Rokitnik zwyczajny

Zobacz też: Rokietnik pospolity.

Rokitnik zwyczajny, rokitnik pospolity (Hippophae rhamnoides L. lub Hippophaë rhamnoides L.) – gatunek rośliny z rodziny oliwnikowatych (Elaeagnaceae). Występuje w Europie i Azji, aż po Chiny, głównie wzdłuż wybrzeży morskich. W Polsce naturalne jego stanowiska znajdują się tylko nad wybrzeżem Bałtyku[3]. Zdziczałe rośliny rosną również w Pieninach i w rejonach upraw, zwykle w obrębie obszarów zurbanizowanych. Gatunek często sadzony jest jako roślina ozdobna oraz w celu umocnienia skarp.

Rokitnik zwyczajny
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd różowce
Rodzina oliwnikowate
Rodzaj rokitnik
Gatunek rokitnik zwyczajny
Nazwa systematyczna
Hippophae rhamnoides L.
Sp. pl. 2:1023. 1753
Synonimy
  • Argussiera rhamnoides (L.) Bubani
  • Elaeagnus rhamnoides (L.) A.Nelson
  • Hippophae angustifolia Dippel
  • Hippophae fluviatilis (Soest) Rivas Mart.
  • Hippophae littoralis Salisb.
  • Hippophae rhamnoidea St.-Lag.
  • Hippophae rhamnoides subsp. fluviatilis Soest
  • Hippophae sibirica Steud.
  • Hippophae taurica Dippel
  • Hippophaes rhamnoideum (L.) St.-Lag.
  • Rhamnoides hippophae Moench
  • Osyris rhamnoides (L.) Scop.[2]

Rozmieszczenie geograficzneEdytuj

Gatunek występuje w Europie i Azji. W Europie zachodniej i północnej związany jest z wybrzeżami morskimi. Rośnie na wybrzeżach atlantyckich i Morza Północnego na Wyspach Brytyjskich od północnej Francji, poprzez Belgię, Niemcy, Danię po Norwegię. Na północy dociera niemal do 68 stopnia szerokości geograficznej. Na brzegach Bałtyku rośnie na południu po Kaliningrad na wschodzie (dalej też, ale jako gatunek sadzony), a poza tym nad Zatoką Botnicką i Wyspach Alandzkich[4][5]. Poza tym w południowej Europie rośnie głównie na obszarach górskich od Pirenejów, poprzez Alpy, Apeniny, góry Półwyspu Bałkańskiego, Azji Mniejszej i Kaukaz. Tam też zasiedla północne wybrzeża Morza Śródziemnego i brzegi Morza Czarnego. W Azji zasięg ciągnie się wzdłuż obszarów górskich Iranu po Himalaje i południowe Chiny oraz wzdłuż gór Azji Środkowej po Mongolię, rejon Jeziora Bajkał i północne Chiny[4][5][6]. W obrębie zasięgu i jego sąsiedztwie gatunek często jest sadzony wzdłuż wybrzeży i czasem w głębi lądów[5]. Południowa granica zasięgu wyznaczana jest przez izotermę stycznia wynoszącą 10 °C. Dzieje się tak, ponieważ do skiełkowania nasiona wymagają przechłodzenia. Jest to też powód, dla którego w południowej części zasięgu gatunek ten rośnie głównie w górach[5].

