Ruciane-Nida

miasto w województwie warmińsko-mazurskim

Ruciane-Nida (do 1938 r. Rudczanny, a w latach 1938–1945 Niedersee) – miasto w Polsce, w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ruciane-Nida.

Ruciane-Nida
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Przystań w Rucianem-Nidzie
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 warmińsko-mazurskie

Powiat

piski

Gmina

Ruciane-Nida

Prawa miejskie

1 stycznia 1966

Burmistrz

Piotr Feliński

Powierzchnia

17,07 km²

Wysokość

128 m n.p.m.

Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość


4579[1][2]
268,2 os./km²

Strefa numeracyjna

87

Kod pocztowy

12-220

Tablice rejestracyjne

NPI

Położenie na mapie gminy Ruciane-Nida
Mapa konturowa gminy Ruciane-Nida, w centrum znajduje się punkt z opisem „Ruciane-Nida”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Ruciane-Nida”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Ruciane-Nida”
Położenie na mapie powiatu piskiego
Mapa konturowa powiatu piskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Ruciane-Nida”
Ziemia53°39′01,07″N 21°32′59,80″E/53,650297 21,549944
TERC (TERYT)

2816044

SIMC

0977841

Urząd miejski
Aleja Wczasów 4
12-220 Ruciane-Nida
Strona internetowa
BIP

Według danych z 1 stycznia 2018 Ruciane-Nida liczyło 4579 mieszkańców[1].

PołożenieEdytuj

Ruciane-Nida leży w południowej części Pojezierza Mazurskiego nad jeziorami: Nidzkim i Guzianką Wielką połączonymi zbudowanym w drugiej połowie XVIII wieku Kanałem Nidzkim[3]. Przez miasto przepływa rzeka Nidka, otaczają je lasy Puszczy Piskiej. Miejscowość leży na wysokości 130 m n.p.m. i zajmuje powierzchnię 17 km²[4].

Pod względem historycznym Ruciane-Nida leży na Mazurach[5], na obszarze dawnej Galindii[6].

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

 
Ruciane, przystań statków nad Jeziorem Guzianka Wielka, ok. 1915 r.

Początki istnienia osad Ruciane i Nida sięgają XVI/XVII wieku.

Nida to dawna osada rybacka założona przed 1595[7]. W lipcu 1639 w Nidzie gościł król Polski Władysław IV Waza[8][9]. W 1699 w miejscu osady rybackiej oraz młyna stojącego nad rzeką Nidką założono nową wieś[9]. Mieszkańcy osady trudnili się rybołówstwem oraz produkcją smoły i węgla drzewnego. W 1880 roku w Nidzie znajdował się urząd stanu cywilnego, który obejmował 335 osób.

W okolicach Rucianego już w XIV wieku działały hamernie, smolarnie, dziegdziarnie, wypalarnie węgla drzewnego. Miejscowość istniała już jako osada szkatułowa i gajówka w XVIII wieku, pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1595[10]. W pierwszej połowie XIX wieku była leśniczówka i niewielka osada leśna.

W drugiej połowie XIX wieku nastąpił znaczny rozwój komunikacji. W 1854 roku w Rucianem parowcem "Masovia" gościł król Prus Fryderyk Wilhelm IV[9]. W latach 1866–1869 zbudowano odcinek szosy Ruciane – Pisz, a w latach 1883–1885 uruchomiono linię kolejową OlsztynEłk ze stacją w Rucianem. W 1898 roku oddano do użytku połączenie kolejowe Ruciane – Mrągowo. W 1879 roku wieku uruchomiono szlak wodny (śluza Guzianka I) prowadzący z Giżycka do Mikołajek i Pisza, co zapoczątkowało turystyczny rozwój Rucianego[9]. Po I wojnie światowej Ruciane odwiedzało ok. 12 tys. osób rocznie, co czyniło je jednym z ważniejszych ośrodków turystycznych w dawnych Prusach Wschodnich.

