Otwórz menu główne

Radruż

wieś w województwie podkarpackim

Radruż (ukr. Радруж, w latach 1977−1981 Rozdroże) – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie lubaczowskim, w gminie Horyniec-Zdrój[3][4].

Radruż
Cerkiew św. Paraskewy (UNESCO)
Cerkiew św. Paraskewy (UNESCO)
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat lubaczowski
Gmina Horyniec-Zdrój
Liczba ludności (2011) 231[1][2]
Strefa numeracyjna 16
Kod pocztowy 37-620
Tablice rejestracyjne RLU
SIMC 0602928
Położenie na mapie gminy Horyniec-Zdrój
Mapa lokalizacyjna gminy Horyniec-Zdrój
Radruż
Radruż
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radruż
Radruż
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Radruż
Radruż
Położenie na mapie powiatu lubaczowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu lubaczowskiego
Radruż
Radruż
Ziemia50°10′59″N 23°24′40″E/50,183056 23,411111
Cerkiew św. Mikołaja
Kamienny krzyż przydrożny
Ruiny przydrożnej kapliczki

Wieś starostwa niegrodowego lubaczowskiego na początku XVIII wieku[5]. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego.

Spis treści

PołożenieEdytuj

Radruż położony jest przy granicy z Ukrainą, na krawędzi dwóch krain geograficznych – Roztocza (Roztocze Wschodnie, zwane też Rawskim) i Kotliny Sandomierskiej (Płaskowyż Tarnogrodzki). W części roztoczańskiej charakterystycznym elementem krajobrazu są wąwozy, niektóre z potokami i źródłami mineralnymi. Przez wieś płynie strumień Radrużka, uchodzący w pobliżu Horyńca do potoku Papiernia, który poniżej Baszni Dolnej przyjmuje nazwę Sołotwa i po połączeniu z Wisznią koło Lubaczowa tworzy Lubaczówkę. Miejscowość zajmuje obecnie powierzchnię 22,82 km², natomiast przed wojną liczyła 38,81 km², sąsiadując od wschodu z Potyliczem i Smolinem (obecnie na Ukrainie).

HistoriaEdytuj

Miejscowość pojawiła się w źródłach pisanych w roku 1444, kiedy to książę mazowiecki i bełski Władysław I nadawał dla Piotra Pieczykura z Wilcz na Mazowszu wieś Horyniec, mającą graniczyć od wschodu z osadą nazwaną w dokumencie „Nadruscz”. Można stąd wnioskować, że Radruż był już wtedy znaczącą osadą, jeśli względem niej wyznaczono granice sąsiedniej. Przebiegał tędy ważny szlak, łączący najstarsze ośrodki tego regionu – Lubaczów i Potylicz (a w szerszym ujęciu – obszar Nadsania i Pobuża). Od przebiegającej tam drogi może wywodzić się nazwa miejscowości. W XVI w. we wsi pojawili się nowi osadnicy, a wieś organizowana została na prawie wołoskim. W połowie XVI wieku Radruż liczył ponad 500 osób; byli to głównie Rusini. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, hodowlą owiec i bartnictwem. Wśród mieszkańców wsi wymienianych jest także trzech karczmarzy, młynarz, kowal, cieśla i tokarz[potrzebny przypis]. Wieś występuje w tym czasie źródłach jako „Zadruż” lub „Radrus”.

Od końca XV w. wieś nękana była najazdami tatarskimi. W XVII w. znaczne straty i zniszczenia spowodowały również wojny kozackie, potop szwedzki i najazd Rakoczego. Wielu mieszkańców pojmanych zostało w jasyr. Do niewoli dostała się wtedy Maria Dubniewiczowa, żona wójta radruskiego Eliasza. Na początku XVII w. rozwinęło się w Radrużu wydobycie i obróbka rudy darniowej, a być może także produkcja szkła. W 1602 r. starosta lubaczowski Jan Płaza postawił na tym terenie hutę, której działalność przyczyniła się do spustoszenia okolicznych lasów.

W XVIII w. na polecenie starosty lubaczowskiego Adama Mikołaja Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego, powstał w Radrużu kamieniołom oraz piec do wypalania wapna. W końcu XVIII w. wieś liczyła 1648 mieszkańców, w tym 1600 unitów, 40 rzymskich katolików oraz 8 żydów i należała do największych w starostwie. Po pierwszym rozbiorze Polski Radruż znalazł się w monarchii habsburskiej, w prowincji zwanej Królestwem Galicji i Lodomerii. W sąsiednim Smolinie pojawili się osadnicy niemieccy, sprowadzeni tu w ramach kolonizacji józefińskiej. Około 1820 r. Radruż wraz z okolicznymi wsiami, należącymi do dóbr kameralnych, został sprzedany Piotrowi Doborskiemu i do II wojny światowej pozostawał w rękach prywatnych, wielokrotnie zmieniając właścicieli. W tym czasie powstał folwark i dwór. W latach 1873–1891 właścicielami wsi byli Andruszewscy, których grobowiec znajduje się na przycerkiewnym cmentarzu. W okresie międzywojennym w centrum wsi, obok cerkwi, zbudowana została szkoła i budynek zebrań ludowych.

Od września 1939 r. do czerwca 1941 r. Radruż znajdował się pod okupacja radziecką. Nowe władze zajęły opuszczony majątek ziemski i założyły w nim kołchoz, a we dworze urządziły strażnicę ochrony pogranicza. W sierpniu 1944 r., w wyniku porozumienia granicznego między PKWN a rządem ZSRR, wyznaczono taki przebieg granicy, który podzielił kilka pogranicznych miejscowości, w tym także Radruż. Większa, zachodnia część wsi, z cerkwią i dworem, znalazła się po stronie polskiej. Wschodnia, w dużym stopniu zalesiona, znalazła się na terenie ZSRR i weszła w skład Smolina.

Obecnie jest to miejscowość turystyczna leżąca na Szlaku Architektury Drewnianej (trasa VI).

ZabytkiEdytuj

  • Unikatowy zespół cerkiewny o charakterze obronnym z końca XVI w. W jego skład wchodzi drewniana cerkiew o charakterze późnogotyckim pod wezwaniem św. Paraskewy, wolno stojąca dzwonnica oraz murowany, obronny dom diaka. Całość otoczona jest kamiennym murem z połowy XIX w., zwieńczonym gontowym daszkiem.
  • Na przycerkiewnym cmentarzu (pow. ok. 16 a) otoczonym murem stoi kilka kamiennych krzyży oraz krypta właścicieli Radruża – Andruszewskich.
  • W pobliżu dwa inne cmentarze: starszy i większy o pow. ok. 42 a i mniejszy o pow. 14 a. Na obu zachowały się zabytkowe nagrobki bruśnieńskie.
  • Drewniana cerkiew pw. św. Mikołaja Cudotwórcy z 1931 r., obecnie użytkowana jako kościół rzymskokatolicki, filialny w parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Horyńcu-Zdroju. Budowla trójdzielna z dużą, ośmioboczną kopułą nad nawą.
  • Kamienne krzyże i kapliczki przydrożne

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Janusz Mazur: Drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy w Radrużu z końca XVI w. (Praca magisterska w Katedrze Historii Sztuki Nowożytnej KUL). Lubaczów-Lublin: 1999.
  • Marek Wiśniewski, Paweł Wład: Roztocze Wschodnie: Bełżec, Horyniec Zdrój, Lubycza Królewska, Narol, Susiec, Jaworów, Żółkiew i okolice. Przewodnik nie tylko dla turystów. Mielec: Wydawnictwo Naukowe, Turystyczne i Edukacyjne, 2004. ISBN 83-912139-9-4.
  • Włodzimierz Łęcki (pod red.): Kanon krajoznawczy Polski. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo PTTK "Kraj", 2005. ISBN 83-7005-475-7.

PrzypisyEdytuj

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-03-23].
  3. GUS. Wyszukiwarka TERYT
  4. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. Wiesław Bondyra, Własność ziemska w województwie bełskim w czasach saskich, Lublin 2015, s. 35.

Linki zewnętrzneEdytuj