Róża Luksemburg

działaczka i ideolog polskiej i niemieckiej socjaldemokracji, ekonomistka

Róża Luksemburg, właśc. Rozalia Luxenburg (ps. „R. Kruszyńska”, „Spartakus”, „Junius”; ur. 5 marca 1870 w Zamościu[2], zm. 15 stycznia 1919 w Berlinie) – ekonomistka, teoretyczka i działaczka polskiej i niemieckiej socjaldemokracji[1].

Róża Luksemburg
R. Kruszyńska, Spartakus, Junius[1]
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

5 marca 1870
Zamość, Królestwo Polskie

Data i miejsce śmierci

15 stycznia 1919
Berlin, Niemcy

Zawód, zajęcie

ekonomistka, działaczka polityczna

Małżeństwo

• Gustav Lübeck (małżeństwo fikcyjne w latach 1897/1898–1902)
Leon Jogiches?

podpis

ŻyciorysEdytuj

MłodośćEdytuj

Rozalia Luxenburg była najmłodszym z pięciorga dzieci polskich Żydów: kupca Eliasza Luxenburga i Liny z domu Loewenstein. Nazwiska Róża Luksemburg (Luxemburg) zaczęła używać na studiach uniwersyteckich. W dzieciństwie przebyła chorobę biodra. Leczono ją nieprawidłowo i przez resztę życia Róża Luksemburg kulała[1].

W 1874 r. rodzina przeniosła się do Warszawy. Tam Róża Luksemburg w latach 1884–1887 uczęszczała do II Żeńskiego Gimnazjum. Jeszcze jako uczennica wstąpiła do kółka młodzieżowego związanego z Pierwszym Proletariatem.

Działalność politycznaEdytuj

 
Róża Luksemburg (1895)

Ponieważ w Rosji nie przyjmowano kobiet na studia, od 1889 r. studiowała w Zurychu filozofię, ekonomię i prawo, i jako druga w historii Polka obroniła doktorat na temat rozwoju przemysłowego Królestwa Polskiego[3] (ze szczególnym uwzględnieniem włókiennictwa w Łodzi) i poznała emigrantów rosyjskich – Gieorgija Plechanowa, Aleksandrę Kołłontaj, Pawła Akselroda oraz Leona Jogichesa, z którym pozostawała w bliższym związku przez 20 lat.

Początkowo w PPS, od 1893 r. wraz z Jogichesem założyła partię Socjaldemokracja Królestwa Polskiego (SDKP) przekształconą w 1900 r. w Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL). Redagowała w Paryżu organ partyjny „Sprawa Robotnicza”.

 
Róża Luksemburg (1907)

W kwietniu 1897[4] lub 1898 r.[2], chcąc uzyskać obywatelstwo niemieckie, wyszła za mąż za niemieckiego anarchistę Gustava Lübecka[2][4][1] (rozwiodła się z nim w 1902 r.[4]). Od 1898 r. przebywała w Niemczech[1]. Należała do przywódców Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) i uczestniczyła w obradach II Międzynarodówki. W 1903 r. mieszkała w Poznaniu, w domu przy obecnej ul. Augustyna Szamarzewskiego 21. W 1904 r. spędziła trzy miesiące w więzieniu za obrazę cesarza Wilhelma II w publicznym przemówieniu.

W 1905 r. wróciła do Królestwa Polskiego, posługując się fałszywym paszportem, by pomóc w organizowaniu akcji skierowanych przeciw rosyjskim władzom. Aresztowana przez carską policję i więziona. Członkowie SPD przekupili rosyjskich urzędników i Róża Luksemburg wyszła na wolność za kaucją. W latach 1905–1906 uczestniczyła w rewolucji w Warszawie i Petersburgu. W marcu 1906 została aresztowana w Warszawie i osadzona w Areszcie Centralnym[5]. Stamtąd została przeniesiona na oddział kobiecy więzienia Pawiak (Serbię), a następnie do X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej[6]. Od 1907 r. prowadziła działalność w Niemczech, lansując koncepcję masowych strajków jako drogi dla rewolucji i obalenia kapitalizmu przemocą. Napisała Strajk masowy, partia i związki zawodowe (wyd. pol. 1959). Pracowała w „Vorwärts” („Naprzód”), organie prasowym SPD.

