Otwórz menu główne

Rynek Nowomiejski w Toruniu – centralny punkt Nowego Miasta, rozplanowany w 1264 roku wraz z lokacją miasta.

herb Torunia Toruń
Rynek Nowomiejski
Nowe Miasto
Widok z wieży kościoła św. Jakuba
Widok z wieży kościoła św. Jakuba
Mapa
mapa
Przebieg
Ikona deptak plac.svg ul. Królowej Jadwigi, ul. Prosta,
ul. Sukiennicza, ul. Świętej Katarzyny,
ul. Szpitalna, ul. Świętego Jakuba,
ul. Browarna, ul. Ślusarska
Położenie na mapie Torunia
Mapa lokalizacyjna Torunia
ulica Nowomiejski
ulica Nowomiejski
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Nowomiejski
ulica Nowomiejski
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
ulica Nowomiejski
ulica Nowomiejski
53,012070°N 18,611231°E/53,012070 18,611231

Spis treści

LokalizacjaEdytuj

Rynek Nowomiejski znajduje się we wschodniej części Zespołu Staromiejskiego.

CharakterystykaEdytuj

 
Pierzeja wschodnia
 
Pierzeja południowa

Jest to kwadratowy plac o wymiarach około 95 × 95 m, przy czym pierzeje mają długość ok. 70 m, a boki są usytuowane ukośnie względem głównych stron świata. Z każdego narożnika wybiegają po dwie prostopadłe ulice, będące przedłużeniami pierzei: z narożnika wschodniego ul. Szpitalna i Św. Jakuba, z południowego ul. Browarna i Ślusarska, z zachodniego ul. Królowej Jadwigi i Prosta, a z północnego ul. Sukiennicza i Św. Katarzyny. Przy wschodnim narożniku usytuowany jest kościół św. Jakuba.

Zabudowa rynkuEdytuj

Centrum Rynku od początku XIV wieku zajmował Ratusz Nowomiejski, mieszczący salę posiedzeń Rady Miejskiej, salę sądu ławniczego, pomieszczenia kancelarii i kamlarii, sukiennice, ławy chlebowe, a w piwnicach (jednymi zachowanymi do dziś pomieszczeniami gotyckiego Ratusza) piwiarnię i więzienie. Po połączeniu Starego Miasta z Nowym Miastem w 1454 roku, budynek stał się pomocniczą siedzibą władz miasta, a z czasem został przeznaczony na magazyn. Od 1668 roku, po utracie przez ewangelicką gminę nowomiejską kościoła św. Jakuba i niezbędnej adaptacji (m.in. usunięcie stropu pomiędzy przyziemiem a pierwszym piętrem) został przeznaczony na świątynię luterańską pod wezwaniem św. Trójcy. Przekształcony na kościół, gotycki Ratusz zdołał przetrwać do początku XIX w. Z powodu złego stanu technicznego budynku, postanowiono na jego miejscu wybudować nowy budynek zboru pw. Trójcy Świętej. Projekt świątyni obejmował pierwotnie wykorzystanie istniejących murów obwodowych razem z elewacją tylną pozbawioną jedynie schodkowego szczytu; do całkowitej rozbiórki przeznaczono elewację frontową. Ostatecznie budynek w stylu neoromańskim, projektu Karla Friedricha Schinkla, ukończono w 1824 roku. Służył on ewangelikom do 1918 roku, następnie od 1927 do 1939 roku pełnił funkcję cerkwi prawosławnej parafii toruńskiej. Obecnie mieści siedzibę Fundacji Tumult[1][2].

Wokół Rynku znajdowały się kamienice najbogatszych mieszczan Nowego Miasta. Ze względu na mniej kupiecki, a bardziej rzemieślniczy charakter Nowego Miasta, kamienice te były nieco skromniejsze od swych staromiejskich odpowiedników. Oprócz kamienic w miejscu obecnej kamienicy nr 10 znajdowały się co najmniej od XIV w. ławy mięsne. Zajmowały one działkę szerokości ok. 4,6 m, sięgając przez całą długość bloku zabudowy aż do ul. Wielkie Garbary. W okresie nowożytnym przy Rynku działały również dwie z ponad dwudziestu nowomiejskich karczm: Gospoda pod Modrym Fartuchem oraz Gospoda Murarska. Ponadto w XVI w. w miejscu obecnej kamienicy nr 25 powstał Nowomiejski Dom Weselny. Wskutek wielu pożarów Nowego Miasta miasta, między w latach 1413 i 1455 roku, zniszczeń z okresu wojen krzyżackich w XV w., a później szwedzkich i napoleońskich, zachowało się stosunkowo niewiele obiektów z okresu średniowiecza. W większości kształt zachowanych obecnie kamienic jest efektem późniejszych przekształceń z okresu nowożytnego i z XIX w.[3]

Wszystkie pierzeje Rynku Nowomiejskiego oraz fasady domów narożnych od 1961 roku figurują w rejestrze zabytków nieruchomych pod numerem A/1371[4].

