Ruch Narodowo-Radykalny

Ruch Narodowo-Radykalny Falanga, Falanga, pot. ONR-Falanga – polska nielegalna[a][2] narodowo-radykalna, określana jako faszyzująca[3][4] lub faszystowska[5][6] formacja polityczna w II Rzeczypospolitej[7]. Sami działacze „Falangi” określali się często mianem „Ruchu Młodych”, a przez przeciwników politycznych nazywani byli od inicjałów przywódcy – Bolesława Piaseckiego – „bepistami”.

Ruch Narodowo-Radykalny Falanga
Ilustracja
Lider Bolesław Piasecki
Data założenia 1935
Data rozwiązania 1939
Ideologia polityczna nacjonalizm polski narodowy radykalizm faszyzm
Poglądy gospodarcze korporacjonizm
Liczba członków 5000 (1937)[1]
Barwy

     zielony

Przemówienie przywódcy RNR Falanga – Bolesława Piaseckiego (11 listopada 1937). Na pierwszym planie widoczny również członek „Falangi” z naszywką na mundurze przedstawiajacą flagę organizacji.

Organizacja była jedną z dwóch frakcji, które powstały na skutek rozłamu w ONR w 1935. Prowadziła działalność bojówkarską i terrorystyczną, m.in. oddała strzały do pochodu pierwszomajowego Bundu, w zamachu zostało rannych kilka osób, zginęło 8-letnie dziecko. W ramach działalności terrorystycznej Falanga organizowała także zamachy bombowe (np. na siedzibę Związku Nauczycielstwa Polskiego w Łodzi, zginęła jedna osoba a cztery zostały ranne).

Kluczowe elementy ideologii Falangi to: nacjonalizm, antysemityzm, antykomunizm, antydemokratyzm. Za ustrój idealny ideologowie ugrupowania uważali państwo totalitarne.

HistoriaEdytuj

GenezaEdytuj

RNR „Falanga” powstał wiosną 1935, w wyniku rozłamu wśród działaczy zdelegalizowanego latem 1934 Obozu Narodowo-Radykalnego[8]. Różnice zdań pomiędzy działaczami ONR istniały już w okresie legalnej działalności obozu. W okresie osadzenia w obozie w Berezie Kartuskiej różnice uległy zaostrzeniu. Wyklarowały się dwie grupy, jedna skupiona dookoła Henryka Rossmana (późniejsza grupa ONR ABC) i druga dookoła Bolesława Piaseckiego (Falanga)[8]. Głównym powodem rozłamu był stosunek do Stronnictwa Narodowego. Grupa Piaseckiego oczekiwała całkowitego zerwania z SN, Rossman chciał zachować poprawne stosunki. Poza tym Piasecki opowiadał się za działalnością terrorystyczną, co było odrzucane przez działaczy ONR skupionych dookoła Rossmana[9]. Grupa ABC odrzucała także zasadę wodzostwa, którą propagowała Falanga[10]. Istotne były też różnice zdań w kwestiach organizacyjnych. Piasecki był przeciwny zarządzaniu za pośrednictwem tajnych organizacji. Grupa ONR ABC była natomiast kierowana przez tajną Organizację Polską[10].

Zjazd organizacyjny RNR odbył się 28 czerwca 1935 w Kątach w powiecie bielskim. Udział wzięło 20 osób. Po zakończeniu zjazdu wszyscy uczestnicy zostali aresztowani[11]. Następnie w listopadzie 1936 skazano uczestników na rok więzienia za przynależność do nielegalnej organizacji, kary zostały jednak darowane na mocy amnestii[12].

LiczebnośćEdytuj

Początkowo była to niewielka liczebnie organizacja o charakterze kadrowym (nigdy nie była ruchem masowym). Falanga była organizacją nielegalną, co powoduje trudności przy ustalaniu liczby członków. Historycy szacują, że w okresie największej aktywności RNR w 1937 do ugrupowania mogło należeć około 5000 osób[1]. Według danych policyjnych w czerwcu 1938 do organizacji należało 607 członków[13]. O liczebności sympatyków możemy także wnioskować na podstawie danych o dystrybucji głównego pisma „Falanga” na terenie Warszawy i okolic, w lutym 1938 sprzedaż wynosiła ona 4500 egzemplarzy[13]. Największe wydarzenie zorganizowane przez Falangę w Warszawie, wiec w cyrku Staniewskich w 1937 zgromadził według różnych szacunków od 1000–3000 uczestników[14]. Członkami była głównie młodzież pracująca, uczniowie szkół średnich oraz studenci[15].

