wyłącznie w celu uzyskania jak największej liczby pieniędzy, nie zaś prowadzenia badań)[15] czy „impaktoza” (ocena poziomu produktywności naukowca jedynie przez pryzmat jego najlepszych publikacji)[5]. W środowisku naukowców rosyjskojęzycznych funkcjonują pojęcia „bałłomanija” („punktomania”) i „grantomanija” („grantomania”)[2]. „Punktoza” jest hiponimem w stosunku do słowa „punktomania”. Morfem oza sugeruje, że punktoza jest chorobą[2].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Wojciech Włoskowicz, Nowomowa pseudometanaukowa? O języku polskiej polityki naukowej, „Poradnik Językowy”, 10, 2019, s. 44–45, ISSN 0551-5343 [dostęp 2020-09-26].
  2. a b c d e f Tadeusz Szczerbowski, Punktoza jako słowo ostatnich lat, „Poradnik Językowy”, 7, 2017, s. 80–87, ISSN 0551-5343 [dostęp 2020-09-26].
  3. Patrycjusz Pilawski, OJ UW - punktoza, nowewyrazy.uw.edu.pl, 26 lipca 2016 [dostęp 2020-09-26].
  4. Zbigniew Rykiel, Szaleństwo czy metoda? : modernizacja przez biurokratyzację i prekaryzację, „Przestrzeń Społeczna”, 4/2 (8), 2014, s. 24.
  5. a b c d Emanuel Kulczycki, Punktoza w Polsce – co ją wytwarza i jak ją powstrzymać, Warsztat badacza – Emanuel Kulczycki, 29 czerwca 2017 [dostęp 2020-09-26].
  6. a b Janusz A. Majcherek, Punktoza, grantoza i inne plagi, Liberté!, 11 października 2019 [dostęp 2020-09-26].
  7. a b Emanuel Kulczycki, Punktoza jako strategia w grze parametrycznej w Polsce, „Nauka i Szkolnictwo Wyższe”, 1 (49), 2017 [dostęp 2020-09-26].
  8. Emanuel Kulczycki, Rewolucja w liczeniu punktów za publikacje w czasopismach, Warsztat badacza, 3 lipca 2015 [dostęp 2020-09-26].
  9. Jerzy Żyżyński, Zlikwidujcie punktozę i kategoryzacje, rp.pl, 4 lutego 2019 [dostęp 2020-09-26].
  10. Karolina Nowakowska, Punkty dla nieistniejących tytułów i brak konsekwencji. Nowy wykaz czasopism naukowych pełen absurdów, gazetaprawna.pl, 3 sierpnia 2019 [dostęp 2020-09-27].
  11. a b Mariusz Baranowski, Maciej Miłosz, Koniec nadprodukcji bylejakości [wywiad], „Dziennik Gazeta Prawna”, 25 września 2020, A22–A23.
  12. Koniec z punktozą. Nowy wykaz czasopism już jest!, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 31 lipca 2019 [dostęp 2020-09-26].
  13. Stanisław Czachorowski, Kult cargo, czyli o komunikacji na uniwersytetach, EduNews.pl, 15 września 2015.
  14. Piotr Wasylczyk, Publikuj albo giń, tygodnikpowszechny.pl, 11 czerwca 2018 [dostęp 2020-09-26].
  15. Patrycjusz Pilawski, OJ UW - grantoza, nowewyrazy.uw.edu.pl, 11 lutego 2018 [dostęp 2020-09-26].

Linki zewnętrzneEdytuj