Wyróżniające się kamieniceEdytuj

Pierzeja południowaEdytuj

Nr Obiekt Lata budowy Styl architektoniczny Ewidencja zabytków Uwagi Zdjęcie
1. Rynek Nowomiejski 1/św. Jakuba 21 1911, 1912 klasycyzm  T nr rejestru A/100 stiukowe dekoracje fasady
2. Rynek Nowomiejski 2 przed 1905, 1907 secesja  N bogata secesyjna sztukateria została usunięta w latach 60 XX wieku – podobnie jak w przypadku kamienicy z nr 1. Od czasów przebudowy w 1907 roku do wybuchu wojny w 1939 roku mieścił się w niej Hotel Europa.
3. Rynek Nowomiejski 3 XV, II połowa XVII, 1865 klasycyzm  T nr rejestru A/286 Kamienica od XVIII w. aż do II wojny światowej należała do szacownego toruńskiego rodu Körnerów. W latach 1847-1859 mieszkał w niej niemiecki pisarz, satyryk i etnograf Bogumil Goltz.
4. Rynek Nowomiejski 4 XVIII wiek klasycyzm  N Na parterze kamienicy mieścił się jeden z dwóch sklepów firmowych Herrmanna Thomassa, prowadzącego drugą pod względem wielkości i najstarszą w Toruniu fabrykę pierników. pierwsza z prawej
5. Rynek Nowomiejski 5 XVI przebudowa XVII/XVIII wiek, 1891 barok  T nr rejestru A/516 Do 1921 roku mieszkał w niej wybitny historyk i archiwista Artur Semrau, kustosz Muzeum Miejskiego w Ratuszu, a także w latach 1919-1921 pierwszy toruński konserwator zabytków. Był również redaktorem czasopisma naukowego „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn”, ukazującego się w latach 1878-1939.
6. Rynek Nowomiejski 6 XV, przebudowa początek XIX wieku gotyk, klasycyzm  T nr rejestru A/517 Obecnie plebania kościoła św. Jakuba – fary nowomiejskiej.
7. Rynek Nowomiejski 7 XV, przebudowa XIX wiek gotyk  N Od początku XX wieku przez ok. 30 lat mieściła Gospodę Nowomiejską.

Pierzeja zachodniaEdytuj

Nr Obiekt Lata budowy Styl architektoniczny Ewidencja zabytków Uwagi Zdjęcie
1. Gospoda Pod Modrym Fartuchem

Rynek Nowomiejski 8

XV, gruntowna przebudowa 1 połowa XVIII wieku, 1957-1959 barok  T nr rejestru A/1376 Według tradycji założona w 1489 roku. Przez kilkaset lat pozostawała w posiadaniu rodziny Szalitów. Według tradycji odwiedzana między innymi przez królów polskich, czy samego Napoleona. Więcej w osobnym artykule.
2. Rynek Nowomiejski 9 1 połowa XIX wieku klasycyzm  N
3. Rynek Nowomiejski 10 1 połowa XIX wieku klasycyzm  N Mieszkał tu Ignacy Danielewski (1829-1907), zasłużony wydawca, literat i dziennikarz, redaktor m.in. Gazety Toruńskiej[5].
4. Rynek Nowomiejski 11 lata 80 XIX wieku klasycyzm  N
5. Rynek Nowomiejski 12 1847 klasycyzm  N
6. Apteka Pod Złotym Lwem w Toruniu

Rynek Nowomiejski 13

XV, 1624, 1830 gotyk, klasycyzm  T nr rejestru A/569 więcej w osobnym artykule

Pierzeja północnaEdytuj

Nr Obiekt Lata budowy Styl architektoniczny Ewidencja zabytków Uwagi Zdjęcie
1. Gospoda Bractwa Murarskiego w Toruniu

Rynek Nowomiejski 17

XV, przebudowa XVIII wiek barok  T nr rejestru A/275 Mieści wojewódzką instytucję kultury – Galerię i Ośrodek Plastycznej Twórczości Dziecka. Więcej w osobnym artykule.

Pierzeja wschodniaEdytuj

Nr Obiekt Lata budowy Styl architektoniczny Ewidencja zabytków Uwagi Zdjęcie
1. Rynek Nowomiejski 22 XIX wiek klasycyzm  N W 1939 roku siedziba sztabu Armii Pomorze. Od 1936 roku gen. Władysław Bortnowski (1891-1966), późniejszy dowódca Armii "Pomorze" w czasie kampanii wrześniowej. W czerwcu 1938 roku zatrzymał się u niego marszałek Edward Rydz-Śmigły, przybyły tu na uroczystości patriotyczne[6]
2. Rynek Nowomiejski 23 XVI, przebudowa XIX renesans  N To dawny dom parafii św. Jerzego. Podczas ostatnich prac restauratorskich nadano całej fasadzie wystrój renesansowy, odkryto w szczycie kartusz z datą przeprowadzonej w 1887 roku konserwacji oraz napis, który mówi o własności parafii. Posiada charakterystyczny ornamentowy szczyt, zwieńczony gryfem pomorskim.
3. Rynek Nowomiejski 25 XV, przebudowa XIX klasycyzm  T nr rejestru A/1392/1-2
4. Rynek Nowomiejski 26 XIX wiek klasycyzm  N Wzniesiona na starszych murach, dwupiętrowa.
5. Rynek Nowomiejski 27 1724, II połowa XIX wieku klasycyzm  T nr rejestru A/54 Jest to kamienica narożna. Dodatkowy adres ul. Szpitalna 10.

GaleriaEdytuj

Rynek Nowomiejski w Toruniu

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Toruń nieistniejący-Ratusz Nowomiejski [Dostęp 2013-08-30]
  2. Historia budynku na stornie Fundacji Tumult [Dostęp 2013-08-30]
  3. Joanna Szot, Pierzeje Rynku Nowomiejskiego w Toruniu – historia przekształceń, "Rocznik Toruński", 2007, t. 34, s. 7-40.
  4. [1] Zabytki nieruchome wpisane do rejestru zabytków Toruń – Miasto [Dostęp 2013-08-31]
  5. Kamienica Rynek Nowomiejski 10 [Dostęp 2012-04-21]
  6. Toruń – e-przewodnik – Rynek Nowomiejski

BibliografiaEdytuj

  • Joanna Szot, Pierzeje Rynku Nowomiejskiego w Toruniu – historia przekształceń [w:] "Rocznik Toruński" 2007 r., t. 34, s. 7-40