Po II wojnie światowejEdytuj

Po II wojnie światowej uruchomiono pierwszy przenośny tartak w Wejsunach, następnie przystąpiono do odbudowy tartaku w Nidzie i w Rucianem. W 1949 roku rozpoczęła się budowa Zakładu Płyt Pilśniowych i Wiórowych. Po pięcioletniej budowie uruchomiono pierwszy wydział produkcyjny – wytwórnię płyt pilśniowych, w roku następnym – płyt twardych, a w kolejnych drugi wydział płyt wiórowych oraz w 1963 roku ostatni produkujący płyty laminowane. W szczytowym okresie w zakładzie zatrudnionych było ponad 1500 osób. Dzięki zakładom następował wzrost liczby ludności i rozwój infrastruktury, budownictwa mieszkalnego, handlu, usług i transportu[9].

Uzyskanie praw miejskichEdytuj

Powstanie zakładu spowodowało szybki rozwój Rucianego i Nidy oraz przyczyniło się do połączenia obu miejscowości i utworzenia miasta Ruciane-Nida. Prawa miejskie przyznane zostały 1 stycznia 1966 roku[9]. W skład obszaru miejskiego oprócz dwóch głównych części: Rucianego i Nidy weszły Guzianka, Dybówek I, Dybówek II oraz Pólko, Wola Ratajowa i Zdróżno. 1 stycznia 1966 roku liczba mieszkańców wynosiła 3050 osób. W 1973 roku, w związku z nowym podziałem administracyjnym kraju, utworzono gminę Ruciane-Nida.

W latach 1975–1998 Ruciane-Nida leżało w województwie suwalskim.

DemografiaEdytuj

Miasto w 2012 roku liczyło 4766 mieszkańców[11].

 
Jezioro Nidzkie, widok na Nidę od strony Kowalika
  • Piramida wieku mieszkańców Rucianego-Nidy w 2014 roku[1].

 

Transport i komunikacjaEdytuj

Ruciane-Nida położone jest przy linii kolejowej nr 219 OlsztynSzczytnoEłk. Na terenie miasta znajdują się dwa przystanki kolejowe: Ruciane-Nida i Ruciane-Nida Zachód. Przez miasto przebiegają drogi prowadzące do Szczytna (droga krajowa nr 58), Pisza (droga krajowa nr 58) i Piecek (droga wojewódzka nr 610). W okresie letnim w mieście funkcjonują przystanie statków pasażerskich, skąd wypływają rejsowe statki do Leśniczówki Pranie, Mikołajek i Giżycka.

