Rydułtowy

miasto w województwie śląskim

Rydułtowy (śl. Rydůłtowy, niem. Rydultau) – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, w powiecie wodzisławskim.

Rydułtowy
miasto i gmina
Ilustracja
Rynek w Rydułtowach
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat wodzisławski
Aglomeracja rybnicka
Data założenia XIII w.
Prawa miejskie 1951-75, 1992
Burmistrz Marcin Połomski[1]
Powierzchnia 14,95 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

21 514[2]
1451,5 os./km²
Strefa numeracyjna +48 32
Kod pocztowy 44-280
Tablice rejestracyjne SWD
Położenie na mapie powiatu wodzisławskiego
Mapa konturowa powiatu wodzisławskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Rydułtowy”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Rydułtowy”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Rydułtowy”
Ziemia50°03′59,4″N 18°25′15,6″E/50,066500 18,421000
TERC (TERYT) 2415031
SIMC 0943121
Urząd miejski
ul. Ofiar Terroru 36
44-280 Rydułtowy
Strona internetowa
BIP

Według danych pochodzących z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 21 514 mieszkańców[2].

PołożenieEdytuj

Rydułtowy są położone w południowo-zachodniej części Wyżyny Śląskiej na Płaskowyżu Rybnickim, który na południu graniczy z Kotliną Oświęcimsko-Raciborską. W rejonie wieży ciśnień, na granicy administracyjnej miasta leży najwyższy punkt Płaskowyżu Rybnickiego, jego wysokość wynosi 311 m n.p.m. Położenie geograficzne 18°26′E 50°04′N. Granice Rydułtów wytyczają miasta: Rybnik, Radlin, Pszów, oraz gminy: Kornowac i Gaszowice. Miasto jest położone w strefie nadgranicznej z Czechami. Rydułtowy znajdują się w powiecie wodzisławskim i należą do aglomeracji rybnickiej. Historycznie Rydułtowy położone są na Górnym Śląsku.

Środowisko naturalneEdytuj

Budowa geologicznaEdytuj

Budowa geologiczna obszaru na którym znajduje się miasto składa się z warstw karbońskich z licznymi pokładami węgla kamiennego, oraz z osadów czwartorzędowych. Wychodnia piaskowców karbońskich, należących do warstw porębskich znajduje w pobliżu ulicy Skalnej. Wychodnia jest objęta ochroną prawną uchwałą Rady Miasta Rydułtowy z dnia 26 kwietnia 1994 r., nadano jej nazwę Stanowisko Przyrody Nieożywionej Skałka.

Utwory czwartorzędowe, to piaski, gliny, żwiry, mady rzeczne i namuły. W północno-wschodniej części miasta znajdują się złoża piaszczysto-żwirowe, w południowo-wschodniej eksploatowane są złoża gliny. Rzeźba terenu Rydułtów jest wynikiem działania lodowca i wód płynących.

Warunki klimatyczneEdytuj

Miasto znajduje się w zasięgu dwóch regionów klimatycznych Śląsko-Wielkopolskiego i Nizinnego-Podkarpackiego. Występujące wiatry głównie pochodzą z kierunków południowo-zachodnich i północno-zachodnich. Klimat należy do umiarkowanych. Najchłodniejszym miesiącem zimy jest styczeń, w którym przeciętna temperatury wynosi −2 stopnie Celsjusza. Lipiec jest najcieplejszym miesiącem w roku ze średnią temperaturą +17 stopni Celsjusza. Temperatura poniżej zera przypada 90 dni w roku, a powyżej 15 stopni 100 dni. Średnie opady w styczniu wynoszą 50 mm, a w lipcu 100 mm, zaś średni roczny opad wynosi ok. 750 mm-800 mm. Śnieg pokrywa Rydułtowy 55-60 dni w roku.

Warunki gleboweEdytuj

Gleby miasta Rydułtowy rozwinęły się na utworach polodowcowych. Bielice właściwe występują w północnej części miasta, zaś bielice pyłowe w południowej. Gleby te zaliczamy do klasy III i IV. Na gruntach ornych występują gleby: bielicowe, pseudobielicowe oraz gleby brunatne kwaśne.