Działalność terrorystycznaEdytuj

 
Bolesław Piasecki, przywódca RNR Falanga

RNR posiadał zorganizowaną bojówkę, która nosiła nazwę Narodowa Organizacja Bojowa „Życie i Śmierć dla Narodu”. Na jej czele stał początkowo Zygmunt Dziarmaga, Andrzej Kułakowski, Bolesław Jamontt, następnie Zygmunt Przetakiewicz[11].

Bojówka ostro występowała przeciwko Żydom. Jej działalność polegała na demolowaniu sklepów, lokali i mieszkań żydowskich[16].

Szczególne nasilenie działalności terrorystycznej przypada na okres wiosny i lata 1937[17]. Wtedy właśnie miała miejsce najbardziej brutalna akcja Falangi – oddanie strzałów do pochodu pierwszomajowego Bundu. Zginęło jedno pięcioletnie dziecko, kilka osób, w tym 8-letni chłopiec, zostało rannych[18][19]. Oprócz tego organizacja podłożyła petardy w redakcji żydowskiego czasopisma „Nasz Przegląd”, co spowodowało poważne zniszczenia[20]. RNR dokonał także kilku ataków bombowych na siedziby Związku Nauczycielstwa Polskiego. W jednym z nich, w Łodzi, zginęła jedna osoba a cztery osoby zostały ranne[21]. Inny atak miał miejsce w miejscowości Przytyk, RNR obrzucił domy żydowskie bombami zapalającymi (dodatkowo przerywając kabel telefoniczny tak, by nie dało się wezwać straży pożarnej)[22]. 26 września 1937 bojówka RNR ostrzelała lokal Bundu, rzuciła bomby na siedzibę młodzieży socjalistycznej i podłożyła petardę pod siedzibę redakcji żydowskiego pisma „5 rano”[22]. 1 maja 1938 RNR podłożył bombę na placu Muranowskim w Warszawie, ranne zostały dwie osoby[23]. Tego samego dnia we Lwowie członkowie Falangi rzucili petardy na pochód 1-majowy, 40 osób zostało rannych, z czego 7 ciężko, jednej z ofiar wybuch urwał dłoń i część przedramienia[23].

Pretekstem do przemocy były prowadzone przez Falange akcje bojkotu handlu żydowskiego. Podczas prób blokad sklepów żydowskich dochodziło do pobić handlarzy żydowskich[24]. Falanga z tryumfem informowała, że „fala antysemityzmu ogarnia Polskę” i „wielu Żydów jest poturbowanych” na skutek akcji bojkotowej[25]. Przykładem działalności Falangi w tej kwestii mogą być wydarzenia z 8 grudnia 1938, gdy 20 członków bojówki uzbrojonych w pałki i łomy zaatakowało stragany żydowskie w Piasecznie[26].

Na terenie Pomorza falangiści zwalczali wpływy NSDAP i V kolumny. Cieszyli się też poparciem niektórych kręgów polskiego ziemiaństwa, które w części finansowało działalność ugrupowania.

Relacje z ONR ABCEdytuj

Falanga wrogo odnosiła się do konkurencyjnej frakcji ONR ABC. Do szczególnej eskalacji konfliktu doszło w 1937[27]. Wydawane przez ONR-ABC pismo „ABC” publikowało w tym okresie liczne artykuły opisujące malwersacje finansowe członka RNR Aleksandra Sendlikowskiego[27]. W zemście za te artykuły bojówka Falangi pobiła jednego z liderów ONR-ABC Tadeusza Gluzińskiego[27]. RNR zorganizowało także napad na innego działacza ONR-ABC Jana Korolca[27], napadnięto także na redakcję pisma „ABC”[28]. ONR-ABC odpowiedziało na te ataki pobiciem Wojciecha Wasiutyńskiego i próbą pobicia Bolesława Piaseckiego (Piasecki podobno odpędził napastników rewolwerem)[28].