EdukacjaEdytuj

Atrakcje turystyczne i zabytkiEdytuj

 
Wyłuszczarnia nasion im. Zdzisława Borońskiego
 
Śluza Guzianka, widok w stronę jeziora Guzianka Wielka
 
Borejszówka
  • Kościół pw. Matki Bożej Ostrobramskiej przy ul. Dworcowej 32 – obiekt pochodzi z początku XX wieku. Do 1947 roku był siedzibą ewangelickiego okręgu duszpasterskiego, wydzielonego z parafii Ukta w 1907 roku. Dnia 11 lipca 1947 r. decyzją wojewody olsztyńskiego został przekazany katolikom[12][13].
  • Wyłuszczarnia nasion im. Zdzisława Borońskiego przy ul. Dworcowej – obiekt zbudowano w latach 1890–1892. Była to największa wyłuszczarnia w Prusach Wschodnich. W czasie drugiej wojny światowej suszono w niej tytoń dla wojska, a także przechowywano wino dla Hermanna Göringa, którego kwatera znajdowała się w nieodległym Szerokim Borze[14].
  • Śluza Guzianka, zespół śluz komorowych Guzianka I (wybudowana w 1879 roku, przebudowana w 1899 roku[15]) i Guzianka II (wybudowana w 2020 roku[15])
  • Kompleks fortyfikacji z przełomu XIX / XX w. wchodzących w skład Węzła obronnego Ruciane.
  • „Willa Andersa” przy ul. Dworcowej – wybudowana na początku XX wieku willa należała do rodziny wschodniopruskiego przedsiębiorcy Richarda Andersa. Wokół obiektu znajdują się pozostałości parku, w którym kiedyś hodowano rzadkie gatunki drzew i krzewów (obecnie można jeszcze zobaczyć: jodły nikko, jodły kalifornijskie czy cisy). Dzięki staraniom Stowarzyszenia na Rzecz Ochrony Krajobrazu Kulturowego Mazur „Sadyba” willa została wpisana do Rejestru Zabytków Województwa Warmińsko-Mazurskiego[16].
  • „Willa Strobla” przy ul. Żeglarskiej – willa zbudowana prawdopodobnie w drugiej połowie XIX wieku (obecnie – po przebudowie w czasach PRL – w znacznym stopniu zatraciła pierwotny wygląd). Przez mieszkańców Rucianego – Nidy nazywana też „ambasadą”. Według informacji zamieszczonych w przedwojennym przewodniku autorstwa Mieczysława Orłowicza należała do malarza o nazwisku Strobel[17]. Ten zaś miał ją odkupić od innego malarza – Wiessmanna[18]. Ani Orłowicz, ani inni autorzy nie podają żadnych dodatkowych informacji o właścicielach obiektu i tym samym znane są jedynie ich nazwiska. Tajemnicza postać Strobla zainspirowała olsztyńskiego prozaika Włodzimierza Kowalewskiego, który stworzył jego fikcyjny życiorys i jako Martina Stiebla uczynił bohaterem swojej mikropowieści pt. „Powrót do Breitenheide”.
  • „Borejszówka” przy ul. Słowiańskiej 19 – drewniany dom wybudowany w latach 20. XX wieku, o charakterystycznym dachu w kształcie odwróconej łodzi, nazwany od Jerzego Borejszy, który pomieszkiwał w nim na początku lat 50. XX wieku[19]. Założyciel "Czytelnika" przyjmował tutaj wielu gości, w tym: Józefa Cyrankiewicza, Karola Małłka, Pabla Neruda – chilijskiego poetę, późniejszego laureata literackiej Nagrody Nobla, a także Julię „Lunę” Brystiger – dyrektor Departamentu V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego[20].
  • „Mazurek” przy ul. Aleja Wczasów 15 – drewniany dom wybudowany w latach 20. XX wieku na terenie ówczesnego Kurhausu Rudczanny (obecnie ośrodek wczasowy "Perła Jezior"). W założeniu miał stanowić dodatkową atrakcję dla przybywających turystów. Łączy w sobie wiele elementów charakterystycznych dla budownictwa mazurskiego: podcienie szczytowe i boczne, pazdur itp[19].
  • Wieża wodna przy ul. Dworcowej – została zbudowana ok. 1884 roku i służyła do zasilania parowozów. Jest najstarszym przykładem architektury kolejowej w mieście[21].
  • Parowozownia pomocnicza przy ul. Aleja Wczasów – dwustanowiskowa parowozownia została wzniesiona ok. 1898 roku. W czasach PRL wnętrze budynku zostało zaadaptowane na biura i stołówkę ośrodka wczasów wagonowych[21].
  • Cmentarz komunalny przy ul. Cichej – został założony w 1909 roku, kiedy w Rucianem zamieszkał na stałe pastor[22]. Na terenie cmentarza znajduje się kwatera wojenna z czasów pierwszej wojny światowej i grobowiec Richarda Andersa oraz jego rodziny[23].

Pomniki przyrody i ścieżki dydaktyczneEdytuj

  • Sosna „Lira” przy ul. Aleja Wczasów – ponad 200-letnia sosna pospolita (Pinus sylvestris L.) w kształcie liry. Jej wysokość wynosi 33 metry, a obwód 305 centymetrów.
  • Dąb "Dobko" przy ul. Dworcowej (naprzeciwko wyłuszczarni nasion) – ponad 300-letni dąb szypułkowy (Quercus robur L.) o wysokości 29 metrów i obwodzie 550 centymetrów. Kilkadziesiąt metrów dalej rósł drugi dąb szypułkowy w zbliżonym wieku. W 2005 roku został ścięty z powodu uschnięcia. Jego pień pozostawiono na miejscu.
  • Ścieżka dydaktyczna „Wokół jeziora Chudek” – ścieżka o długości 1,6 km. Zaczyna się przy Wyłuszczarni nasion im. Zdzisława Borońskiego w Rucianem – Nidzie i wiedzie wokół zarastającego jeziorka Chudek[24].
  • Ścieżka dydaktyczna „Ruciański las – szlakiem starych dębów” – ścieżka składa się z dwóch pętli o długości 1 i 2,5 kilometra. Wiedzie przez półwysep otoczony jeziorami: Guzianka Wielka, Guzianka Mała i Gaik[24].

GaleriaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Ruciane-Nida w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 r.
  3. M. Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Olsztyn 1991, s. 65.
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Warszawa: GUS, 26 lipca 2013, ISSN 1505-5507.
  5. Jan Bałdowski: Warmia, Mazury, Suwalszczyzna. Przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa 1996. ISBN 83-7079-590-0
  6. Materiały do dziejów nowożytnych ziem zachodnich, t. V. Instytut Zachodni, Poznań 1961, s. 449.
  7. Sylwia Kulczyk, Edyta Tomczyk, Tomasz Krzywicki, Jacek Tokarski, Mazury. Praktyczny przewodnik. Bielsko-Biała, Pascal, 2008, s. 95.
  8. Komunikaty Mazursko-Warmińskie 2, 2006, s. 231
  9. a b c d e f Krzysztof Siemieński, Wielkie Jeziora Mazurskie – Od Pisza i Karwicy przez Mikołajki, Ryn, Giżycko do Węgorzewa, Rafał Sarna (red.), wyd. Wydanie II zaktualizowane, Warszawa: Nautica, 2021, s. 76, ISBN 978-83-66846-03-6 [dostęp 2021-04-15] (pol.).
  10. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8 s. 323
  11. GUS. stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-27].
  12. K. Bielawny, Dzieje parafii Nawiady, Ukta, Piecki i Ruciane w latach 1397–2000, Olsztyn 2009, s. 90–91.
  13. G. Jasiński, Zmiany w sieci parafialnej Kościoła ewangelickiego na Mazurach w XIX wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, nr 3, 2001, s. 397.
  14. S. Fura, Wyłuszczarnia Nasion im. Zdzisława Borońskiego w Rucianem-Nidzie, „Znad Pisy”, nr 16, 2007, s. 176–178.
  15. a b Krzysztof Siemieński, Wielkie Jeziora Mazurskie – Od Pisza i Karwicy przez Mikołajki, Ryn, Giżycko do Węgorzewa, Rafał Sarna (red.), wyd. Wydanie II zaktualizowane, Warszawa: Nautica, 2021, s. 73, ISBN 978-83-66846-03-6 [dostęp 2021-04-15] (pol.).
  16. Wnioski o wpis do rejestru zabytków, https://sadybamazury.wordpress.com/2009/02/12/wnioski-o-ochrone/, 17.04.2016.
  17. M. Orłowicz, Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Olsztyn 1991, s. 125.
  18. W. Kujawski, Krutynia. Szlak wodny, Olsztyn 2007, s. 426.
  19. a b P. Olszak, Najstarsza chata mazurska, „Znad Pisy”, nr 11, 2002, s. 83.
  20. W. Kass, Borejsza i „Borejszówka”, „Jaćwież”, nr 23, 2003, s. 42.
  21. a b S. Jasiński, A. Żywiczyński, Węzeł kolejowy w Piszu (cz. II), „Znad Pisy”, nr 11, 2002, s. 113–114.
  22. K. Bielawny, Nekropolie w granicach parafii ewangelickich Nawiady, Piecki i Stara Ukta przed 1945 r., „Znad Pisy”, nr 15, 2006, s. 205.
  23. Krzysztof Siemieński, Wielkie Jeziora Mazurskie – Od Pisza i Karwicy przez Mikołajki, Ryn, Giżycko do Węgorzewa, Rafał Sarna (red.), wyd. Wydanie II zaktualizowane, Warszawa: Nautica, 2021, s. 78, ISBN 978-83-66846-03-6 [dostęp 2021-04-15] (pol.).
  24. a b E. Łopatko-Pomianek, A.M. Ptak, Zapraszamy na ścieżki edukacyjne!, 24 kwietnia 2016.

Linki zewnętrzneEdytuj