Rozbiór państwa

Rozbiór państwa – podział terytorium istniejącego suwerennego państwa pomiędzy inne, najczęściej sąsiadujące, dokonany na drodze dyplomatycznej, bez bezpośredniego użycia sił zbrojnych (choć najczęściej bez akceptacji co najmniej znacznej części mieszkańców państwa podlegającego rozbiorowi) wobec armii państwa podlegającego rozbiorowi[1]. Zazwyczaj jednak występuje groźba najazdu zbrojnego w wypadku, gdyby droga dyplomatyczna była nie dość skuteczna. Rozbiór państwa może być częściowy (jeśli po rozbiorze podlegające mu państwo istnieje nadal, na ograniczonym terytorium) lub całkowity (jeśli po rozbiorze przestaje istnieć). Zamiast pojęć „rozbiór” i „rozbiory” funkcjonują też określenia „zabór” i „zabory”, a państwa uczestniczące w rozbiorach nazywa się „zaborcami”[2][3].

Rozbiory Polski – przykład rozbioru

Rozbiory w historiiEdytuj

Rozbiór Lata Państwo rozbierane Zaborcy Inne informacje Typ rozbioru Źródło
Rozbiory Polski 1772–1795 Rzeczpospolita Obojga Narodów Cesarstwo Rosyjskie

Królestwo Prus

Monarchia Habsburgów

w wyniku trzech rozbiorów jedno z największych państw Europy zniknęło z powierzchni map na 123 lata, choć w ramach Rosji utworzona została autonomia polska, tzw. Królestwo Kongresowe, w skład Prus wchodziło Wielkie Księstwo Poznańskie, istniało też Wolne Miasto Kraków, a państewka polskie powoływali zdobywający ziemie dawnej Rzeczypospolitej Francuzi (Księstwo Warszawskie) i Niemcy (Królestwo Polskie) zabór całkowity [4]
Rozbiory Luksemburga 1659–1839 Wielkie Księstwo Luksemburga Królestwo Francji

Królestwo Belgii

Królestwo Prus

powierzchnia Luksemburga zmniejszyła się z 10 700 km² do 2 586 km², powstałe granice obowiązują po dziś dzień, a jedna z belgijskich prowincji nosi nazwę Luksemburg rozbiór częściowy [5]
Traktat wersalski 1919 Republika Weimarska III Republika Francuska

Rzeczpospolita Polska

Królestwo Danii

Republika Czechosłowacka

Królestwo Belgii

traktat kończący I wojnę światową z Niemcami doprowadził do utraty 15% terytorium, z którego części powstały organizmy quasi-państwowe po kontrolą ententy (Memelland, Terytorium Saary) oraz niepodległe Wolne Miasto Gdańsk, o losie części ziem miały zadecydować plabiscyty rozbiór częściowy [6]
Traktat w Trianon 1920 Królestwo Węgier Królestwo Rumunii

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców

Republika Austriacka

Republika Czechosłowacka

Rzeczypospolita Polska

zgodnie z postanowieniami tego traktatu kończącego I wojnę światową z Węgrami jako uczestnikiem konfliktu (były częścią Austro-Węgier) utraciły dostęp do morza, 8 z 21 milionów obywateli, z całego kraju pozostało 93 tys. km² z 325 tys. km² przed rozbiorem rozbiór częściowy [7]
Traktat w Sèvres 1920 Imperium Osmańskie Królestwo Grecji

Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii

Królestwo Włoch

III Republika Francuska

Demokratyczna Republika Armenii

na Imperium Osmańskim wymuszono traktat kończący I wojnę światową, zgodnie z którym państwo utraciło większość ziem, Turecki Ruch Narodowy zorganizował jednak zbrojny opór przeciw traktatowi i dzięki zwycięskim wojnom doprowadził do jego rewizji rozbiór częściowy [8][9][10]
Rozbiór Czechosłowacji 1938–1939 Pierwsza Republika Czechosłowacka /