Próba przejęcia młodzieżówki OZN (1937)Edytuj

W 1937 Bolesław Piasecki nawiązał kontakt z nacjonalistycznie nastawionymi politykami sanacji związanymi z Obozem Zjednoczenia Narodowego[29]. Adam Koc przywódca OZN przyjaźnie odnosił się do Falangi[29]. RNR działało wówczas nielegalnie, co utrudniało rozwój organizacji, Piasecki pragnął zalegalizować działalność, nawiązanie kontaktów z OZN dawało także możliwość pozyskania funduszy państwowych[29]. W rezultacie ustaleń z Kocem szefem Związku Młodej Polski (młodzieżówki OZN) – został związany z Piaseckim były działacz ONR, nie należący do RNR, Jerzy Rutkowski[30], a wiele kierowniczych stanowisk objęli członkowie Falangi[potrzebny przypis]. Decyzję o nawiązaniu relacji z OZN Piasecki podjął samodzielnie (bez poinformowania czy dyskusji z innymi członkami RNR), wywołała ona zaskoczenie i wątpliwości anty-sanacyjnie nastawionych członków Falangi[31].

Kulminacją wpływów Falangi był legalny wiec w budynku braci Staniewskich, który miał miejsce 28 listopada 1937[14]. W wiecu wzięło udział około 1000-3000 osób, przemawiał Piasecki, który pozdrowił zebranych salutem rzymskim. Wydarzenie wywołało kontrowersje w Warszawie i doprowadziło do zerwania dobrych relacji z sanacją. Początkiem 1938 przychylny Falandze szef OZN Adam Koc został zmuszony do rezygnacji, a RNR stracił swoje wpływy w OZN.

 
Przyjazny Falandze szef OZN Adam Koc przed mikrofonem radiowym, podczas wygłaszania deklaracji ideowo-politycznej OZN (21 lutego 1937)

KryzysEdytuj

Po zerwaniu współpracy z sanacją Falanga zaczęła przeżywać kryzys, co doprowadziło do secesji oraz spadku zaufania do wodza – Bolesława Piaseckiego, który w przededniu wojny zawiesił działalność RNR.

W 1939 współpracę z Falangą nawiązał dziennikarz Stanisław Brochwicz, agent wywiadu niemieckiego i zadeklarowany sympatyk nazizmu[32]. Ze względu na to, że Brochwicz jawnie propagował nazizm, redakcje wszystkich czasopism poza Falangą zerwały z nim współpracę[32]. Brochwicz był zafascynowany Falangą, uważał, że jej program jest podobny do nazizmu. Jak pisał: „zbliżyłem się do kół narodowo-radykalnych ponieważ ich program najbardziej zbliżony jest do narodowego socjalizmu, głoszonego w Niemczech przez Adolfa Hitlera”[32][33]. Brochwicz publikował na łamach Falangi artykuły gloryfikujące nazizm[34][35]. W 1939 Brochwicz zachęcał Bolesława Piaseckiego do współpracy z Niemcami[34]. Wzbudziło to podejrzenia Piaseckiego, który nakazał śledzić Brochwicza, wywiad Falangi ustalił, że jest on agentem niemieckim i przekazał tę informacje polskiemu wywiadowi. Brochwicz został skazany na karę śmierci, wyroku jednak nie wykonano[34].

Po wrześniu 1939 wielu członków RNR-Falanga działało w wywodzącej się z tego środowiska konspiracyjnej organizacji Konfederacja Narodu[36], ale także w innych organizacjach niepodległościowych, zwłaszcza o profilu narodowym.

Niektórzy działacze Falangi, w tym jeden z liderów organizacji warszawskiej Andrzej Świetlicki utworzyli (wspólnie z Brochwiczem) Narodową Organizację Radykalną, która podjęła próbę kolaboracji z Niemcami i współorganizowała pogrom wielkanocny[37]. Nie jest jasne, czy NOR powstał na zlecenie przywódcy Falangi Bolesława Piaseckiego czy też nie, istnieją w tej kwestii rozbieżne relacje[38].

IdeologiaEdytuj

 
Fragment czasopisma „Falanga” publikowanego przez RNR Falanga nr 16 z 1938.[39]

RNR w zakresie organizacji, części ideologii i form zewnętrznych (elementy kultu wodza, salut rzymski, stylistyka symbolów partyjnych itp.) wyraźnie nawiązywał do faszystowskich wzorów włoskich i niemieckich. Również w Hiszpanii działała partia o podobnym profilu i o nazwie Falanga.

Program organizacji został opublikowany w 1937[13] w publikacji pod tytułem Zasady Programu Narodowo-Radykalnego.

Koncepcja ustrojowa – totalitaryzmEdytuj

Falanga otwarcie opowiadała się za totalitaryzmem i przeciwko demokracji[b][40][41]. Postulowano budowę państwa zorganizowanego hierarchicznie, w którym każda jednostka podlega zwierzchnikowi, na czele państwa znajduje się wódz. Uważano, że totalitaryzm jest pożądany, jeśli jest zgodny z katolicyzmem[40]. Program Falangi postulował budowę Katolickiego Państwa Narodu Polskiego. Państwo to miało być zarządzane przez Organizację Polityczną Narodu, która miałaby odgrywać rolę monopartii[42][43]. Wszystkie inne partie polityczne poza Organizacją Polityczną Narodu miały być zlikwidowane. Hierarchia w OPN miała być opartą na cechach charakteru, im lepszy charakter tym wyżej dana jednostka znajdowałaby się w hierarchii. O tym, jaki dana osoba ma charakter decydować miałaby partia. Udział w OPN miał być teoretycznie dobrowolny, ale działalność wszystkich innych partii miała być zakazana, a udział w OPN był warunkiem zdobycia pracy i udziału w życiu społecznym, trudno więc mówić o dobrowolności. W OPN skoncentrowana byłaby pełnia władzy politycznej w państwie, organizacja zajmowałaby się szczegółowym nadzorem i kontrolą życia jednostki[44]. Uważano, że ideologia narodowo-radykalna jest jedyną słuszną, wszystkie inne poglądy i ideologię (zwłaszcza te prodemokratyczne) będą w projektowanym państwie zwalczane[45]. Partia miała także kontrolować życie gospodarcze kraju[42].

Postulowano także powołanie Powszechnej Organizacji Wychowawczej, która wspólnie z rodziną, kościołem katolickim i armią miała wychować „nowy typ człowieka”[42].

AntysemityzmEdytuj

 
Pikieta studentów-członków ONR z antyżydowskimi transparentami (m.in. Żądamy ghetta dla Żydów i obniżki opłat oraz Śmierć żydo-komunie) na Bramie Głównej Uniwersytetu Warszawskiego (1936)

Antysemityzm Falangi polegał na przekonaniu, że Żydzi są największym wrogiem narodu polskiego[c][46]. Wszystkie negatywne zdaniem Falangi zjawiska – takie jak demokracja, komunizm czy kapitalizm – były wiązane z Żydami[47]. Publicyści ugrupowania uważali, że Żydzi reprezentują szatana[d]. Ich zdaniem Żydzi wywierają szkodliwy wpływ na życie społeczne w sposób ukryty, poprzez działalność w tajnych stowarzyszeniach[48]. Propaganda Falangi szczególnie mocno propagowała tezę, że komunizm jest spiskiem żydowskim, którego celem jest zdobycie władzy nad światem[49].

Falanga pozytywnie oceniała prześladowania Żydów w Niemczech, kwestionowano jedynie rasizm. Same rozwiązania hitlerowskie, takie jak ustawy norymberskie były oceniane pozytywnie[50]. Jeden z publicystów pisał w 1938:

Obecnie Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji żydostwa u siebie […]. Kiedy wreszcie my przystąpimy do męskiego i poważnego rozwiązania tej sprawy?[51]

Pozytywnie wypowiadano się na temat osadzenia Żydów w obozie w Dachau (KL) (pisano, że dzięki temu Żydzi będą mogli doświadczyć pracy fizycznej)[52]. Falanga aprobowała konfiskaty mienia żydowskiego w Niemczech i takie regulacje hitlerowskie jak zesłania do obozów pracy za współżycie Żyda z aryjką[52].

Przekonywano także, że antysemityzm Falangi ma dłuższą historię niż antysemityzm NSDAP:

Antysemityzm w Ruchu Młodych istniał dużo dawniej niż program antyżydowski w NSDAP[51]

Oficjalny program ugrupowania („Zasady programu narodowo-radykalnego”) postulował usunięcie Żydów z Polski i konfiskatę ich majątków. Przed usunięciem Żydów mają być oni pozbawieni wszelkich praw obywatelskich i całkowicie odizolowani od Polaków. Program postuluje zakaz pracy Żydów dla Polaków, zakaz zatrudniania Polaków przez Żydów, zakaz posiadania przez Żydów udziałów w przedsiębiorstwach polskich[51].

W kwestii edukacji Falanga propagowała postulat numerus nullus, czyli całkowitego wykluczenia Żydów z uczelni wyższych[e][53].

Uzupełnieniem czasopism czy książek z treściami antysemickimi były rozdawane przez RNR ulotki. Nie obejmowała ich cenzura. Ich treść była jeszcze bardziej radykalna niż publicystyka i otwarcie nawoływała do przemocy wobec Żydów. Na ulotkach pojawiały się hasła w rodzaju: „Polska dla Polaków, Palestyna dla Arabów, a dla Żydów szubienica”[54].

Poglądy gospodarczeEdytuj

W kwestiach gospodarczych Falanga występowała zarówno przeciwko liberalizmowi, jak i przeciwko komunizmowi, postulując stworzenie „trzeciej drogi” pomiędzy tymi systemami[55]. Zdaniem RNR zarówno komunizm, jak i kapitalizm były wytworem Żydów i były przejawem degeneracji społeczeństwa[55]. Postulowano nacjonalizacje przemysłu i bankowości, a także rozwój drobnych wytwórców[55]. Nacjonalizacja miała się odbyć bez wypłacania odszkodowań posiadaczom przedsiębiorstw, drogą wywłaszczenia[56].

Główne elementy programu ekonomicznego Falangi tworzyli: Marian Reutt i Mirosław Ditrich, przywódca, Bolesław Piasecki nie wypowiadał się na temat ekonomii[57]. Reutt proponował wprowadzenie gospodarki typu wojennego na wzór nazistowskich Niemiec, postulował nacjonalizacje przemysłu wydobywczego i militaryzacje gospodarki[58][59].

Falanga proponowała wprowadzenie gospodarki planowej, gospodarką miała zarządzać Polityczna Organizacja Narodu[60] za pośrednictwem swoich sekcji zawodowych, była to forma korporacjonizmu[potrzebny przypis]. Państwo miało prowadzić działalność gospodarczą, udzielać kredytów, a także decydować o cenach towarów[56]. Postulowano także upaństwowienie każdego przedsiębiorstwa, w którym decydującym źródłem dochodu nie jest praca właściciela[potrzebny przypis].

Poglądy gospodarcze były związane z antysemityzmem. Majątki wszystkich Żydów miały być w całości skonfiskowane przez państwo, bez żadnych odszkodowań[56].

Przełom narodowyEdytuj

Falanga głosiła konieczność dokonania „przełomu narodowego”. Radykalnie nacjonalistyczna, ostro zwalczała lewicę, tak rewolucyjną (komunistów), jak i reformistyczną (socjalistów) oraz ludowców. Krytykowała także obóz rządzący, określając go jako „żydo-sanację”. Specyficzną cechą ideologii Falangi jako ugrupowania nacjonalistycznego było uznawanie polskości słowiańskich mniejszości narodowych np. Ukraińców, Białorusinów czy Litwinów (pkt. 14). Postulowano asymilacje tych mniejszości i walkę z jednostkami wrogimi Polsce. Odmawiano mniejszościom prawa do budowy własnego państwa, nie uznawano tych mniejszości za odrębne od Polski narody.

