Ruch robotniczy na ziemiach polskich

Ruch robotniczy na ziemiach polskichruch polityczno-społeczny stawiający sobie za cel obronę interesów robotników i ochronę ich praw, działający od ok. połowy XIX wieku do dziś na terenach Polski (pierwotnie pod zaborami), przez pewien czas również na Kresach.

Powstanie ruchu robotniczego w Polsce wiąże się z rozwojem klasy robotniczej uformowanej w wyniku uprzemysłowienia miast ziem polskich. Przed odzyskaniem niepodległości przez Polskę w 1918 roku polski ruch robotniczy podejmował także wiele działań niepodległościowych.

Przyczyny

edytuj

Druga połowa XIX wieku to intensywny rozwój społeczeństwa przemysłowego na ziemiach polskich, podówczas pozostających pod zaborami (austriackim, pruskim i rosyjskim). Duże znaczenie mają ziemie Królestwa Polskiego, które były poddane silnej rusyfikacji i rozwojowi ośrodków przemysłowych (np. kalisko-mazowiecki okręg przemysłowy, w tym: sukiennicze i bawełniane manufaktury łódzkie).

Ciężkie warunki materialne pracowników najemnych, nieregulowany prawem czas pracy czy zatrudnianie nisko opłacanych kobiet rodziły w środowiskach robotniczych poczucie krzywdy oraz wspólnego interesu klasowego. Na konflikt klasowy nakładał się konflikt narodowościowy. Właścicielami i nadzorcami byli na ogół ludzie innej narodowości: Niemcy, Żydzi, Anglicy, Francuzi i inni. Polska klasa robotnicza wywodziła się w dużej części ze wsi. W jej otoczeniu znalazło się jednak również wielu zubożałych rzemieślników, a także szlachta, pozbawiona ziemi przez zaborców. Ostatnia grupa wniosła do fabryk pamięć powstań i tradycji narodowych oraz świadomość polityczną.

Nałożenie się postulatów społecznych na narodowe było szczególnie widoczne na terenie pruskiego Śląska, którego elity przemysłowe były zdominowane przez Niemców, a czego efektem były znaczne przepływy robotniczego elektoratu pomiędzy partiami socjalistycznymi, a polskim ruchem narodowym[1].

Napięcie społeczno-ekonomiczne stworzyło warunki dla rozwoju polskiego ruchu socjalistycznego i komunistycznego. Siłę polityczną lewicy w Polsce osłabiała kwestia walki Polaków o niepodległe państwo, która to walka była tematem zmonopolizowanym przez prawicę i Kościół katolicki w Polsce. Stąd w polskim ruchu robotniczym przewagę miał kierunek łączący kwestie społeczno-ekonomiczne i narodowe.

Rozbicie w polskim ruchu robotniczym

edytuj

Polaryzacja stanowisk nie była zjawiskiem przejściowym czy krótkotrwałym. Powstanie w 1892/1893 r. dwóch odrębnych partii SDKP (od 1900 r. SDKPiL) i PPS zakończyło trwający właściwie już od początku lat osiemdziesiątych XIX w. proces krystalizowania się dwóch orientacji ideologiczno-politycznych w środowisku socjalistów polskich. Tym samym dokonał się trwający aż do grudnia 1948 r., tzn. do momentu powstania PZPR - a więc całe 55 lat - rozłam w polskim ruchu robotniczym na dwa odmienne, a częstokroć wprost przeciwstawne w swych dążeniach nurty - konsekwentnie rewolucyjny i internacjonalistyczny, reprezentowany najpierw przez samą SDKPiL, po 1906 r. także przez PPS-Lewicę, później od 1918 r. przez powstałą z połączenia tych dwóch partii KPP i wreszcie od 1942 r. przez PPR i nurt niepodległościowo-socjalistyczny o silnych tendencjach oportunistyczno-prawicowych i solidarnościowo-nacjonalistycznych, reprezentowany przez PPS. Ten dychotomiczny podział był oczywiście podziałem najbardziej generalnym, w toku rozwoju polskiego ruchu robotniczego powstało bowiem wiele struktur organizacyjnych pośrednich, jak choćby funkcjonująca w latach 1900-1908 niewielka liczebnie PPS-Proletariat, kierowana przez Ludwika Kulczyckiego. Podziały przebiegały także wewnątrz obydwu struktur zasadniczych. Niejednorodna była zwłaszcza PPS, wewnątrz której od samego początku istniał nasilający się z czasem nurt lewicowo-internacjonalistyczny, reprezentowany przez Jana Stróżeckiego, Kazimierza Kelles-Krauza i innych działaczy, zwłaszcza późniejszych przywódców PPS-Lewicy. Ocena źródeł tego rozłamu należy do kontrowersyjnych tematów historiografii polskiego ruchu robotniczego. W dotychczasowych dyskusjach dają się zauważyć dwa główne punkty widzenia: pierwszy wiąże to zjawisko z wyodrębnieniem się w latach dziewięćdziesiątych XIX w. w całym międzynarodowym ruchu robotniczym dwóch nurtów - rewolucyjnego i reformistycznego, drugi zaś wszystko tłumaczy i usiłuje wyjaśnić jedynie zróżnicowaniem poglądów na sposób rozwiązania kwestii narodowej[2].

Kalendarium polskiego ruchu robotniczego

edytuj

Strajki robotnicze w okresie zaborów i II Rzeczypospolitej

edytuj

Na obecnych ziemiach polskich ruch robotniczy formował się w strajkach i manifestacjach ulicznych. Pierwsze strajki wybuchły na pruskim Śląsku:

  • 1847 – strajki górników w Królewskiej Hucie (dzisiejszy Chorzów)[3]
  • 1850 – strajki w Siemianowicach, Mysłowicach i Rybniku.
  • 1871 – bunt robotniczy w Królewskiej Hucie – strajk górników kopalni Król spowodowany wprowadzeniem tzw. marek kontrolnych (znaczków, które górnicy mieli otrzymywać przy wjeździe do pracy, a zwracać przy wyjeździe), które postrzegano jako zwiększenie kontroli i pretekst do wydłużenia czasu pracy; zakończył się rozproszeniem protestujących przez wojsko i mieszczan[4]
  • 1889 – strajki na Górnym Śląsku (14 tys. górników, postulat skrócenia czasu pracy)[5]
  • 1913 – strajki na pruskim Śląsku (postulat skrócenia czasu pracy do ośmiu godzin, podwyżek i czternastu dni płatnego urlopu)[6]

Od lat 70. XIX wieku zaczęły wybuchać także strajki na terenie Królestwa Polskiego i Wielkopolski:

  • 1871 – strajki w warszawskich fabrykach Lilpopa (trwał trzy dni, zakończył się aresztowaniem trzech robotników) i Apfelbauma[7]
  • 1872:
  • 1883 – strajk w zakładach Hielle i Dittricha w Żyrardowie – wywołany obniżką płac szpularek; stłumiony przez wojsko, w wyniku czego zginęły trzy osoby
  • 1892 – bunt łódzki – masowe strajki, w których domagano się ośmiogodzinnego dnia pracy, podwyżki zarobków i swobód politycznych; zakończony rozruchami krwawo stłumionymi przez wojsko, w wyniku czego zginęło ok. 100 osób, a 300 zostało rannych[9]
  • 1897 – strajk w Hucie Bankowej w Dąbrowie Górniczej – stłumiony przez wojsko, które zabiło 5 osób, a 160 aresztowano[10]
  • Rewolucja 1905 roku – seria masowych strajków i starć w Imperium Rosyjskim, która swoim zasięgiem objęła także ziemie Królestwa Polskiego. W czasie jej trwania w Łodzi zamordowano przemysłowca Juliusza Kunitzera, a w Warszawie podjęto nieudaną próbę zamachu na oberpolicmajstra Karla Nolckena(inne języki), a także odbyło się wiele krawawo stłumionych demonstracji i strajków w Warszawie, Łodzi, Sosnowcu, Dąbrowie, Ostrowcu, Częstochowie, Radomiu, Kamiennej i Kielcach

Na początku XX wieku doszło także do dużych strajków na terenie Galicji:

  • 1902 – strajk 5000 budowlanych we Lwowie – zakończony interwencją policji i huzarów węgierskich, co spowodowało śmierć 5 osób i obrażenia ponad 2000[11]
  • 1904 – strajki górników naftowych w Borysławiu, Krośnie, Równym i Potoku – żądano ośmiogodzinnego dnia pracy, podwyżki zarobków i udogodnień socjalnych; po czterech tygodniach zakończył się obietnicami ustępstw ze strony przemysłowców, czego jednak nie dotrzymano[12]


W późniejszym czasie strajki zaczęły być regularnie krwawo tłumione, także w okresie II Rzeczypospolitej:

  • 1918 – demonstracja komunistyczna w Warszawie – stłumiona przez wojsko, w wyniku czego zabito i zraniono kilkanaście osób[13]
  • 1920 – strajk kolejarzy w Poznaniu - stłumiony przez policję, w wyniku czego 9 osób zginęło, a 30 odniosło rany
  • 1921:
    • strajk kolejarzy w Warszawie, w czasie którego część osób aresztowano i osadzano w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej; w odpowiedzi PPS ogłosił strajk powszechny[13]
    • rozruchy głodowe w Rawiczu, w wyniku których zginęło 7 osób
  • 1923 – zamieszki w Krakowie – wybuchły po otoczeniu przez policję i wojsko Domu Robotniczego, w którym miał się odbyć wiec; w ich efekcie zginęło 18 cywilów oraz 15 żołnierzy
  • 1930 – krwawy piątek w Zawierciu – krwawo stłumiony przez policję szturm na budynek magistratu, którego dokonali bezrobotni z powodu opóźnień w wypłacie zasiłków; w efekcie zginęły trzy osoby
  • 1936:
    • Strajk w fabryce Semperit w Krakowie – rozpędzony przez policję, która pobiła kilka osób; w odpowiedzi ogłoszono strajk powszechny, w czasie którego policja zabiła 7 osób, a kilkadziesiąt raniła podczas marszu robotników na Rynek Główny po wiecu w ogrodzie Związku Zawodowego Kolejarzy przy ul. Warszawskiej
    • Krwawy czwartek we Lwowie – protesty bezrobotnych spacyfikowane przez policję, w czasie których zastrzelono robotnika Władysława Kozaka; jego pogrzeb przerodził się w zamieszki stłumione przez wojsko, w efekcie których straciło życie 19 (według oficjalnych danych) lub 49 (według prasy komunistycznej) osób

Związki zawodowe i partie polityczne

edytuj
 
Schemat polskich partii robotniczych, socjalistycznych i komunistycznych

Powoływano związki zawodowe, na początku o charakterze drobnomieszczańskim, następnie inicjatywę przejęli socjaliści

W następnych latach powstały narodowe partie żydowskie (Bund, Poalej Syjon) i ukraińskie (Ukraińska Partia Socjalistyczno-Demokratyczna). Wpływy w środowiskach robotniczych uzyskała także Narodowa Demokracja oraz ruch chrześcijański.

W okresie II wojny światowej partie robotnicze działały w konspiracji (oba odłamy socjalistyczne tj. WRN i PS, następnie RPPS). W 1942 z inspiracji kierownictwa ZSRR utworzono PPR.

Po zakończeniu działań wojennych możliwość legalnego działania w kraju uzyskały tylko organizacje komunistyczne i częściowo socjalistyczne (do 1948 rok tzw. odrodzona PPS) oraz SP (1964 r. większość działaczy zawiesiła działalność). Następnie tylko podporządkowane PZPR, m.in. Zrzeszenie Związków Zawodowych. Inne organizacje działały na emigracji lub w podziemiu.

W 1980 powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, którego celem była walka o interesy klasy robotniczej.

Obecnie na terenie Rzeczypospolitej Polski istnieje wiele organizacji, stowarzyszeń, partii oraz związków zawodowych, które odwołują się do tradycji i działalności rewolucyjnego ruchu robotniczego.

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. Dariusz Zalega, Chachary. Ludowa historia Górnego Śląska, Warszawa 2024, s. 108-109, 127-128.
  2. „Stara” PPS. Wyodrębnienie się SDKP, [w:] Jan Sobczak, Dwa nurty w polskim ruchu robotniczym: SDKPiL i PPS. Rewolucja 1905-1907, Warszawa: Książka i Wiedza, 1984, s. 30, 31.
  3. Dariusz Zalega, Chachary. Ludowa historia Górnego Śląska, Warszawa 2024, s. 111.
  4. Królewska Huta 1871: Śląska Komuna Paryska. Wielki bunt robotników na pruskim Śląsku [online], www.chorzowski.pl [dostęp 2021-04-20] (pol.).
  5. Dariusz Zalega, Chachary. Ludowa historia Górnego Śląska, Warszawa 2024, s. 116-117.
  6. Dariusz Zalega, Chachary. Ludowa historia Górnego Śląska, Warszawa 2024, s. 118-121.
  7. Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020, s. 353-354.
  8. Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020, s. 354.
  9. Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020, s. 356-359.
  10. Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020, s. 359.
  11. Walentyna Najdus, Rozwój ruchu strajkowego w Galicji w latach 1900-1914, „Przegląd Historyczny”, 48 (3), 1957, s. 469 [dostęp 2021-04-16].
  12. Walentyna Najdus, Rozwój ruchu strajkowego w Galicji w latach 1900-1914, „Przegląd Historyczny”, 48 (3), 1957, s. 470-471 [dostęp 2021-04-16].
  13. a b Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020, s. 472.

Bibliografia

edytuj
  • A. Leszczyński, Ludowa historia Polski, Warszawa 2020.
  • Mała Encyklopedia PWN, wydanie drugie, poprawione.
  • W. Najdus, Rozwój ruchu strajkowego w Galicji w latach 1900-1914, „Przegląd Historyczny”, 48 (3), 1957, s. 460-490.
  • Wielka Encyklopedia Polonica, 2000.
  • K. Zielińska, Historia najnowsza, 2005.