HydrologiaEdytuj

Rydułtowy są położone na terenach zasobnych w wodę, znajdujących się w dolinie rzeki Odry, w południowo-zachodniej części miasta, z kolei w północno-wschodniej części występują w znikomej ilości. Cieki wodne i stawy położone w Rydułtowach w znacznej ilości powstały wskutek prowadzonej eksploatacji węgla m.in. stawy Zawalisko, Machnikowiec. Potok Nacyna jest lewym dopływem rzeki Rudy, tworzy jego największą zlewnię, niestety w obecnych czasach silnie zanieczyszczony i zaliczany jest do wód poza klasą czystości. W mieście wyróżniamy wododziały II rzędu: Rzeka Sumina oraz III rzędu: Nacyna i mający tu swoje źródło potok Gzel, znajdują się tu również Rów Rydułtowski i potok z Polesia.

Flora i faunaEdytuj

Grunty rolne stanowią 964 ha (64% powierzchni miasta), grunty leśne 38 ha (2%), Zieleń leśna, zieleń urządzona i sady zajmują ogółem 75 ha, tj. 5% obszaru miasta. Nieopodal ulicy Raciborskiej znajduje się las mieszany, największy w Rydułtowach. Północna część miasta od ul. Raciborskiej w kierunku na Czernicę i Jejkowice ze względu na swe wysoki walory przyrodnicze przynależy do otuliny Parku Krajobrazowego Cysterskich Kompozycji Krajobrazowych Rud Wielkich, zgodnie z zarządzeniem nr 18/93, Wojewody Katowickiego z dnia 23 listopada 1993 r. W mieście i najbliższych okolicach żyje ok. 100-110 gatunków ptaków, jest to 50% wszystkich gatunków ptaków występujących w Polsce. Ze względu na małą ilość zalesienia, dominującą ostoją dla ptaków są przydomowe ogrody działkowe, parki, sady, zadrzewienie w rejonie szybu powietrznego V, wyrobiska poeksploatacyjne cegielni oraz hałdy kopalniane i zabudowania przemysłowe.

Struktura powierzchniEdytuj

Według danych z 2002 r.[3] Rydułtowy mają obszar 15 km², w tym:

Miasto stanowi 5,23% powierzchni powiatu.

OsiedlaEdytuj

 
Ratusz
 
Park Hvidovre

W skład Rydułtów wchodzi 9 osiedli:

DemografiaEdytuj

Dane z 30 czerwca 2004 r.[4]::

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 21 910 100 11 394 52 10 516 48
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1460,7 759,6 701,1

Piramida wieku mieszkańców Rydułtów w 2014 r.[5]:.


NazwaEdytuj

Rudolphi Villa była nazwą wsi księstwa raciborskiego znajdująca się w księgach arcybiskupa wrocławskiego pochodzących z 1228 r. Nazwa Rydułtowy pochodzi od imienia Rudolf[6], prawdopodobnie należącego do pierwszego właściciela, feudała; jest to nazwa dzierżawcza. Cytat z 1300 r., z dokumentu kodeksu dyplomatycznego Śląska właśnie takie pochodzenie nazwy sugeruje: „In villa Rudolphi sunt XXX mansi solventes fertones” – „we wsi Rudolfa 30 łanów uiszczających ćwierć grzywny”.

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295-1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Rudolphi villa. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak założona na prawie polskim łac. iure polonico wieś Radoszowy we fragmencie Rastow utroque solvitur decima more polonico[7][8].

Zmiany nazwy miasta na przestrzeni wieków:

  • 1228 r. – Rudolphi villa
  • 1355 r. – z Rudosdorf
  • 1453 r. – z Rynolticz
  • 1481 r. – von Rynolticz
  • 1531 r. – Rynoltowitze
  • 1581 r. – Rudosdorf
  • 1614 r. – Rudoltowi
  • 1652 r. – Rudoltow, Rudultow
  • 1679 r. – Rydoltow, Rydultow
  • 1687 r. – Rudoltow
  • 1745 r. – Ridultow
  • 1784 r. – Ridultau
  • 1830 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau, Ridultow
  • 1845 r. – Nieder Ridultau, Dolny Rydultów, Ober Ridultau, Wierzchni Rydułtów
  • 1861 r. – Nieder Ridultau, Ober Ridultau

Zmiany nazwy największej dzielnicy miasta – Radoszów:

  • 1228 r. – Radosevici
  • 1288 r. – Radoscow
  • 1300 r. – Rastow
  • 1316 r. – Raddoscow
  • 1437 r. – Radussuow
  • 1531 r. – Radoschow
  • 1614 r. – Radossow, Radessow
  • 1745 r. – Radoschau
  • 1830 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszow
  • 1845 r. – Nieder Radoschau, Ober Radoschau, Königlich Radoschau, Radoszów

W XX w. dodano końcówkę -owy.

HistoriaEdytuj

W połowie XIX w. większość mieszkańców miejscowości oraz regionu stanowiła ludność polskojęzyczna. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 r. odnotowuje, że „We wsi znajduje się 234 gospodarstw domowych z 1066 mieszkańców mówiących po polsku”„Es befinden sich im Dorfe 234 Haushaltungen mit 1066 polnisch sprechenden Einwohnern”[9].

XX w.Edytuj

W wyniku połączenia samodzielnych gmin: Rydułtów Górnych, Rydułtów Dolnych, Radoszów Górnych i Radoszów Wielkich 20 października 1926 r. Rydułtowy stały się gminą. Gmina Pietrzkowice została przyłączona 1 stycznia 1951 r.[10] W 1947 r. przyłączono kolonię Nalas należącą uprzednio do gminy Krzyżkowice. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 8 listopada 1950 r., Rydułtowy w 1951 r. uzyskały prawa miejskie. Na mocy ustawy z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych, stały się jedną z dzielnic Wodzisławia Śląskiego, ustawa weszła w życie 1 czerwca 1975 r. Z dniem 1 stycznia 1992 r. Rydułtowy odzyskały prawa miejskie[11].

W latach 1992-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

ZabytkiEdytuj

 
Jedyny w Polsce pokutny krzyż dwuramienny

Izby pamięci mieszczą się przy:

  • KWK Rydułtowy-Anna;
  • siedzibie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców Województwa Śląskiego.

KulturaEdytuj

Cykliczne imprezy kulturalneEdytuj

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – drugi weekend stycznia
  • Festyn majowy – 1 maja
  • Festyn na rzecz Rodzin i Osób Niepełnosprawnych – drugi weekend czerwca
  • Skakanka Rock Festival – początek lipca
  • Dni Rydułtów – na przełomie sierpnia i września
  • Mikołaj – 6 grudnia
  • Sylwester – 31 grudnia

EdukacjaEdytuj

PrzedszkolaEdytuj

  • Przedszkole nr 1, ul. Kochanowskiego 25
  • Przedszkole nr 2, ul. Raciborska 216
  • Przedszkole nr 3, os. Orłowiec 39
  • Przedszkole nr 4, os. Orłowiec 37
  • Przedszkole „Pod nutką” (prywatne), os. Karola 22
  • Katolickie Przedszkole Niepubliczne Sióstr Służebniczek NMP Ochronka im. bł. Edmunda Bojanowskiego, ul. Plebiscytowa 2

Szkoły podstawoweEdytuj

  • Szkoła Podstawowa nr 1, ul. św. M. Kolbe 5
  • Szkoła Podstawowa nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270
  • Szkoła Podstawowa nr 3, ul. Radoszowska 3
  • Szkoła Podstawowa nr 4 z oddziałami gimnazjalnymi, ul. Strzelców Bytomskich 13,

GimnazjaEdytuj

  • Gimnazjum nr 2 w Zespole Szkół, ul. Raciborska 270

Szkoły ponadgimnazjalneEdytuj

  • Liceum Ogólnokształcące im. Noblistów Polskich, ul. Skalna 1
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 (Technikum i Zasadnicza Szkoła Zawodowa), ul. Obywatelska 30

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

SportEdytuj

Kluby sportoweEdytuj

GospodarkaEdytuj

 
Wózek z węglem przed KWK Rydułtowy-Anna

Ośrodek wydobycia węgla kamiennego. Większość mieszkańców miasta znajduje zatrudnienie w KWK Rydułtowy-Anna oraz firmach świadczących usługi dla kopalni.

RydułtowianieEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rydułtowami.

Honorowi Obywatele Miasta RydułtowyEdytuj

  • prof. Henryk Mikołaj Górecki – światowej sławy kompozytor; od 10 września 2011 patron Biblioteki Publicznej w Rydułtowach
  • Henryk Szymiczek – wieloletni dyrektor KWK „Rydułtowy” (1975–1990), ornitolog amator
  • dr Leopold Walla – doktor weterynarii, autor książek w języku niemieckim, m.in. o obyczajach na Górnym Śląsku So lebten wir in Oberschlesien oraz kroniki Rydułtów Chronik von Rydultau
  • ks. Bernard Sodzawiczny – proboszcz parafii pw. św. Jerzego w Rydułtowach, w latach 1975–2003
  • Jan Wojaczek – wieloletni dyrygent Orkiestry KWK „Rydułtowy-Anna” (od 1982 r.) i twórca zespołu tanecznego „Sukces” (1992)
  • Zygmunt Brachmański – artysta rzeźbiarz; autor m.in. pomnika „Śląskie Orły” w Katowicach
  • ks. Bogdan Rek – wikariusz w parafii pw. św. Jerzego w Rydułtowach, w latach 2004–2011
  • prof. dr hab. inż. Antoni Motyczka – profesor nauk technicznych, wieloletni dziekan Politechniki Śląskiej, senator RP (2005, 2007, 2011)
  • dr Radislav Mojżiszek – doktor nauk pedagogicznych, od 1990 wicestarosta miasta Orłowa cz. Orlova (Czechy), który przyczynił się do rozwoju współpracy polsko-czeskiej
  • Marian Jędrzejczyk – członek wielu zespołów folklorystycznych, członek Rady Kongresu Polaków w Republice Czeskiej i radny Orłowy
  • Urszula Berger-Styczeń- artysta plastyk, wieloletni dyrektor Państwowego Ogniska Plastycznego im. L. Konarzewskiego w Rydułtowach
  • ks. Konrad Opitek – proboszcz parafii pw. św. Jerzego w Rydułtowach w latach 2003–2017

Miasta partnerskieEdytuj

  •   Orlová, Czechy (od 14.03.1995 r.) – współpraca na tle kulturalnym, oświatowym, administracyjnym, sportowym i handlowym (zarówno w Rydułtowach, jak i Orlovej powstały ulice, noszące nazwę miasta partnerskiego)
  •   Hvidovre, Dania (od 14.09.1995 r.) – współpraca na tle kulturalnym, oświatowym, administracyjnym i gospodarczym (w Rydułtowach znajduje się park o nazwie „Hvidovre”, a w duńskim mieście plac o nazwie „Rydułtowy”)
  •   Reken, Niemcy (od 31.08.2012 r.) – współpraca na tle kulturalnym, oświatowym, administracyjnym i gospodarczym (w obu miastach znajdują się tablice upamiętniające podpisanie umów partnerskich)

PrzypisyEdytuj

  1. Burmistrz Miasta, Biuletyn Informacji Publicznej [dostęp 2019-03-12] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-12].
  2. a b Wyniki badań bieżących – Baza Demografia – Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-10-30].
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  5. Rydułtowy w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  6. Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, ISBN 83-04-02436-5, OCLC 834818343.
  7. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  8. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  9. Felix Triest 1865 ↓, s. 772.
  10. Dz.U. z 1950 r. nr 51, poz. 472.
  11. Dz.U. z 1991 r. nr 115, poz. 497.
  12. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].

BibliografiaEdytuj

  • Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.
  • Aleksandra Matuszczyk-Kotulska, Rydułtowy Zarys Dziejów, Urząd Miasta Rydułtowy 1997 r.
  • dane i spisy ze strony internetowej www.rydultowy.pl

Linki zewnętrzneEdytuj