 
Ulotka RNR Falanga[61]

Kalendarium Ruchu Narodowo-RadykalnegoEdytuj

  • początek 1935 – ukazała się książka Bolesława Piaseckiego „Duch czasów nowych a Ruch Młodych”. Stanowiła ona wykładnię poglądów grupy „Falanga”[62].
  • 28 czerwca 1935 – zjazd organizacyjny Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga” w Kątach. Uczestnicy zjazdu zostali aresztowani. Zidentyfikowano ich na podstawie fotografii[11]. Podczas zjazdu B. Piasecki wygłosił referat pt. „Cele rewolucji narodowo-radykalnej”[12].
  • październik 1935 – ukazał się pierwszy numer „Ruchu Młodych”, teoretycznego organu „Falangi”[63].
  • 24 maja 1936 – pielgrzymka polskich nacjonalistów (Falanga, ABC, Sekcja Młodych SN) na Jasną Górę[64].
  • 12 lipca 1936 – rozpoczęto kolportaż pisma „Falanga”[65]. Nakład pisma na przełomie lat wahał się w granicach 5–25 tys. egzemplarzy[66].
  • 1 listopada 1936 – wiec w Filharmonii Warszawskiej, zorganizowany przez Komitet Prasy Młodych (Front Pism)[67]. Uczestniczyło w nim ok. 3 tys. osób[67]. Brali w nim udział przede wszystkim członkowie i sympatycy RNR „Falanga”[67].
  • lato 1936 – pierwsze spotkanie Adama Koca z B. Piaseckim, początek współpracy z częścią obozu sanacyjnego[29].
  • 10 listopada 1936 – proces uczestników zjazdu założycielskiego RNR „Falanga” w Kątach[12].
  • 23 listopada 1936 – rozpoczęcie blokady Uniwersytetu Warszawskiego[68]. Działacze RNR „Falanga” zgłosili postulat numerus nullus, czyli całkowitego usunięcia Żydów z uczelni, podczas blokady dochodziło do licznych pobić studentów żydowskich[69].
  • 5 grudnia 1936 – powstanie Polskiej Organizacji Akcji Kulturalnej, związanej z Falangą. Ruch ten podejmował akcje w rodzaju „Tygodnia bez żydowskiego kina”. Akcja polegała na przykład na wrzucaniu petard do kin podczas seansów filmów, uznanych przez RNR za „żydowskie” lub takich, które uważano za „niemoralne”[70].
  • grudzień 1936 – w „Falandze” ukazała się publikacja B. Piaseckiego – „Wytyczne narodowo-radykalnej myśli gospodarczej”[71].
  • 1 maja 1937 – Członkowie bojówki Ruchu Narodowo-Radykalnego zaatakowali pochód partii żydowskiej o profilu socjalistycznym „Bund” w wyniku ataku z użyciem broni palnej zginęło żydowskie dziecko[72].
  • 28 maja 1937 – atak terrorystyczny RNR na siedzibę Związku Nauczycielstwa Polskiego w Łodzi. Na skutek wybuchu bomb zginęły dwie osoby[22]
  • 22 czerwca 1937 – utworzenie przez część rządzącego obozu sanacyjnego Związku Młodej Polski, młodzieżowej sekcji Obozu Zjednoczenia Narodowego. Na jego czele stanął Adam Koc. Jego zastępcą został – formalnie nie związany z Falangą, lecz sympatyk tej organizacji – Jerzy Rutkowski[31], późniejszy szef Tajnych Wojskowych Zakładów Wydawniczych[potrzebny przypis]. Próba współpracy OZN z radykalnymi organizacjami młodzieżowymi obozu narodowego[31].
  • sierpień 1937 – powstanie Komitetu Organizacyjnego Narodowych Związków Zawodowych. Został on przekształcony w Narodową Organizację Pracy (NOP), skupiającą 8 związków zawodowych związanych z Falangą[73].
  • 9 października 1937 – Falangiści zdobyli wpływy w licznych okręgach Narodowej Partii Robotniczej (NPR), m.in. w Warszawie[73].
  • 28 listopada 1937 – wiec Falangi w cyrku Staniewskich w Warszawie, w którym uczestniczyło według różnych szacunków od 1 do 3 tys. osób. Podczas wiecu doszło do starć z bojówkami socjalistycznymi, które wzniosły okrzyk: „niech żyją pięcioprzymiotnikowe wybory”[74].
  • 27 lutego 1938 – powstał Komitet Porozumienia Organizacji Narodowo-Radykalnych. Na jego czele stanął Bolesław Piasecki[75].
  • 22 kwietnia 1938 – oficjalne zerwanie współpracy Falangi z OZN-em[76].
  • 1 maja 1938 – zjazd organizacji „Zarzewie”. Część kierownictwa tej organizacji opowiedziała się za współpracą z Falangą. Utworzyli oni Międzyskupieniową Grupę „Szlakiem Zarzewia”[77].
  • 12 czerwca 1938 – zorganizowanie przez Falangę Wielkiego Zgromadzenia Antymasońskiego[78].
  • 24 września 1938 – polecenie wydane przez B. Piaseckiego odnośnie zaciągu do Zaolziańskiego Korpusu Ochotniczego. Zaciągiem kierował Olgierd Szpakowski. Zgłosiło się ok. 600 falangistów[79].
  • 18 grudnia 1938 – Falanga zdobyła 4 mandaty w wyborach do Rady Miejskiej Warszawy (przy 39 OZN, 27 PPS, 11 SN[80]).
  • lato 1939 – zawieszenie działalności RNR przez Bolesława Piaseckiego, coraz bardziej krytykowanego przez członków Ruchu[81].

DziałaczeEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Ruchu Narodowo-Radykalnego „Falanga”.

Przywódca: Bolesław Piasecki. Najbardziej znani działacze: Władysław Jamontt, Wojciech Kwasieborski, Alfred Łaszowski, Paweł Musioł, Adolf i Marian Reutt, Witold Wincenty Staniszkis, Wojciech Wasiutyński, Wojciech Zaleski.

Czasopisma związane z FalangąEdytuj

  • „Falanga”
  • „Ruch Młodych”
  • „Ruch Kulturalny”
  • „Ruch Gospodarczy”
  • „Kuźnica”

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Sam Piasecki otwarcie określał RNR „Falangę” jako organizację faszystowską[82]
  2. "Totalitarne założenia ONR-Falangi znalazły najpełniejszy wyraz w 'Zasadach Programu Narodowo-Radykalnego'"[83].
  3. Publicysta Falangi pisał: "z trzech wrogów naszego Narodu – Niemców, Rosjan i żydów – w tej chwili najgroźniejsi są żydzi."[46]
  4. „Późniejsi publicyści przypisują Żydom po prostu… satanizm: w judaizmie mieści się duch satanizmu”; […] szatański pierwiastek Zła – zorganizowana i fanatyczna międzynarodowa mafia żydowska.”[47]
  5. "W zakresie szkolnictwa walczyć będziemy […] o usunięcie żydów nauczycieli i profesorów […], o całkowite usunięcie żydowskiej młodzieży ze wspólnej z Polakami szkoły i uniwersytetu"[53]

PrzypisyEdytuj

  1. a b Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 58.
  2. Norman Davies: Europa, Kraków, Znak s. 1039.
  3. C.P. Blamires: World Fascism: A Historical Encyclopedia, ABC-Clio, 2006, s. 523.
  4. P. Davies & D. Lynch: The Routledge Companion to Fascism and the Far Right, London: Routledge, 2002. s. 324.
  5. Luciano Cheles, Ronnie Ferguson, Michalina Vaughan: The Far right in western and eastern Europe, Longman, 1995, s. 198.
  6. Michał Przeperski: Faszyzm w środku Warszawy. histmag.org, 28.11.2012.
  7. The appeal of fascism and of anti-Semitism was most pronounced among young radical NDs, who in 1934 formed the ‘National Radical Camp’ (ONR), from which emerged the distinctly totalitarian ONR-Falanga under Bolesław Piasecki – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, s. 217–218.
  8. a b Rudnicki 2018 ↓, s. 63.
  9. Rudnicki 2018 ↓, s. 64.
  10. a b Rudnicki 2018 ↓, s. 68.
  11. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 73.
  12. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 74.
  13. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 93.
  14. a b Rudnicki 2018 ↓, s. 101.
  15. Wojciech Muszyński: Historia: Ruch Narodowo – Radykalny „Falanga”. 02.10.2006. [dostęp 2014-06-16].
  16. Jerzy Wojciech Borejsza: East European Perceptions of Italian Fascism, [w:] Who were the Fascists: Social Roots of European Fascism. Bergen 1980. s.358.
  17. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 80.
  18. Działalność Ruchu Narodowo Radykalnego, Rafał Dobrowolski, www.nop.org.pl.
  19. Rudnicki 2018 ↓, s. 157.
  20. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 89.
  21. Rudnicki 2018 ↓, s. 154.
  22. a b c Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 81.
  23. a b Rudnicki 2018 ↓, s. 158.
  24. Rudnicki 2018 ↓, s. 168.
  25. Rudnicki 2018 ↓, s. 169.
  26. Rudnicki 2018 ↓, s. 170.
  27. a b c d Rudnicki 2018 ↓, s. 164.
  28. a b Rudnicki 2018 ↓, s. 165.
  29. a b c d Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 76.
  30. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 77.
  31. a b c Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 78.
  32. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 132.
  33. Stanisław Brochwicz: Bohaterowie czy zdrajcy? Wspomnienia więżnia politycznego. Warszawa: Wydawnictwo nowoczesne, 1940, s. 71. OCLC 39637624.
  34. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 133.
  35. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 98.
  36. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 113.
  37. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 108.
  38. Rudnicki 2018 ↓, s. 109.
  39. Falanga Walczy, Falanga Czuwa. Falanga Pismo Narodowo-Radykalne, 1938-04-12. [dostęp 2018-11-20].
  40. a b Lipski 2015 ↓, s. 198.
  41. Grott 2015 ↓, s. 194.
  42. a b c Grott 2015 ↓, s. 195.
  43. Zasady Programu Narodowo-Radykalnego, 1937, s. 3.
  44. Lipski 2015 ↓, s. 215.
  45. Lipski 2015 ↓, s. 296.
  46. a b Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 48.8.
  47. a b Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 30.0.
  48. Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 39.4.
  49. Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 44.1.
  50. Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 56.3.
  51. a b c Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 58.3.
  52. a b Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 61.9.
  53. a b Lipski 2015 ↓, Antysemityzm ONR „Falangi”, s. 106.
  54. Rudnicki 2018 ↓, s. 159.
  55. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 706.
  56. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 709.
  57. Rudnicki 2018 ↓, s. 703.
  58. Rudnicki 2018 ↓, s. 707.
  59. Marian Reutt. Kapitalizm na barykadach. „Falanga”. Nr 8, rok I, 1936-09-02. 
  60. Rudnicki 2018 ↓, s. 708.
  61. Czym są i o co walczą organizacje narodowo-radykalne. Życie i śmierć dla narodu. polona. [dostęp 2018-11-20].
  62. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 48.
  63. Rudnicki 2018 ↓, s. 83.
  64. Rudnicki 2018 ↓, s. 108.
  65. Rudnicki 2018 ↓, s. 80.
  66. Rudnicki 2018 ↓, s. 82.
  67. a b c Rudnicki 2018 ↓, s. 88.
  68. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 69.
  69. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 67.
  70. Dudek Pytel ↓, s. 70.
  71. Dudek Pytel ↓, s. 71.
  72. Pierwszego maja 1937 członkowie bojówki RNR (NOB) zaatakowali pochód żydowskiej organizacji socjalistycznej „Bund” na rogu ulic Smoczej i Dzielnej podczas ataku użyto broni palnej, w wyniku czego prawdopodobnie zginęło żydowskie dziecko.Działalność Ruchu Narodowo Radykalnego, Rafał Dobrowolski, www.nop.org.pl.
  73. a b Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 82.
  74. Rudnicki 2018 ↓, s. 100.
  75. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 92.
  76. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 93.
  77. Dudek Pytel ↓, s. 94.
  78. Dudek Pytel ↓, s. 95.
  79. Dudek Pytel ↓, s. 96.
  80. Rudnicki 1985 ↓, s. 329.
  81. Dudek Pytel ↓, s. 102.
  82. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 163.
  83. Dudek i Pytel 1990 ↓, s. 71.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj