Otwórz menu główne

Rusycyzm

zapożyczenie z języka rosyjskiego

Rusycyzmy – zapożyczenia rosyjskie, wyrazy, ich znaczenia i formy, związki wyrazowe i konstrukcje językowe przejęte lub wzorowane na języku rosyjskim.

Spis treści

Przykłady rusycyzmów w języku polskimEdytuj

słowne zapożyczenia bezpośrednieEdytuj

  • gimnastiorka
  • gruzowik
  • italianiec
  • kitajec
  • kniga
  • kołchoz
  • kontrol
  • łagier
  • moriaczka
  • naczalstwo
  • naturszczyk
  • niuch
  • pieredyszka
  • pieriepałki
  • pierepiska
  • politruk
  • politbiuro
  • prawilno
  • priwyczki
  • prowierka
  • rebiata
  • rozpiska
  • sobaka / obsobaczyć
  • sowieci / sowiecki
  • swołocz
  • urawniłowka
  • ustrojstwo
  • wierchuszka
  • zagwozdka
  • zajawka
  • zakawyczka
  • zsyłka
  • ichni
  • miałki
  • nachalny
  • namolny
  • ujutny
  • krugom
  • nazad
  • nikak
  • padrobno
  • chwatit
  • skolko ugodno
  • toczka w toczkę
  • w drebiezgi
  • wsjo rawno
  • katać się
  • kolebać się (w zn. wahać się)
  • nadojeść, nadojadać
  • naplewać
  • strusić
  • wygruzić
  • zaputać się

zapożyczenia zniekształconeEdytuj

Utrwalone w polszczyźnie w zmienionym sensie:

  • bałagan (ros. jarmarczna szopa, widowisko – z jid.) – jako nieporządek, rozgardiasz
  • chałtura (ros. tandeta, partanina, lichota) – uboczna, niedbała praca wyłącznie dla zarobku
  • fufajka (ros. kaftanik, kamizelka) – jako waciak
  • kazionny (ros. казённый – urzędowy, formalny) – jako wspólny, powszechnie dostępny, masowy
  • pacan (ros. mały chłopiec, osoba niskiego wzrostu) – jako głupek, niepojętny
  • raspiska (ros. pokwitowanie) – jako spis czegoś, rozkład, harmonogram
  • szuja (ros. motłoch, hałastra, hultajstwo) – jako drań, łajdak
  • wertep/y (ros. вертеп – spelunka, miejsce podejrzane) – jako wyboje, nierówności, droga nieprzejezdna
  • żesty (ros. жесть – blacha) – jako wszelkie wyroby blaszane (wiadra, miski)
  • żul / żulik (ros. жулик – złodziejaszek) – jako łobuz, chuligan; w nowszym znaczeniu również jako pijak[1]

kalki leksykalneEdytuj

  • czajka (ros. чайка) – zamiast prawidłowego tłumaczenia mewa (ros. czajkaчибис)
  • hadziaj (ros. хозяин) – ludność napływowa na Śląsk z dawnych kresów po 1945 r.
  • i tak (ros. итак) zamiast więc, zatem
  • jak raz (ros. как раз) zamiast właśnie, akurat
  • łódź podwodna (ros. подводная лодка) zamiast okręt podwodny (por. kuter torpedowy)
  • naliczyć (ros. насчитать)
  • na obrót (ros. на оборот) zamiast odwrotnie
  • objaśniać (ros. объяснять) zamiast wyjaśniać
  • odpuścić (ros. отпустить) zamiast darować, pofolgować, złagodzić; zrezygnować; rozgrzeszyć
  • podpadać pod (ros. подпадать под) zamiast należeć do, zaliczać się do
  • pod rząd (ros. подряд) zamiast po kolei, kolejno, z rzędu
  • pogranicznik (ros. пограничник) w znaczeniu żołnierz straży granicznej
  • póki co (ros. пока что) zamiast na razie, tymczasem
  • przygodzić się (ros. пригодиться) zamiast przydać/nadać się
  • przykaraulić (ros. прикараулить) zamiast aresztować, zatrzymać
  • przykładowo (ros. примерно) zamiast na przykład
  • tangenta (ros. тангента) zamiast mikrofon lub mikrofono-głośnik z przyciskiem nadawania do radiotelefonu
  • rozkułaczyć (ros. раскулачить) zamiast rozparcelować
  • rozpracować (ros. разработать) zamiast opracować, obrobić
  • rozwarstwienie (ros. расслоение) zamiast podział, rozdzielenie klas/warstw
  • tołkować (ros. толковать) zamiast wyjaśniać, coś tłumaczyć
  • wiodący (ros. ведущий) zamiast przodujący, czołowy, przewodni
  • wypiska (ros. выписка) zamiast wypis, wyciąg
  • wyszkolić (ros. вышколить) zamiast wyuczyć, wyćwiczyć
  • zagłuszka (ros. заглушка/zagłuszka) zamiast zaślepka; l.mn. zagłuszki zamiast ochronniki słuchu
  • znachodzić (się) (ros. знаходить/ся) zamiast znajdować (się)

kalki frazeologiczneEdytuj

  • robić/dać wygowor zamiast robić wymówki, udzielić nagany
  • doścignąć celu zamiast osiągnąć cel
  • na dniach zamiast w tych dniach, niedawno/niedługo
  • na dzień dzisiejszy zamiast dziś/dzisiaj
  • na marszu zamiast w marszu, podczas marszu
  • na siłę zamiast przemocą, siłą
  • nie mieć ceny zamiast być bezcennym, mieć wielką wartość
  • nie moje dzieło zamiast nie moja sprawa
  • odstawać od reszty zamiast pozostawać w tyle
  • okazać pomoc zamiast udzielić pomocy
  • po czemu zamiast za ile
  • po mojemu zamiast według mnie
  • podpaść (komuś) zamiast narazić się
  • podpadać pod zamiast zaliczać się do, (przy)należeć do
  • pójść w odstawkę zamiast otrzymać dymisję
  • pójść w sołdaty zamiast pójść/iść do wojska
  • przedstawiać sobą zamiast reprezentować
  • statek wojenno-morski zamiast okręt (ros. военнo-морскоe суднo / wojenno-morskoje sudno)
  • śledzić za kimś/czymś zamiast śledzić kogoś/coś
  • tym niemniej zamiast mimo to, jednak(że)
  • walić durnia zamiast udawać głupka
  • wlec się w ogonie zamiast pozostawać na końcu
  • wstawać ze wschodem zamiast wstawać o wschodzie (słońca)
  • w trymiga zamiast raz-dwa
  • w tym dzieło zamiast o to chodzi
  • wydusić szybę zamiast zbić szybę
  • wziąć się za coś zamiast zabrać się do czegoś
  • zadziałać zamiast wykonać, zrobić
  • zdjąć ze stanowiska zamiast usunąć, odwołać ze stanowiska
  • z wielkiej litery zamiast wielką literą, od wielkiej litery

rusycyzmy składnioweEdytuj

  • prace na budynku, mieć na magazynie, robić na hali; poza tym na przedpokoju, na warsztatach, na zakładzie/fabryce, i wszystkie łączenia z „na”, które w polskim mogą mieć inne znaczenie niż w zamyśle – np. polskie wyrażenie prace na budynku pierwotnie oznaczało wyłącznie prace na dachu budynku, a nie prowadzone w środku
  • dodawanie określnika (określenia miejsca) przy geograficznych nazwach własnych: np. wyspa Cypr, rzeka Wisła, miasto Łódź

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. żul, Dobryslownik.pl [dostęp 2019-02-12].

BibliografiaEdytuj

  • Jerzy Podracki (red.), Polszczyzna płata nam figle. Poradnik językowy dla każdego, Warszawa: Wydawnictwa Radia i Telewizji, 1991.
  • Marek Marszałek, Rusycyzmy leksykalne w potocznej odmianie współczesnej polszczyzny, „Linguistics Applied”, R. 2/3, 2010, s. 74–89.
  • Anatol Mirowicz i inni, Wielki słownik rosyjsko-polski, t. 1–2, Warszawa: Wiedza Powszechna-Philip Wilson, 1993.