W 1912 r. wydała podręcznik ekonomii. W 1914 r. opublikowała pracę Akumulacja kapitału (podtytuł Przyczynek do ekonomicznego objaśnienia imperializmu, wyd. pol. 1963).

W latach 1907–1914 prowadziła wykłady z ekonomii politycznej w Szkole Partyjnej SPD, co zapewniało jej stałe środki utrzymania. W sporze w łonie SDPRR (Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji) poparła stronę mienszewików przeciwko bolszewikom Włodzimierza Lenina. Później po rewolucji w Rosji krytykowała strategię Lenina i przestrzegała przed niebezpieczeństwem dyktatury[7][8], w efekcie czego jej prace nie były wydawane w Związku Radzieckim[9].

W 1914 r. współtworzyła tajny Związek Spartakusa, który ujawnił się 1 maja 1916 roku, po czym została aresztowana za działalność antypaństwową. Była więziona m.in. w więzieniu we Wronkach i we Wrocławiu (22 lipca 1917 – 9 listopada 1918)[10]. W październiku 1918 roku wyszła z więzienia. W roku 1918 była współzałożycielką Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), przekształconej z Ligi Spartakusa[11].

Śmierć i proces zabójcówEdytuj

 
Pomnik Luksemburg w Berlinie, nad Landwehrkanal (2005)

15 stycznia 1919 wraz z Karlem Liebknechtem i Wilhelmem Pieckiem (który zdołał zbiec) została pojmana w Wilmersdorfie po udziale w powstaniu robotniczym, które objęło tzw. dzielnicę prasową w Berlinie. Policja przekazała więźniów członkom Freikorpsu, którzy po przesłuchaniu pobili, a następnie strzałem z pistoletu w skroń zamordowali Różę Luksemburg. Jej zwłoki wrzucono do Landwehrkanal[12][11], gdzie odnaleziono je dopiero 31 maja tego samego roku. Pochowana na Cmentarzu Centralnym Friedrichsfelde w Berlinie[13].

Spośród postawionych później w stan oskarżenia morderców Otto Wilhelm Runge oraz Heinz von Pflugk-Hartung zostali skazani na nieznaczne kary więzienia, zaś Hermann Souchon po przedłużającym się procesie nie został ukarany, a po przejęciu władzy przez nazistów objęła go amnestia. Mocodawcy morderców nigdy nie byli sądzeni. Przywódca grupy oprawców, Waldemar Pabst, w obawie przed aresztowaniem zbiegł po II wojnie światowej do Szwajcarii, skąd jednak wrócił po jakimś czasie do Niemiec. Jak twierdził w 1962 r. w wywiadzie dla tygodnika „Spiegel”, morderstwa dokonano z polecenia socjaldemokratycznego ministra wojska, Gustava Noskego, zaś w krycie sprawców zaangażował się sam prezydent Ebert.

PoglądyEdytuj

 
Cytat Róży Luksemburg na banerze Historii Czerwonej niesionym w trakcie pochodu pierwszomajowego w Warszawie (2022).
Osobny artykuł: Luksemburgizm.

Róża Luksemburg była przedstawicielką lewego, rewolucyjnego skrzydła II Międzynarodówki, a zarazem krytyczką Lenina i partii bolszewickiej[9]. Była gorącą zwolenniczką pluralizmu, wolności poglądów i prasy. Bolszewikom zarzucała brak poszanowania dla demokracji i elitarystyczną koncepcję roli partii w procesie rewolucyjnym. Z okresu rewolucji bolszewickiej pochodzi jej znany aforyzm: „Nie ma prawdziwego socjalizmu bez demokracji, tak jak nie ma prawdziwej demokracji bez socjalizmu”. Z drugiej strony – w miarę pozyskiwania większej ilości informacji na temat specyfiki sytuacji w Rosji podkreślała konieczność (z rewolucyjnego punktu widzenia) wprowadzenia przez bolszewików wielu „środków nadzwyczajnych” w celu obrony państwa robotniczego. Podkreślała, że niezależnie od rezultatów rewolucji 1917 Leninowi i jego partii należy się szacunek, gdyż jako pierwsi na świecie odważyli się wprowadzić w życie to, o czym do tej pory dyskutowano jedynie teoretycznie.

Kwestionowała polskie dążenia niepodległościowe uzasadniając swój punkt widzenia racjami ekonomicznymi[1]. Razem z Julianem Marchlewskim walczyła z tzw. „socjalpatriotyzmem” PPS i uważała, że poszczególne części Polski stopniowo ulegają „organicznemu wcieleniu” do mocarstw zaborczych. Następuje zrastanie się z nimi gospodarczo, społecznie i politycznie. Uważała, że produkcja Królestwa Polskiego na rynek wschodni nieodwracalnie łączy je z Rosją[1]. W tym samym czasie broniła prawa do rozwoju kulturalnego społeczeństwa polskiego pod zaborami. W opublikowanej przez siebie broszurze „W obronie narodowości” wskazywała, że Polacy mają prawo do zachowania swojej tożsamości i języka, a prawdziwym przeciwnikiem tego nie jest społeczeństwo niemieckie, a jego kapitalistyczne elity, dla których nacjonalizm jest sposobem tworzenia sztucznej identyfikacji społecznej.

Według Luksemburg, powstanie styczniowe zostało wywołane przez szlachtę polską, aby utrzymać pańszczyznę i stłumić rozwój burżuazji. Twierdziła, że burżuazja była przeciw powstaniom, chłopi byli oddani carowi, a proletariat ulegał organicznemu wcieleniu do proletariatu państw zaborczych.

Róża Luksemburg była feministką i pacyfistką, krytykowała I wojnę światową jako służącą interesom klasy kapitalistów.

Życie prywatneEdytuj

19 kwietnia 1898 w Bazylei zawarła związek małżeński z Gustavem Lübeckiem, z którym rozwiodła się 4 kwietnia 1903[14]. Było to małżeństwo fikcyjne, aby otrzymać niemieckie obywatelstwo[2][14]. Decydujący wpływ na prywatne życie Róży Luksemburg miał Leon Jogiches (Jan Tyszka), którego poznała w Szwajcarii w 1891 roku, kiedy miała 21 lat, a on 24 lata. Ich nieformalny związek trwał do 1906 roku. Większość czasu mieszkali w różnych krajach – a nawet gdy byli w tym samym mieście, nigdy nie mieszkali razem w jednym mieszkaniu[15][16]. Niektóre źródła podają, że byli małżeństwem[17][18][19].

Prace w języku polskimEdytuj

  • Akumulacja kapitału. Przyczynek do ekonomicznego wyjaśnienia imperializmu. (wyd. PWN, Warszawa 1963, wyd. Książka i Prasa, Warszawa 2011).
  • Czego chce Związek Spartakusowców. (wyd. Wyższa Szkoła Nauk Społecznych przy KC PZPR, Warszawa 1959).
  • Kryzys socjaldemokracji. (wyd. Książka i Prasa, Warszawa 2005).
  • Listy do Leona Jogichesa-Tyszki. (t. 1-3, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1968-1971).
  • Listy z więzienia. (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1950 oraz PIW, Warszawa 1982).
  • O Rewolucji. Rosja 1905, 1917. (wyd. Książka i Prasa, Warszawa 2008).
  • Rewolucja rosyjska. (wyd. Instytut Literacki, Paryż 1961).
  • Rok 1905. Wybór artykułów. (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1951).
  • Rozwój przemysłu w Polsce. (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1957).
  • Wstęp do ekonomii politycznej. (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1959).
  • Wybór pism. (t. 1-2, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1959).

Odniesienia w kulturzeEdytuj

  • Utwór „I Was I Am I Shall Be” niemieckiej grupy muzycznej Heaven Shall Burn, opublikowany na albumie Invictus (Iconoclast III) wydanym w 2010, został zainspirowany osobą Róży Luksemburg (oraz Karla Liebknechta).
  • Paul Celan poświęcił Róży Luksemburg wiersz DU LIEGST.
  • W 1986 roku Barbara Sukowa dostała nagrodę dla najlepszej aktorki na festiwalu filmowym w Cannes za tytułową rolę w „Rosa Luxemburg” (tytuł polski „Róża Luksemburg”) reżyserki Margarethe von Trotta (filmowym partnerem Barbary Sukowej był Daniel Olbrychski).
  • 20 listopada 2011 roku odbył się w Warszawie wernisaż prac „Rosa Mystica”, autorstwa Sergiusza Skrzypczyszyna-Trockiego, poświęconych postaci Róży Luksemburg.
  • Włoska grupa Bandabardò w 2012 wydała album z piosenką o nazwie Rosa Luxemburg, która opowiada jej historię[20].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Luksemburg Róża (Rozalia), [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-09-26].
  2. a b c d Feliks Tych, Luksemburg Rozalia (1870-1919), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, Instytut Historii PAN/Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Warszawa-Kraków-Wrocław-Gdańsk 1973, s. 119–129 [dostęp 2022-02-17].
  3. Adam Leszczyński, 150. urodziny Róży Luksemburg. „Ideałem jest ustrój społeczny, w którym wolno kochać wszystkich”, „Gazeta Wyborcza”, 5 marca 2021 [dostęp 2021-04-17].
  4. a b c Mary-Alice Waters, Introduction, [w:] Mary-Alice Waters (red.), Rosa Luxemburg speaks, wyd. 10, New York: Pathfinder Press, 1998, s. 4, ISBN 0-87348-146-1, OCLC 40935066 (ang.).
  5. Feliks Tych: Ostatni pobyt Róży Luksemburg w Warszawie, [w:] Warszawa popowstaniowa 1864–1918. Zeszyt 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 241.
  6. Feliks Tych: Ostatni pobyt Róży Luksemburg w Warszawie, [w:] Warszawa popowstaniowa 1864–1918. Zeszyt 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 245–246.
  7. Shub, David (1966). Lenin: A Biography (revised ed.). s. 329–330. Londyn: Pelican.
  8. Service, Robert (2000). Lenin: A Biography. s. 385, Londyn: Macmillan. ISBN 978-0-333-72625-9.
  9. a b Edwin Bendyk, Zamość dekomunizuje Różę Luksemburg, „Miejskie historie”, 16 marca 2018 [dostęp 2018-03-18] (pol.).
  10. Encyklopedia Wrocławia. Jan Harasimowicz (red.). Wyd. III. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006, s. 496. ISBN 83-7384-561-5.
  11. a b W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 619–620 (1991), Zakład Narodowy imienia Ossolińskich.
  12. David Wroe: Rosa Luxemburg murder case reopened. 18 grudnia 2009. [dostęp 2015-07-27].
  13. Kate Connolly, Josie Le Blond, Germany remembers Rosa Luxemburg 100 years after her murder, „The Guardian”, 15 stycznia 2019, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-06-01] (ang.).
  14. a b Übrigens können Sie mir zum Doktortitel gratulieren. W: Annelies Laschitza: Im Lebensrausch, trotz alledem Rosa Luxemburg, Eine Biographie. Berlin: Aufbau Verlag, 2010. ISBN 978-3-8412-0057-0. (niem.)
  15. Jacob Leib Talmon: Die Geschichte der totalitären Demokratie. Vandenhoeck & Ruprecht, 2013, s. 118. ISBN 978-3-647-31010-7. [dostęp 2022-02-21]. (niem.)
  16. J. P. Nettl: Rosa Luxemburg. Londyn, Nowy Jork: Verso, 2029. ISBN 978-1-78873-167-6 język =en.
  17. Andrzej Pilch, Leon Jogiches, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 11, Instytut Historii PAN/Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Warszawa-Kraków-Wrocław-Gdańsk 1964 [dostęp 2022-02-17].
  18. Tadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski, Warszawa 1973, s. 506.
  19. Instytut Pamięci Narodowej, ul. Tyszki Jana, Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2022-02-17].
  20. Bandabardò – Rosa Luxembourg w serwisie YouTube

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj