Otwórz menu główne

ŻyciorysEdytuj

W 1954 roku ukończył Liceum Ogólnokształcące im. Adama Asnyka w Kaliszu i rozpoczął studia na Politechnice Łódzkiej, skąd po roku przeniósł się na Politechnikę Krakowską. W 1957 roku przerwał jednak studia politechniczne i rozpoczął studia na Wydziale Lalkarskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie, które ukończył w 1961 roku. Na ostatnim roku studiów zorganizował protest przeciwko stosowanym w krakowskiej PWST metodom nauczania i sposobowi prowadzenia zajęć.

Pod koniec 1960 (lub na początku 1961) Cieślak został zaproszony przez Jerzego Grotowskiego do opolskiego Teatru 13 Rzędów i został członkiem zespołu aktorskiego tego teatru 1 października 1961 roku. Cieślak pracował w zespole teatru aż do jego samorozwiązania w 1984 roku.

Zmarł 15 czerwca 1990 roku na raka płuca w Houston w Stanach Zjednoczonych. Jego ciało zostało sprowadzone do kraju, pochowano go na cmentarzu Osobowickim we Wrocławiu. Rzeźbę nagrobną wykonał Krzysztof Bednarski.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Kariera teatralnaEdytuj

Wystąpiwszy w trzech przedstawieniach dyplomowych (Władysława Jaremy i Joanny Grabek), Cieślak profesjonalnie zadebiutował w Kordianie[1] według Juliusza Słowackiego w Teatrze 13 Rzędów, którego premiera odbyła się 14 lutego 1962 roku (premiera zamknięta 13 lutego 1962 roku), w którym grał połączone role: Pierwszego Wariata, Mefistofela, Grzegorza, Księdza i Imaginacji.

W tym samym roku wziął także udział w Oratorium robotniczym[2] przygotowanym z inicjatywy Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Opolu na 20. rocznicę powstania Polskiej Partii Robotniczej w reż. Waldemara Krygiera. Przedstawienie zostało zrealizowane w ramach Estrady Publicystycznej[3], były to przygotowywane i prezentowane przez Teatr 13 Rzędów „montaże słowne”.

Grał potem w Akropolis do słów Wyspiańskiego w realizacji Józefa Szajny i Jerzego Grotowskiego (premiera miała miejsce 10 października 1962), interpretował role Ezawa i Hektora.

1 stycznia 1963 premierę miało widowisko Maski[4], wyreżyserowane przez Cieślaka w ramach Estrady Publicystycznej Teatru Laboratorium 13 Rzędów (teatr Grotowskiego zmienił nazwę w 1962), na podstawie tekstów ze zbioru opracowanego przez Zbigniewa Stolarka Czerwone oczy maski.

Cieślak grał następnie w Tragicznych dziejach doktora Fausta Marlowe’a (premiera: 23 kwietnia 1963 w Opolu) w reż. Jerzego Grotowskiego, wcielając się w role Wagnera, Waldesa i Benwolia, gdzie zwrócił na siebie uwagę sceną szaleństwa Benwolia (oszalały bohater przewracał ciężkie, drewniane stoły i podesty, co wymagało ogromnej siły i zarazem precyzji, by nie zranić siedzących tuż obok widzów).

W 1964 roku w przedstawieniu Studium o Hamlecie (premiera: 17 marca 1964 w Opolu) opartym na tekstach Szekspira i Wyspiańskiego (reż. Jerzy Grotowski) interpretował między innymi role Ducha Ojca i Rozenkranca oraz pełnił funkcję asystenta reżysera.

W 1965 Teatr Laboratorium przeniósł się do Wrocławia.

Po realizacji Studium o Hamlecie rozpoczął się okres bliskiej i intensywnej współpracy Cieślaka i Grotowskiego związany ze spektaklem Książę Niezłomny CalderonaSłowackiego (rola Don Fernanda, premiera 25 kwietnia 1965). Jej efektem była wielka, legendarna kreacja, stanowiąca pierwszą realizację aktu całkowitego. Prezentacje przedstawienia w czasie występów zagranicznych Teatru Laboratorium w drugiej połowie lat 60. zapewniły Cieślakowi międzynarodową sławę i status ikony współczesnego teatru. Jego pozycję umacniał też udział w prowadzonych przez Grotowskiego pokazach pracy i kursach warsztatowych (m.in. w Nancy 1–2 maja 1965; Holstebro 15–30 sierpnia 1966; Londyn 1–10 sierpnia 1966 – kurs dla zespołu Royal Shakespeare Company realizującego pod kierunkiem Petera Brooka spektakl US; Nowy Jork 6–30 listopada 1967 czy Aix-en-Provance 15 kwietnia – 2 maja 1968).

W latach 1967–1969 wraz z całym zespołem brał udział w pracach na Ewangeliami, w których kreował Umiłowanego oraz nad Apocalypsis cum figuris (stworzył swą kolejną legendarną rolę – Ciemnego, zamknięta premiera 19 lipca 1968 roku w Instytucie Badań Metody Aktorskiej – Teatr Laboratorium we Wrocławiu, a oficjalna otwarta premiera 11 lutego 1969 roku) – wszystkie spektakle wyreżyserowane były przez Jerzego Grotowskiego. Po występach Teatru Laboratorium w Stanach Zjednoczonych jesienią 1969, Cieślak został uznany przez nowojorskich krytyków najwybitniejszym aktorem teatrów off-Broadway roku 1969.

W latach 70. Cieślak razem z Grotowskim i resztą zespołu prowadzili poszukiwania parateatralne. Cieślak stopniowo obejmował funkcję lidera przygotowanych doświadczeń dramatycznych przeznaczonych dla większej grupy osób, także z zewnątrz, nazywanych początkowo Large Special Project (pierwsze działanie o tej nazwie odbyło się w dniach 20–30 listopada1973 w Saint-Maximin we Francji, kolejne 23 maja – 8 czerwca 1974 na Jackaroo Ranch koło Duralu w Australii), a później Special Project (pierwsza realizacja noszącego tę nazwę „stażu parateatralnego” miała miejsce między 20 listopada a 4 grudnia 1974 w Brzezince[5].

W 1981 roku, już bez udziału Grotowskiego, kierował pracą nad kreowanym zbiorowo ostatnim przedstawieniem Laboratorium Thanatos polski. Inkantacje[6] (próby otwarte od 28 lutego 1981). Równolegle rozwijał współpracę z europejskimi, amerykańskimi i kanadyjskimi ośrodkami teatralnymi.

Od roku 1982 pracował głównie za granicą, prowadząc liczne kursy i warsztaty teatralne oraz kierując projektami teatralnymi. Był także czynny jako reżyser, realizując kolejno spektakle: Aleph. Impressioni da un Inferno (Pontedera, Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale, 3 maja 1983); Vargtid…(Ǻrhus, Teater Akademi 5 września 1983), Desarraigo (El Teatro Municipal de Albacete, 8 września 1984), Peer Gynt Ibsena (Ǻrhus, grupa Kimbri, 26 grudnia 1987), Mój biedny Fiedia wg wspomnień Anny Dostojewskiej (Paryż, Théâtre de l’Epée, pokazy 9–11 kwietnia 1987) i Ash Wednesday wg Na dnie Gorkiego (Experimental Theatre Wing New York University, 25 stycznia 1990).

Współpracował także z Peterem Brookiem, brał udział w pracach międzynarodowego zespołu realizującego przedstawienie Mahabharata, w którym kreował rolę niewidomego władcy Dhritarashtry (od 1985 do 1988 roku), prowadził staże teatralne w ośrodkach teatralnych i na uniwersytetach amerykańskich i europejskich. Od września roku 1989 był zatrudniony jako visiting professor w New York University Tisch School of Arts. Uznawany za wzorcowego aktora Grotowskiego, był rzeczywiście uosobieniem jego twórczego podejścia do aktorstwa, wykorzystującego proces głębokiej i zarazem czynnej introspekcji jako podstawę do stworzenia precyzyjnej struktury organicznych działań aktorskich o charakterze transgresji.

TreningiEdytuj

Współpracował także z Eugenio Barbą z Odin Teatret. Zapisem pracy warsztatowej i treningowej Cieślaka jest nakręcony latem 1971 roku w Holstebro film Training at Grotowski’s Laboratorium in Wroclaw (reż. Torgeir Wethal). Jest to zapis treningu aktorskiego dokonany w Danii w 1971 roku, w którym udział wzięło dwoje młodych aktorów Odin Teatret. W roli nauczyciela/instruktora wystąpił Ryszard Cieślak. Film dzieli się na dwie czterdziestominutowe części: pierwsza dotyczy ćwiczeń plastycznych, druga fizycznych. Na przykładzie filmu Odin Teatret można zaobserwować, w jaki sposób elementy treningowe stają się elementami improwizacji. Spoza kadru słychać komentarz, na który złożyły się fragmenty tekstu Jerzego Grotowskiego Ćwiczenia.

FilmEdytuj

Wystąpił w następujących filmach: Rodacy[7], reż. Barbara Lisowska, 1962; Rekolekcje[8], reż. Witold Leszczyński, 1977; The Mahabharata, reż. Peter Brook, 1989.

Był bohaterem filmów Krzysztofa Domagalika Aktor całkowity. Wspomnienie o Ryszardzie Cieślaku (1937–1990) z 1994[9] oraz Karola Radziszewskiego Książę[10], 2014.

Wystąpił także w filmie dokumentalnym w reżyserii Johna Musillia The Body Speaks. Na film składają się dwie audycje telewizyjne z udziałem komentatorki nowojorskiego programu kulturalnego Camera Three, Margaret Croyden oraz Ryszarda Cieślaka. Aktora Teatru Laboratorium poproszono o skomentowanie fragmentów filmu dokumentalnego Trening Teatru Laboratorium, będącego zapisem treningu aktorskiego dokonanego w Danii w 1971 roku, w którym udział wzięło dwoje młodych aktorów Odin Teatret (Malou Ilmoni i Tage Larsen).

SpektakleEdytuj

  • Kordian (13 lutego 1962, Opole)
  • Akropolis (10 października 1962, Opole)
  • Tragiczne dzieje doktora Fausta (23 kwietnia 1963, Opole)
  • Studium o Hamlecie (17 marca 1964, Opole)
  • Książę Niezłomny (25 kwietnia 1965, Wrocław)
  • Ewangelie (1967)
  • Apocalypsis cum figuris (pokaz zamknięty: 19 lipca 1968; otwarta premiera: 11 lutego 1969)

ReżyseriaEdytuj

  • Maski, widowisko (1 stycznia 1963)
  • Aleph. Impressioni da un Inferno (Pontedera, Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale, 3 maja 1983)
  • Vargtid…(Ǻrhus, Teater Akademi, 5 września 1983)
  • Desarraigo (El Teatro Municipal de Albacete, 8 września 1984), współpraca z reżyserką Maríą Isabel González Múñoz
  • Peer Gynt Ibsena (Ǻrhus, grupa Kimbri, 26 grudnia 1987)
  • Mój biedny Fiedia wg wspomnień Anny Dostojewskiej (Paryż, Théâtre de l’Epée, pokazy 9–11 kwietnia 1987)
  • Ash Wednesday wg Na dnie Gorkiego (Experimental Theatre Wing New York University, 25 stycznia 1990)

Kierownik pracEdytuj

  • Thanatos polski. Inkantacje (próby otwarte od 28 lutego 1981)

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Osiński Zbigniew: Ryszard Cieślak – dzisiaj. Niektóre ślady i inspiracje, [w:] tegoż: Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty, t. 1, wyd. 2, Gdańsk 2009, s. 79–118.
  • Richards Thomas: Ryszard Cieślak w Yale, przełożył Grzegorz Ziółkowski, „Odra” 1996 nr 1, s. 69–72.
  • Tyszka Juliusz: Ryszard Cieślak – refleksje osobiste i różne, takie sobie, [w:] tegoż: To się czasem zdarza, Wydawnictwo Kontekst, Poznań 2016, s. 263–264.

Linki zewnętrzneEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Kordian, grotowski.net [dostęp 2019-06-06] (pol.).
  2. Oratorium robotnicze, grotowski.net [dostęp 2019-06-06] (pol.).
  3. Estrady Publicystyczne, grotowski.net [dostęp 2019-06-06] (pol.).
  4. Plakat 25, grotowski.net [dostęp 2019-06-07] (pol.).
  5. Ryszard Cieślak (1937–1990). Kalendarium życia i twórczości, „Notatnik Teatralny”, 1995.
  6. Thanatos polski. Inkantacje, grotowski.net [dostęp 2019-06-06] (pol.).
  7. FilmPolski.pl, FilmPolski [dostęp 2019-06-06] (pol.).
  8. Fototeka, Fototeka [dostęp 2019-06-06] (pol.).
  9. Krzysztof Domagalik: Aktor Całkowity. Wspomnienie o Ryszardzie Cieślaku (1937-1990) (pol.). W: film biograficzny 66 min. [on-line]. Film Polski, 1994. [dostęp 2010-02-15].
  10. The Prince: Karol Radziszewski, www.karolradziszewski.com [dostęp 2019-06-06].