Druga Republika Czechosłowacka

III Rzesza

Królestwo Węgier

Rzeczpospolita Polska

po układzie monachijskim III Rzesza otrzymała przyzwolenie na aneksję Sudetenlandu; w 1939 roku cały kraj został zlikwidowany – część czeską włączono do III Rzeszy jako Protektorat Czech i Moraw, umożliwiono utworzenie niepodległej, acz zależnej od Niemiec Słowacji, południe rozbieranego państwa otrzymały Węgry, równolegle Polska przyłączyła Zaolzie, natomiast Ukraina Karpacka ogłosiła niepodległość jako Karpato-Ukraina, która jednak wkrótce została anektowana przez Węgry zabór całkowity [11][12][13]

Planowane rozbioryEdytuj

Publicystyka historycznaEdytuj

Rozbiory i zagrożenie rozbiorami są także chętnie wykorzystywanym orężem w publicystyce historycznej, szczególnie w Polsce. Często różne wydarzenia historyczne, które zdaniem niektórych odbierają krajowi jakąś część suwerenności, nazywane bywają przez niektórych polityków lub publicystów „rozbiorami”, choć nie spełniają kryteriów wymienionych na wstępie (podział terytorialny suwerennego państwa na drodze dyplomatycznej bez użycia sił zbrojnych). Tak powstały w obiegu publicznym m.in. pojęcia IV i V rozbioru Polski, które nie są w rzeczywistości ścisłe[18].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. rozbiór – definicja, synonimy, przykłady użycia, sjp.pwn.pl [dostęp 2021-01-10] (pol.).
  2. zaborca – definicja, synonimy, przykłady użycia, sjp.pwn.pl [dostęp 2021-01-10] (pol.).
  3. Zabór – definicja, synonimy, przykłady użycia, sjp.pwn.pl [dostęp 2021-01-10] (pol.).
  4. Nie do końca 123 lata…, Polskie Dzieje – Historia Polski w Internecie [dostęp 2021-01-09] (pol.).
  5. The Two Luxembourg, web.archive.org, 13 lipca 2006 [dostęp 2021-01-05] [zarchiwizowane z adresu 2006-07-13].
  6. Konferencja paryska i traktat wersalski – Epodreczniki.pl, epodreczniki.pl [dostęp 2021-01-10].
  7. m, Pogrzeb Węgier – Traktat w Trianon i materiały PAN Archiwum, archiwum PAN [dostęp 2021-01-08] (pol.).
  8. Damian S, Traktat pokojowy w Sèvres 1920, Historia, historia wojskowości, historia Polski, nauczyciel historii, historia, 12 kwietnia 2012 [dostęp 2021-01-09] (pol.).
  9. Sèvres, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-01-10].
  10. Traktat z Sevres spisany po francusku, angielsku i włosku, archiwa.pilsudski.org [dostęp 2021-01-10].
  11. „Hańba monachijska”, czyli układ monachijski z 1938 r. | HISTORIA.org.pl – historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne, HISTORIA.org.pl, 7 września 2009 [dostęp 2021-01-10] (pol.).
  12. Zaolzie. Jak polski wywiad usiłował doprowadzić do rozbioru Czechosłowacji, Newsweek.pl [dostęp 2021-01-09] (pol.).
  13. Jak powstała granica polsko-węgierska. Tragiczne losy Karpato-Ukrainy, tygodnik.tvp.pl [dostęp 2021-01-10] (pol.).
  14. Witold Mizerski, Jarosław Maciej Zawadzki, Tablice historyczne, Warszawa: Wydawnictwo Adamantan, 1996, s. 133, ISBN 83-85655-12-3, OCLC 69475092.
  15. Kalendarium dziejów Polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, ISBN 83-08-03025-4.
  16. a b Antoni Czubiński, Jerzy Strzelczyk, Zarys dziejów Niemiec i państw niemieckich powstałych po II wojnie światowej, Poznań: Wyd. Poznańskie, 1986, ISBN 83-210-0619-1, OCLC 830202575.
  17. Andrzej Chwalba Historia powszechna. Wiek XIX, wyd. 2009, s. 336–337.
  18. To był IV rozbiór Polski, Historia, 16 września 2012 [dostęp 2021-01-10] (pol.).