Rogatkowate (rośliny)

Ten artykuł dotyczy roślin. Zobacz też: inne znaczenia.

Rogatkowate (Ceratophyllaceae) – rodzina roślin z monotypowego rzędu rogatkowców Ceratophyllales o niepewnej pozycji w systemie klasyfikacyjnym okrytonasiennych. Reprezentowana jest przez jeden żyjący rodzajrogatek Ceratophyllum. Rośliny te spotykane są w wodach słodkich na całym świecie z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych[2][3]. Nie mają większego znaczenia ekonomicznego. Bywają uprawiane w akwariach i zbiornikach wodnych do natleniania wody. Zdarza się, że są problematyczne, gdy intensywnie się rozrastają utrudniając przepływ wód w kanałach żeglugowych lub zasilających elektrownie wodne[3]. Rośliny zapylane są przez wodę (hydrogamia) i nasiona przenoszone są także przez wodę (hydrochoria)[3]. Zimują w postaci pąków śpiących (turionów)[4]. Ziarna pyłku nie mają bruzd. Łagiewka pyłkowa jest rozgałęziona[5].

Rogatkowate
Ilustracja
Rogatek krótkoszyjkowy
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd rogatkowce
Rodzina rogatkowate
Nazwa systematyczna
Ceratophyllaceae Gray
Nat. Arr. Brit. Pl. 2: 395, 554. 1 Nov 1821

MorfologiaEdytuj

 
Rogatek sztywny – pęd z kwiatostanami
 
Rogatek sztywny – okółek liści
Pokrój
Hydrofity całkowicie zanurzone w wodzie, o pędach długości do 80 cm, zwykle rozgałęziających się, pozbawione korzeni (przymocowują się czasem do dna za pomocą cienkich odgałęzień pędów), formujące pąki zimujące[2][4].
Liście
Silnie podzielone dychotomicznie (1-4 razy) na nitkowate lub równowąskie odcinki[4], często sztywne i kruche[6], na brzegu ząbkowane. Wyrastają w okółkach po 6-8[2].
Kwiaty
Drobne (od 0,5 do 1,5 mm średnicy), pojedyncze lub zebrane w szczątkowe kwiatostany[4], siedzące w kątach liści. Wsparte są okółkiem 8–15 równowąskich przysadek[3] lub według innych autorów – listków okwiatu[4]. W kwiatach męskich bywa ich więcej (do 15), a w kwiatach żeńskich mniej (do 10). U nasady są one zrośnięte, a na końcach często ząbkowane lub postrzępione[4]. Kwiaty są jednopłciowe – w kolejnych węzłach rozwijają się przemiennie kwiaty męskie i żeńskie[2]. Kwiaty męskie występują skupione w główkach, kwiaty żeńskie – pojedynczo[1]. Pozbawione są okwiatu. Pręciki w liczbie (3) 10–20 (50) wyrastają spiralnie[2][3] na wypukłym dnie kwiatowym, przy czym te położone centralnie pozostają niedorozwinięte i płonne[4]. Pylniki są równowąskie do owalnych siedzące lub osadzone na krótkich i szerokich nitkach[4], otwierają się podłużnymi pęknięciami, łącznik między nimi jest przedłużony[3] i zabarwiony[4]. Zalążnia jest górna, utworzona z jednego owocolistka (bardzo rzadko z dwóch[4]), zwieńczona wydłużoną lub skróconą szyjką z niewielkim, siedzącym znamieniem[2][3][4]. Zalążek pojedynczy, wyprostowany, położony grzbietowo[4].
Owoce
Orzeszki z 2-3 kolcami i trwałą szyjką słupka[3], zawierające pojedyncze, drobne, eliptyczne nasiona z dużym zarodkiem i mięsistymi liścieniami[4].

Systematyka i ewolucjaEdytuj

Rodzina i zarazem rząd Ceratophyllales nie mają jednoznacznie ustalonej pozycji w systemie klasyfikacyjnym okrytonasiennych. Analizy molekularne wskazują najczęściej siostrzaną pozycję tych roślin w stosunku do dwuliściennych właściwych eudicots. Z drugiej strony istnieją skamieniałości przedstawiające rośliny o pośrednich cechach między rogatkowatymi i zieleńcowcami Chloranthales[3]. Niektóre dane wskazują na to, że grupa ta wyodrębniła się z okrytonasiennych przed rozdzieleniem linii rozwojowych dwuliściennych właściwych i jednoliściennych, ewentualnie, że rogatki stanowią klad bazalny w obrębie jednej lub drugiej z tych linii rozwojowych[2].

Rogatkowate reprezentują bardzo dawną grupę roślin i w przeszłości mogły być bardzo zróżnicowane. W zapisie kopalnym znane są rośliny zaliczane do tej rodziny wyodrębniane w rodzaj Donlesia sprzed ok. 100 milionów lat. Za spokrewnione uznawane są skamieniałości gatunku sprzed około 125 milionów lat – Montsechia vidalii, klasyfikowane do własnej rodziny Montsechiaceae[1].

Pozycja w systemie APG IV (2016)

Pozycja rogatkowatych jest niepewna. Przedstawiane są prowizorycznie jako siostrzaną pozycję tych roślin w stosunku do dwuliściennych właściwych eudicots[3].

Pozycja rogatkowców na tle wczesnych dwuliściennych według APweb (aktualizowany system APG IV)[1]:

okrytonasienne

amborellowce Amborellales




grzybieniowce Nympheales




Austrobaileyales





zieleńcowce Chloranthales



klad magnoliowych magnoliids





klad jednoliściennych monocots




rogatkowce Ceratophyllales



klad dwuliściennych właściwych eudicots








Pozycja w systemie Reveala (1998)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Piperopsida Bartl., podklasa Nelumbonidae Takht., nadrząd Ceratophyllanae Takht. ex Reveal & Doweld, rząd rogatkowce (Ceratophyllales Bisch.), rodzina rogatkowate (Ceratophyllaceae Gray)[7]

Pozycja w systemie Cronquista (1981)

W systemach XX-wiecznych rodzina rogatkowatych zaliczana była zwykle do (jak teraz wiadomo parafilatycznego w ówczesnym ujęciu) rzędu grzybieniowców Nymphaeales.

Podział rodziny (jednolity we wszystkich systemach)

Jeden żyjący rodzaj rogatek Ceratophyllum z czterema gatunkami[3][8]. Do rodziny należy także wymarły, kredowy rodzaj Donlesia[9][10].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-12-26].
  2. a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 385. ISBN 0-333-74890-5.
  3. a b c d e f g h i j k Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 212. ISBN 978-1-842466346.
  4. a b c d e f g h i j k l m Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer, s. 28-29. ISBN 978-1-4020-9608-2.
  5. Cole T.CH. i inni, Filogeneza roślin okrytozalążkowych – Systematyka Roślin Kwiatowych, Polskie tłumaczenie/Polish version of (2018) Angiosperm Phylogeny Poster – Flowering Plant Systematics, 2018.
  6. Geoffrey Burnie i inni, Botanica : ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134.
  7. Reveal James L. System of Classification. PBIO 250 Lecture Notes: Plant Taxonomy. Department of Plant Biology, University of Maryland, 1999. Systematyka rodziny Ceratophyllaceae według Reveala (ang.)
  8. Ceratophyllum. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-26].
  9. David L. Dilcher i Hongshan Wang. An Early Cretaceous fruit with affinities to Ceratophyllaceae. „American Journal of Botany”. 96 (12), s. 2256–2269, 2009. DOI: 10.3732/ajb.0900049 (ang.). 
  10. Hongshan Wang i David L. Dilcher. A new species of Donlesia (Ceratophyllaceae) from the Early Cretaceous of Kansas, USA. „Review of Palaeobotany and Palynology”. 252, s. 20–28, 2018. DOI: 10.1016/j.revpalbo.2018.02.002 (ang.).