Słoweńska Partia Ludowa (1892)

ugrupowanie polityczne w Słowenii od końca XIX wieku do końca lat 20. XX wieku

Słoweńska Partia Ludowa (słoweń. Slovenska ljudska stranka) – partia polityczna w Słowenii, istniejąca od 1892 do II wojny światowej, następnie działająca na emigracji, o profilu konserwatywnym i chrześcijańsko-społecznym. Główne ugrupowanie polityczne w Słowenii od końca XIX wieku do końca lat 20. XX wieku.

Słoweńska Partia Ludowa
Państwo

 Królestwo SHS

Data założenia

1892

Data rozwiązania

1929, 1945

Ideologia polityczna

konserwatyzm, chrześcijańska demokracja

Posłowie SPL do Sejmu Krajowego Krainy w 1910

HistoriaEdytuj

Partia powstała w 1892. Początkowo nosiła nazwę Katolicka Partia Narodowa (słoweń. Katoliška narodna stranka). Szybko zdobyła dominującą pozycję w Krainie[1][2][3]. Początkowo była to konserwatywna, katolicka partia, promująca tradycyjne wartości. Powoli jednak dążyła w kierunku zmiany w ugrupowanie masowe, skupiając się na zagadnieniach społecznych oraz wsparciu dla robotników i chłopów[2]. Wyrazem tej ewolucji była zmiana nazwy partii w 1905 na Słoweńską Partię Ludową[1][4][2][3]. Jej liderem był Ivan Šusteršič[4]. W partii wykształciły się dwa skrzydła – konserwatywne, głoszące lojalizm wobec monarchii habsburskiej, na którego czele stał Šusteršič, oraz bardziej demokratyczne, o charakterze chrześcijańsko-społecznym, któremu przewodził ksiądz Janez Evangelist Krek, organizujący m.in. związki zawodowe[3][5]. W pierwszych latach XX w. ugrupowanie organizowało manifestacje w celu wprowadzenia powszechnego prawa wyborczego[4]. W pierwszych powszechnych wyborach do Rady Państwa w 1911 SPL odniosła na terenie Krainy zdecydowane zwycięstwo nad konkurencyjnymi partiami słoweńskimi[6].

Mimo lojalności wobec Wiednia, partia obawiała się niemieckiej dominacji w monarchii austro-węgierskiej i głosiła ideę trializmu – pragnąc utworzenia odrębnej części monarchii, południowo-słowiańskiej, pod berłem Habsburgów. Liczyła przy tym na wsparcie następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda. W 1912 aby zwiększyć wsparcie dla trializmu połączyła się nawet z Chorwacką Partią Prawa, jednak partnerzy szybko porzucili ten związek[5]. W ostatnich latach przed I wojną światową zarysował się rozdźwięk pomiędzy skrzydłami partii w kwestii bałkańskiej: zwolennicy Šusteršiča prezentowali stanowisko antyserbskie, natomiast Krek i jego zwolennicy proserbskie[7]. Po wybuchu I wojny światowej administracja wiedeńska wsparła skrzydło antyserbskie[8]. Jednak w czasie wojny w partii przewagę zdobyło skrzydło Kreka, które wsparł nowy lider partii, Anton Korošec[7].

Pod koniec I wojny światowej, gdy cesarz Karol Habsburg zadeklarował reformy Austro-Węgier, które miały uwzględniać interesy poszczególnych narodowości, w imieniu posłów partii południowosłowiańskich odpowiedział Korošec, deklarując konieczność zjednoczenia ziem monarchii zamieszkałych przez Słowian południowych w jednym organizmie państwowym pod berłem Habsburgów[9]. W połowie sierpnia 1918 w Słowenii powstał Komitet Narodowy zrzeszający trzy największe partie polityczne kraju z Korošecem na czele[10]. W październiku 1918, wobec upadku państwa austro-węgierskiego, Korošec objął przewodnictwo Rady Narodowej Słoweńców, Chorwatów i Serbów, której celem było utworzenie samodzielnego państwa południowosłowiańskiego. Z końcem października Rada ogłosiła powstanie Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów. W listopadzie Korošec reprezentował Radę w rozmowach z rządem serbskim i Komitetem Jugosłowiańskim, w wyniku których 1 grudnia 1918 powstało Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców[11][12]. Lider SPL został wicepremierem w pierwszym rządzie nowego państwa[13][14].

W okresie międzywojennym Słoweńska Partia Ludowa pozostawała najsilniejszą partią na terenie Słowenii[7]. W pierwszych wyborach parlamentarnych w 1920 zdobyła 27 mandatów (uzyskała szósty wynik spośród uczestniczących w wyborach partii politycznych - najlepszy spośród partii słoweńskich)[15][16]. W latach 20. partia lawirowała pomiędzy stronami sporu o kształt państwa: unionistami i federalistami[17]. Program partii obejmował zapewnienie ekonomicznej, politycznej i kulturalnej autonomii Słowenii[7].

Po delegalizacji opowiadającej się za federalizacją Chorwackiej Republikańskiej Partii Chłopskiej Słoweńska Partia Ludowa wraz z ugrupowaniami reprezentującymi inne narodowości królestwa utworzyła na początku 1925 opozycyjny Blok, który zdobył w wyborach parlamentarnych 151 mandatów, uniemożliwiając zwolennikom unitaryzmu na samodzielne rządy[18][19]. Z kolei w 1927, gdy zalegalizowana w międzyczasie Chorwacka Partia Chłopska zerwała współpracę z rządem, Słoweńska Partia Ludowa zajęła jej miejsce w koalicji rządowej[18][20] zmieniając częściowo swój program[7]. Po zamachu z 30 czerwca 1928, którego ofiarą padł m.in. lider Chorwackiej Partii Chłopskiej Stjepan Radić, Korošec został nawet premierem rządu[21].

Na początku 1929 król Aleksander I Karadziordziewić przeprowadził zamach stanu, wprowadził dyktaturę i rozwiązał wszystkie partie polityczne w Jugosławii[7][22][7]. Działacze partii nie zaangażowali się w tworzone oficjalne nowe struktury popierające króla i rząd[7], jednak Korošec wszedł w skład powołanego przez króla rządu[23]. Z czasem działacze partii z Korošecem na czele stanęli ponownie po stronie opozycji: gdy w 1932 politycy koalicji zrzeszonej wokół Chorwackiej Partii Chłopskiej przyjęli „Punktacje zagrzebskie”, w których krytykowano dyktaturę królewską i domagano się ustroju federacyjnego, w ślad za nimi poszli politycy Słoweńskiej Partii Ludowej, którzy ogłosili jeszcze dalej idące „Lublańskie punktacje”. Reżim odpowiedział represjami wobec opozycjonistów, m.in. Korošeca wraz z innymi słoweńskimi politykami internowano na wyspie Hvar[24][25].

W 1936 premierem został Milan Stojadinović, który porozumiał się z częścią opozycji, w tym z działaczami Słoweńskiej Partii Ludowej[26][27]. Weszli oni w skład zorganizowanej przez Stojadinovicia nowej prorządowej partii, Jugosłowiańskiego Zjednoczenia Radykalnego[28][27]. Korošec był członkiem komitetu wykonawczego tego ugrupowania, a w 1936 został jego wiceprzewodniczącym, ponadto stanął na czele banowiny drawskiej, a od 1935 do 1938 był ministrem spraw zagranicznych[28].

Ostateczny upadek SPL nastąpił w okresie II wojny światowej. W grudniu 1940 zmarł Korošec, a jego następca Franc Kulovec zginął 6 kwietnia 1941 podczas nalotu niemieckiego na Belgrad. Cześć liderów partii udała się na emigrację. Część działaczy pozostałych w kraju kolaborowała z okupantami. Doprowadziło to do spadku popularności ugrupowania. W 1945 Josip Broz Tito zakazał działalności partii, przetrwała jedynie na emigracji[29].

W 1992 nazwę Słoweńskiej Partii Ludowej przyjęła jedna z partii działających w niepodległej Słowenii. Wywołało to spór z partią Słoweńskich Chrześcijańskich Demokratów, którzy uważali się za spadkobierców SPL i połączyli się z działającymi na uchodźstwie epigonami przedwojennej partii[29].

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj