Otwórz menu główne

Radzyń Chełmiński

miasto w województwie kujawsko-pomorskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Radzyń Chełmiński (ujednoznacznienie).

Radzyń Chełmiński (niem. Rehden, daw. Radzyn) – miasto w północnej Polsce, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie grudziądzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Radzyń Chełmiński. Położone jest na Pojezierzu Chełmińskim, 15 km na wschód od Grudziądza, przy drodze do Wąbrzeźna. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. toruńskiego. Radzyń Chełmiński jest siedzibą sołectwa Radzyń Chełmiński, obejmującego oprócz obszaru miasta również wieś Rozental[3].

Radzyń Chełmiński
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Radzyń Chełmiński – widok z wieży na miasto
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat grudziądzki
Gmina Radzyń Chełmiński
Prawa miejskie 1234
Burmistrz Krzysztof Chodubski
Powierzchnia 1,78 km²
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

1851[1][2]
1039,9 os./km²
Strefa numeracyjna +48 56
Kod pocztowy 87-220
Tablice rejestracyjne CGR
Położenie na mapie gminy Radzyń Chełmiński
Mapa lokalizacyjna gminy Radzyń Chełmiński
Radzyń Chełmiński
Radzyń Chełmiński
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radzyń Chełmiński
Radzyń Chełmiński
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Radzyń Chełmiński
Radzyń Chełmiński
Położenie na mapie powiatu grudziądzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu grudziądzkiego
Radzyń Chełmiński
Radzyń Chełmiński
Ziemia53°23′08″N 18°56′11″E/53,385556 18,936389
TERC (TERYT) 0406044
SIMC 0983630
Urząd miejski
Plac Towarzystwa Jaszczurczego 9
87-220 Radzyń Chełmiński
Strona internetowa

Według danych z 1 stycznia 2018 Radzyń Chełmiński liczył 1 851 mieszkańców[1].

Miejsce obrad sejmików województwa chełmińskiego do lat 30-tych XVII wieku, później sejmików deputackich i sejmików gospodarskich[4].

HistoriaEdytuj

W XI wieku tereny Ziemi chełmińskiej wchodziły w skład państwa Bolesława Chrobrego i Mieszka II. Tutejszy gród został zdobyty przez Krzyżaków po 1231 roku, którzy po 1310 roku wybudowali tu murowany zamek, będący siedzibą komtura. Prawa miejskie (chełmińskie) otrzymał w 1234 roku. W dniu 24 lutego 1397 roku założono tu Towarzystwo Jaszczurcze. W roku 1440 wszedł w skład Związku Pruskiego. W roku 1466 teren ten powrócił w granice Polski i Radzyń został siedzibą starosty niegrodowego. W latach 1772-1920 pod zaborem pruskim. Z Radzyniem Chełmińskim związany jest przedstawiciel znanego rodu Kostków herbu Dąbrowa, Stanisław Bolesław Kostka (pochodzący z Kościerzyny, która uwieczniła go na tablicy pamiątkowej), syn Jana Jakuba i Apolonii Pałubickiej - członek zarządu miejscowego Banku Ludowego, w latach 1907 i 1912 delegat Prus Królewskich do parlamentu w Berlinie, w 1920 roku komisaryczny burmistrz Radzynia Chełmińskiego.

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Radzynia Chełmińskiego w 2014 roku[5].


 

ZabytkiEdytuj

 
Ruiny zamku krzyżackiego z basztami
  • Pozostałości dawnego grodziska pruskiego z VI w., od XIX w. cmentarz ewangelicki (obecnie zdewastowany)
  • Zamek krzyżacki (w ruinie), gotycki, ceglany zbudowany w latach 1310-1330[6].
  • Gotycki kościół parafialny pw. św. Anny, wzniesiony w pierwszej połowie XIV w. Mury prezbiterium podwyższono na przełomie XV/XVI w., wtedy też wzniesiono szczyt wsch. Mury nawy podwyższono po pożarze w 1571 r., dodając szczyt zach. i kaplicę Dąbrowskich. Po kolejnym pożarze w 1615 r. odbudowany w latach 1640–1680, restaurowany w końcu XIX i pod koniec XX w. Gotycki, jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium i wieżą dobudowaną od strony płd. Spośród wyposażenia wnętrza wyróżnia się obraz Bartłomieja Strobla Koronacja Marii ze św. Łukaszem i św. Mikołajem z 1643 r. Za prace jego warsztatu uważane są malowidła na stropie prezbiterium. Dekoracja stropu nawy pochodzi z około 1680 r. Wyposażenie wnętrza jest przeważnie barokowe.
  • Na cmentarzu na południowy zachód od miasta gotycka kaplica św. Jerzego (dawniej szpitalna) z około 1340 r., przebudowana w XV w., odnowiona w 1851 r.
  • synagoga z końca XIX w.
  • Dwór "Na Zielonym Wzgórzu", drewniany konstrukcji zrębowej z przełomu XVIII i XIX w., na starszych piwnicach, w otoczeniu parku
  • Zabudowa miejska – liczne domy drewniano-murowane i murowane z końca XVIII – początku XX w. (m.in. pl. Towarzystwa Jaszczurczego 4, 5, 11, 12, 16, 17, 18, 26, 28, 29, 30, 31 i 32)
  • Drewniany dom z 1838 r. przy ul. Waryńskiego
  • Kapliczki przydrożne z ok. poł. XIX w., na południowy zachód od miasta
Radzyń Chełmiński – zabytki
Piwnica zamkowa
Zamek - portal dawnego kapitularza
Kaplica św. Jerzego
Dom z końca XVIII w. przy rynku
Dwór "Na Zielonym Wzgórzu"

OświataEdytuj

W mieście znajduje się Zespół Szkół im. Jana Pawła II.

Osoby związane z Radzyniem ChełmińskimEdytuj

  • Augustyn Klimek – polski nauczyciel, działacz społeczny i oświatowy oraz samorządowiec

Filmy realizowane w Radzyniu ChełmińskimEdytuj

Radzyń Chełmiński oraz Malbork były głównymi planami serialu telewizyjnego Samochodzik i templariusze z 1971 (premiera w 1972), w reżyserii Huberta Drapelli.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Radzyn_Chelminski, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Sołectwo Radzyń Chełmiński w BIP gminy
  4. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.
  5. http://www.polskawliczbach.pl/Radzyn_Chelminski, w oparciu o dane GUS.
  6. Tomasz Torbus, "Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach", Gdańsk 2014, wyd. słowo/obraz/terytoria, s.185

BibliografiaEdytuj

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 19, Powiat wąbrzeski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1967, s. 21-35.
  • Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, pod red. Stanisława Kardasza, t. 14, Dekanat radzyński, Toruń, Wydaw. Diecezjalne w Toruniu, 1997, ​ISBN 83-86471-07-7
  • Ryszard Boguwolski, Lothar Hyss, Zamki krzyżackie powiatu grudziądzkiego = Burgen des Deutschen Ordens im Kreis Graudenz, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2004, ​ISBN 83-88076-13-2
  • Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa . Wyd. Z.P. POLIMER Koszalin 2010, ​ISBN 978-83-89976-40-6​ , s. 134, 135, 140 i 141
  • Materiały do biografii genealogii i historii rodu Kostków herbu Dąbrowa, praca zbiorowa pod red. Barbary Fabiszewskiej. Wyd. Stowarzyszenie Rodu Kostków, Białystok-Koszalin 2012, ​ISBN 978-83-927099-0-9​, s. 19, 20, 21 i 22
  • Janina Młyńska- Niwińska, Rodzinne historie po mieczu i kądzieli. Wspomnienia, wyd. "Finna" Gdańsk 2010, ​ISBN 978-83-89929-03-7​, s. 29, 30, 31, 32, 33, 36
  • Roman Robaczewski, Co Tadeusz Pogoda robił w sobotę w Kościerzynie. Czas Świecia 30.09.2011 r., s. 8

Linki zewnętrzneEdytuj