W Polsce obecny jest wzdłuż całego wybrzeża morskiego[7].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Silnie rozgałęziony krzew lub niewielkie drzewo osiągające wysokość do 9[5]–10[8] m, wyjątkowo do 18 m[6]. Pień cienki[8]. Pędy jednoroczne początkowo zielone, pokryte srebrzystymi i rdzawymi włoskami tarczowatymi, z wiekiem pędy pokrywają się szarą lub srebrzystą korowiną[5]. Na szczycie pędów tegorocznych i z pąków bocznych wyrastają ciernie[5] o długości – od 2 do 7 cm[6], często z pąkami bocznymi, z których rozwijają się ciernie drugiego rzędu[8]. Pęd w kolejnym sezonie kontynuuje wzrost z pąka bocznego u nasady szczytowego ciernia[5]. Pąki okryte są 2–3 łuskami gęsto pokrytymi rdzawymi włoskami tarczkowatymi, stąd ciemnobrązowe. System korzeniowy jest rozległy, korzenie biegną równolegle do powierzchni gruntu i często tworzą odrosty, stąd z czasem pojedyncze osobniki tworzyć mogą mniej lub bardziej rozległe zarośla[8].
Liście
Rozwijają się skrętolegle na tegorocznych przyrostach. Są siedzące do krótkoogonkowych (ogonek osiąga do 1,5 mm długości) i pozbawione przylistków[5]. Blaszka liściowa wąskolancetowata do jajowatej, długości do 5–9 cm i szerokości do 1,3 cm[8][5]. Kształt blaszki jest bardzo zmienny między różnymi populacjami i proporcja szerokości do długości wynosić może od 1:4 do 1:20[5]. Jest całobrzega, na szczycie zaostrzona lub stępiona, u nasady długo zwężająca się[5][6], brzegi liści są często podwinięte[6]. Liście są szorstkie z powodu tarczkowatych włosków, z wierzchu są zielone do szarozielonych, od spodu srebrzyste z odcieniem brązowym (tu włoski są gwiazdkowate[6]). Wiązka przewodząca tylko centralna, wystająca i brązowa[8][5].
Kwiaty
Rokitnik jest rośliną dwupienną. Kwiaty męskie rozwijają się w pąkach znacznie większych i liczniejszych od żeńskich[8], skupione są po 4–8[5] w gęste[8] kłosy osiągające w czasie kwitnienia do 8 mm długości i 6 mm średnicy[6]. Na płytkim dnie kwiatowym[5] kwiatów pręcikowych rozwijają się dwie zielonkawobrązowe, jajowate do okrągłych działki kielicha o długości i szerokości wynoszącej od 3 do 4 mm. Poza tym w kwiecie rozwijają się cztery pręciki[6]. Kwiaty słupkowe rozwijają się skupione po 2–5[6] na krótkich gronach wyrastających w kątach liści, których odgałęzienia rozwijają się zwykle w wątłe ciernie[5]. Kwiaty rozwijają się na szypułkach długości do 0,5 mm i ich okwiat zredukowany jest do dwóch działek. Działki mają kształt jajowaty, długość do 4 mm i szerokość do 1,5 mm. Są brązowe, od zewnątrz pokryte brązowymi włoskami gwiazdkowatymi, od wewnątrz białymi, długimi włoskami, gęstymi zwłaszcza w części szczytowej działek[6]. Wewnątrz kwiatu znajduje się jednokomorowa[5], kulistawa do jajowatej zalążnia o wysokości do 2 mm[6], zawierająca pojedynczy, prosty i odwrócony zalążek[5]. Szyjka słupka jest równowąska, długości ok. 0,5 mm, na szczycie z podługowatym (osiągającym 1 mm długości)[6], jednostronnym znamieniem[5].
Owoce
Pojedyncze niełupki zamknięte w błoniastej ścianie zalążni i otaczane mięśniejącym, pomarańczowym lub żółtym dnem kwiatowym[5], stąd określane są też jako nibypestkowce[8], a czasem także jako pestkowce[6]. Rozwijają się na wydłużających się do 7 mm szypułkach[6]. Owoce osiągają od 6 do 10 mm długości[5], są kulistawe do jajowatych i elipsoidalnych. Na zewnątrz gładkie, barwy pomarańczowej do czerwonej. Nasiono jest jajowate do eliptycznego, osiąga od 4 do 7 mm długości, ciemnobrązowe do czarnego, błyszczące[6].

Systematyka i zmiennośćEdytuj

Rokitnik zwyczajny jest gatunkiem typowym rodzaju rokitnik Hippophae[9].

Gatunek był rozmaicie ujmowany i różnie dzielony na podgatunki. W 1909 wyróżniano dwa podgatunki – euroazjatycki subsp. rhamnoides i tylko azjatycki salicifolia o pędach dłuższych i mniej ciernistych i liściach dłuższych i węższych[5], od spodu szarych[6]. Współcześnie ten drugi takson wyodrębniany jest w randze gatunku jako rokitnik wierzbolistny H. salicifolia[6][2][8].

W 1952 rokitniki rosnące w Europie podzielono na podgatunek nadmorski subsp. maritima i śródlądowy górski subsp. fluviatilis. Pierwszy wyróżniać się miał morfologicznie bardziej ciernistymi, krótkimi i sztywnymi pędami oraz bardziej gęstymi kwiatostanami[5]. Współcześnie rośliny europejskie zalicza się do nominatywnego podgatunku – subsp. rhamnoides, z wyjątkiem podgatunku subsp. carpatica Rousi, obejmującego rośliny z Europy Środkowej (od Niemiec po Rumunię) oraz subsp. caucasica Rousi, obejmującego rośliny z Kaukazu, Iranu, Azji Mniejszej i Bułgarii[2]. W obrębie azjatyckiego zasięgu gatunku opisano i uznawane są cztery podgatunki: subsp. mongolica Rousi, subsp. turkestanica Rousi, subsp. wolongensis Y.S.Lian, K.Sun & X.L.Chen i subsp. yunnanensis Rousi[2][6].

Biologia i ekologiaEdytuj

 
Siedlisko
Rozwój
Roślina wieloletnia, nanofanerofit. Wszystkie kwiaty są drobne i zakwitają przed rozwojem liści – od marca do maja. Roślina jest wiatropylna. Miąższ owoców powstaje z kielicha kwiatu[10]. Owoce utrzymują się na roślinie przez całą zimę, aż do wiosny[11].
Cechy fizyko-chemiczne
Owoce są soczyste, aromatyczne, o charakterystycznym kwaśno cierpkim smaku. Zawierają mało cukru a bardzo dużo witaminy C, a także E, F, K i P, kwas foliowy, prowitaminę A i D, antocyjany, flawonoidy, fosfolipidy, garbniki, nienasycone kwasy tłuszczowe oraz makro i mikroelementy, m.in. mangan, żelazo, bor. Wydzielają zapach przez niektórych uważany za nieprzyjemny. Po przemarznięciu stają się słodkie[10].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 24[12].
Siedlisko
Na wybrzeżach Europy Zachodniej Północnej i Środkowej gatunek rośnie na wydmach. Lepiej rozwija się w miejscach osłoniętych od wiatru, w zagłębieniach międzywydmowych i na stokach wydm dalszych od brzegu morskiego. Nie toleruje ocienienia i zanika w przypadku rozwoju roślinności leśnej, nie kolonizuje też lasów z wyjątkiem ich skrajów, luk i przydroży śródleśnych. Na wybrzeżach bałtyckich ustępuje lasom sosnowym i bukowym rozwijającym się w wyniku sukcesji leśnej na wydmach, w zachodniej Europie także ustępuje w wyniku ekspansji sosen i jawora[5].
Poza wybrzeżem rokitnik rośnie na brzegach rzek i na terasach nadrzecznych, także w wyschniętych korytach, poza tym w zaroślach i na skrajach lasów. W górach rośnie na stokach, w wyższych położeniach w murawach alpejskich. W Azji osiąga wysokość 4200 m n.p.m.[6]
Gatunek jest w dużym stopniu odporny na ekspozycję na aerozol morski, ale w przypadku wyższych stężeń chlorku sodu liście są uszkadzane[5]. Ma niewielkie wymagania glebowe, może rosnąć na piaszczystych glebach. Jest odporny na mróz i suszę, niezbyt silne zasolenie gleby, dobrze znosi zanieczyszczenie powietrza. Jest rośliną światłolubną i kwasolubną.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych podgat. Hippophae rhamnoides subsp. maritima jest gatunkiem charakterystycznym dla All. Salicion arenarieae[13].

Zagrożenia i ochronaEdytuj

Od 1983 roku roślina jest objęta w Polsce ochroną gatunkową. W latach 1983–2014 podlegała ochronie ścisłej, od 2014 roku znajduje się pod ochroną częściową[14][15]. Zagrożeniem dla niej jest zacienianie jej stanowisk przez wyższe drzewa w wyniku naturalnej sukcesji ekologicznej. Niektóre jej stanowiska ulegają zniszczeniu w wyniku eksploatacji kredy[3].

ZastosowanieEdytuj

 
Produkty spożywcze z owoców rokitnika
Roślina ozdobna
Walorem rokitnika są barwne owoce, srebrzyste liście i małe wymagania oraz odporność. Nadaje się na żywopłoty – dobrze znosi cięcie i silnie krzewi się. Bywa też uprawiany dla owoców wykorzystywanych w celach spożywczych i leczniczych. Można go rozmnażać poprzez odrosty korzeniowe i wysiew nasion. By mieć pewność co do uzyskanej płci należy używać odkładów lub sadzonek, gdyż rośliny męskie można odróżnić po pąkach dopiero po kilku latach.
Roślina lecznicza
  • Surowiec zielarski: owoce bogate w witaminy i mikroelementy: zawierają 2,4 razy więcej witaminy C niż czarna porzeczka.
  • Działanie: Ze względu na zawartość witaminy A, E, K, kwasu foliowego, karotenoidów, fitosteroli, kwasów organicznych w medycynie tradycyjnej używano rokitnika do leczenia astmy (ze względu na wysoką zawartość witaminy C). Ponadto wzmacnia odporność organizmu, działa przeciwbólowo. Owoce stosuje się przy dolegliwościach żołądkowych, chorobach reumatycznych, przeziębieniach i chorobach skóry. Owoce zawierają rzadko spotykane w przyrodzie niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe: omega-3, omega-6, omega-7, omega-9[16][17].
  • W kosmetologii stosuje się maseczki kosmetyczne oraz kremy/żele z owoców lub ekstraktów owoców, które poprawiają wygląd cery, opóźniają jej starzenie się, zmniejszają przebarwienia, redukują zmarszczki, odżywiają, nawilżają i odmładzają skórę[18][16].
Sztuka kulinarna
Z owoców można robić dżemy, soki i przeciery. Zawierają dużo pektyn umożliwiających zestalanie się przetworów.

NazewnictwoEdytuj

Łacińska nazwa rodzajowa gatunku pochodzi z greckiego (híppos – koń, pháo – błyszczę). W jej zakończeniu nie występuje dyftong ae wymawiany [e], lecz dwie oddzielne samogłoski, co można uwzględniać w pisowni, umieszczając nad e znak dierezy: Hippophaë[19]. Zgodnie z artykułem 60.7 Międzynarodowego kodeksu nomenklatury botanicznej znaki diakrytyczne zasadniczo w nazwach naukowych nie są używane, jednak wyróżnienie diarezą występowania obok siebie oddzielnych samogłosek jest dopuszczalne[20].

PrzypisyEdytuj

  1. P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-23].
  2. a b c d Hippophae rhamnoides L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-02-09].
  3. a b Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  4. a b Hippophae rhamnoides. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2021-02-08].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y M.C. Pearson, J.A. Rogers, Hippophae rhamnoides L., „The Journal of Ecology”, 50 (2), 1962, s. 501, DOI10.2307/2257460, JSTOR2257460 [dostęp 2021-02-08].
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Hippophaë Linnaeus. W: Flora of China 13: 270–273 [on-line]. 2007. [dostęp 2021-02-09].
  7. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, Adam Zając, Maria Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 296, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957.
  8. a b c d e f g h i j Włodzimierz Seneta, Drzewa i krzewy liściaste. T. 3, Daboecia - Hyssopus, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 302-305, ISBN 83-01-12029-0, OCLC 749456050.
  9. Hippophae. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2021-02-09].
  10. a b Bruno P. Kremer: Owoce leśne – jagody, orzechy, pestkowce. Warszawa: Multico, 1996. ISBN 83-7073-102-3.
  11. Agnieszka Mike-Jeziorska: Rokitnik zwyczajny (pol.). 2013. [dostęp 2013-27-06].
  12. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  13. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  14. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1983 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1983 r. nr 27, poz. 134).
  15. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
  16. a b Thomas S.C. Li and Thomas H.J. Beveridge, Sea Buckthorn: A New Medicinal and Nutritional Botanical, Her Majesty the Queen in Right of Canada, 2007 , 22 lutego 2016.
  17. Olej rokitnikowy, znamlek.pl, 22 lutego 2016.
  18. Żel rokitnikowy, znamlek.pl [dostęp 2016-02-22].
  19. Deklinacja rzeczowników łacińskich pochodzenia greckiego, lpj.pl [dostęp 2019-06-17].
  20. Art. 60. W: International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants [on-line]. International Association for Plant Taxonomy (IAPT). [dostęp 2019-06-17].

BibliografiaEdytuj

  1. W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
  2. Anna Mazerant-Leszkowska: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
  3. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  4. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.