Savitaipale

gmina w Finlandii

Savitaipalegmina w Finlandii, położona w południwo-wschodniej części kraju, należąca do regionu Karelia Południowa.

Savitaipale
Ilustracja
Dzwonnica z pomnikiem D.E.D. Europaeusa, 1980
Herb
Herb
Państwo  Finlandia
Region Karelia Południowa
Podregion Lappeenranta
Kraina historyczna Karelia
Prowincja Finlandia Południowa
Zarządzający Kimmo Kainulainen
Powierzchnia 690,56[1] km²
Populacja (2020-07-31)
• liczba ludności

3359[2]
Położenie na mapie Finlandii
Mapa lokalizacyjna Finlandii
Savitaipale
Savitaipale
Ziemia61°11′50″N 27°41′00″E/61,197222 27,683333
Strona internetowa
Portal Portal Finlandia

EtymologiaEdytuj

Pochodzenie nazwy Savitaipale nie jest jednoznacznie wyjaśnione[3]. Jedna z teorii mówi o pochodzeniu od Saimaa-taival lub Savontaival[3], przy czym taival w języku fińskim oznacza drogę, odcinek[4]. Innym wyjaśnieniem jest pochodzenie od Savilahti Taipale – Savilahti, zatoki która odchodzi z jeziora Saimaa w kierunku jeziora Kuolimo – w skrócie Savitaipale[3].

AdministracjaEdytuj

Gmina zarządzana jest przez wójta (fiń. Kunnanjohtaja) i radę gminy, w której zasiada 21 członków. W wyniku wyborów do władz lokalnych w 2017 roku, w radzie większość sprawują przedstawiciele Partii Centrum[5]. Wójtem gminy od 2017 roku jest Kimmo Kainulainen[6].

GeografiaEdytuj

Gmina leży w południwo-wschodniej części Finlandii w regionie Karelia Południowa, nad jeziorami Kuolimo i Saimaa[7]. Centrum Savitaipale leży nad jeziorem Kuolimo, na obszarze drugiego łańcucha polodowcowych wzgórz Salpausselkä[7]. Oddalone jest o 38 km od Lappeenranty, o 74 km od Kouvoli, o 227 km od Helsinek i o 231 km od Petersburga[7]. Na terenie gminy znajduje się 7 wiosek: Havo, Heituinlahti, Kuivasensaari, Partakoski, Savitaipaleen kirkonkylä, Säänjärvi i Välijoki[7].

Savitaipale położone jest na terenie geoparku Saimaa[8]. Większa część gminy leży na obszarze drugiego łańcucha polodowcowych wzgórz Salpausselkä[9]. W okresie ostatniego zlodowacenia (11 600–11 400 lat temu) w pobliżu centrum gminy (Lavikanlahti) znajdował się jeden z największych i najdłużej utrzymujących się kanałów odpływowych[9].

Skały macierzyste regionu uformowały się, kiedy glina i piasek z dna dawnego morza uległy przeobrażeniu w gnejs łyszczykowy podczas fałdowania 1900 milionów lat temu[9]. W tym samym czasie ze skał wulkanicznych tworzących dno dawnego morza utworzyły się wąskie pasy przebiegające równoległe do depozytów gnejsu[9]. Podczas fałdowania doszło do stopienia się skorupy ziemskiej i powolnej krystalizacji magmy, wskutek czego powstało wiele skał plutonicznych, m.in. granodioryt i gabro[9]. Najmłodsze skały macierzyste tworzy granit rapakiwi skrystalizowany ok. 1650–1620 milionów lat temu[9].

Skały macierzyste przykrywa cienka, luźna warstwa materiału powstałego w procesach erozyjnych i depozytowych związanych ze zlodowaceniem, przede wszystkim piasku i żwiru[9].

W wodach jeziora Kuolimo przetrwały relikty z epoki lodowejkur rogacz i Salvelinus[9].

HistoriaEdytuj

 
Pozostałości twierdzy Kärnäkoski (2006)
 
Zniszczone Savitaipale po wojnie domowej w 1918 roku
 
Kościół w Savitaipale (2014)
 
Gmach szkoły podstawowej w Heituinlahti (2017)

Pierwsze ślady osadnictwa w regionie pochodzą z okresu epoki kamienia (3000–1600 p.n.e.) i zostały znalezione nad jeziorem Kuolimo[3]. Współcześnie południowe brzegi Kuolimo opasuje szlak turystyczny „Ślady Epoki Lodowej – Człowiek Epoki Kamienia”, a w miejscu nazywanym Rovastinoja odtworzono prehistoryczną chatę z torfu[10]. Na terenie gminy odkryto również prehistoryczne rysunki naskalne[11].

Savitaipale należało do ewangelicko-luterańskiej parafii Lappee a od 1570 roku do parafii Taipalsaari[3]. W 1639 roku stało się samodzielną parafią, obejmującą 46 wiosek w regionie Taipalsaari i 2 w obszarze Mäntyharju[3]. W XIX w. przeprowadzono reformę administracyjną i zadania związane z biznesem, edukacją, opieką socjalną i zdrowotną przejęły nowo utworzone gminne władze świeckie[3]. Parafia zajmowała się wyłącznie sprawami kościelnymi[3]. Z uwagi na zaginięcie protokołów, przyjmuje się, że świecka administracja rozpoczęła działalność w 1867 roku[3]. Prawa głosu przyznano wszystkim członkom gminy z fińskim obywatelstwem i płacącym lokalne podatki, a liczba głosów zależała od stanu posiadania[3].

W 1791 roku na przesmyku między jeziorami Kuolimo i Saimaa rosyjski generał Aleksandr Suworow (1729–1800) wzniósł twierdze Kärnäkoski i Partakoski jako jeden z elementów nowego systemu obronnego Sankt Petersburga[12]. Miały one służyć jako bazy dla rosyjskiej floty na jeziorze Saimaa na szlaku wodnym między twierdzą w Lappeenrancie a Olavinlinną[12]. Po utworzeniu Wielkiego Księstwa Finlandii w 1809 roku Rosjanie opuścili obydwa forty, a z czasem twierdza Kärnäkoski została rozebrana[13].

Na początku XIX w. pastorem w Savitaipale był Peter Adolf Europaeus (1753–1825), który zajmował się językoznawstwem i literaturoznawstwem i przez ponad 20 lat korespondował z historykiem i językoznawcą Henrikiem Gabrielem Porthanem (1739–1804)[14]. Jego syn Daniel (1820–1884) również pasjonował się językami i literaturą, zbierał runy i opowieści ludowe, które m.in. wzbogaciły nowe wydanie Kalevali w 1849 roku[15]. Europaeusa upamiętnia lokalne muzeum poświęcone jego życiu i twórczości znajdujące się nad brzegiem jeziora Kuolimo[16] oraz pomnik–płaskorzeźba z 1971 roku dłuta Viljo Savikurje (1905–75) z podobizną badacza i cytatem Kullervo – jednego z bohaterów Kalevali[17].

W 1906 roku wzniesiono ratusz, który służył m.in. także jako kościół i archiwum[9]. Podczas wojny domowej w 1918 roku Savitaipale doznało rozległych zniszczeń[18], m.in. spaleniu uległ drewniany kościół[19]. Na miejscowym cmentarzu znajduje się zbiorowa mogiła Czerwonych oraz wzniesiony w 1920 roku pomnik upamiętniający poległych Białych[18].

W 1919 roku po wprowadzeniu powszechnego i równego prawa wyborczego, w Savitaipale wybrano pierwszą radę miejską[3]. W latach 20. XX w. obok rady funkcjonował także zarząd gminy[3].

W 1924 roku wzniesiono kamienny kościół w neogotyckim stylu narodowego romantyzmu według projektu Josefa Stenbäcka[20][21]. Do jego budowy użyto lokalnego graniturapakiwi[22]. Na przeciwko kościoła stoi dzwonnica z 1779 roku[9]. Podczas wojny zimowej do Savitaipale ewakuowano władze diecezji z Wyborga[23].

DemografiaEdytuj

Na koniec lipca 2020 roku liczba mieszkańców gminy wynosiła 3359 osób[2]. Na koniec roku 2019 było to 3383 osób, o 1,3% mniej niż w roku 2018[24]. Ponad połowa mieszkańców gminy jest w wieku 15–64 lat – 50,1%, 38,5% powyżej 64 roku życia a 11% poniżej 15 roku życia (dane na koniec 2019 roku)[24]. Udział cudzoziemców wynosi 0,7% (dane na koniec 2019 roku)[24].

Odsetek mieszkańców powyżej 15 roku życia z wykształceniem co najmniej średnim wynosi 64,4% a z wykształceniem wyższym 19,8% (dane na koniec 2018 roku)[24].

    Liczba ludności Savitaipale w latach 1987–2019
    Źródło: Tilastokeskus[25]

GospodarkaEdytuj

Gospodarka Savitaipale opiera się na rolnictwie, leśnictwie i turystyce[7]. Na terenie gminy funkcjonują niewielkie tartaki i zakłady obróbki drewna, przedsiębiorstwa z branży metalowej i surowcowej a także firmy budowlane, transportowe i przetwórstwa spożywczego[7]. Rola branży turystycznej nabiera coraz większego znaczenia[7]. W sezonie turystycznym liczba mieszkańców gminy ulega potrojeniu – na terenie gminy znajduje się ok. 3000 domków letniskowych[7].

W 2018 roku na terenie gminy zarejstrowanych było 1232 osób pracujących, stopa zatrudnienia wynosiła 72,2% a stopa bezrobocia 10,6%[24]. W usługach zatrudnionych było 64,3%, 17,1% w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie a 16,4% w przemyśle przetwórczym (dane na koniec 2017 roku)[24]. W 2017 roku na terenie gminy było 1062 miejsc pracy[24].

TransportEdytuj

Centrum Savitaipale leży przy drodze nr 13 łączącej Lappeenrantę z Mikkeli[7]. Najbliższa stacja kolejowa i lotnisko zlokalizowane są w Lappeenrancie[7]. Centrum gminy ma połączenia autobusowe z Lappeenrantą i z Mikkeli[7].

EdukacjaEdytuj

W gminie działają dwie szkoły podstawowe – szkoła w Heituinlahti z klasami 1–6 oraz Szkoła im. Europaeusa w centrum Savitaipale z klasami 1–9[7]. W centrum Savitaipale znajduje się również szkoła średnia oraz centrum kształcenia dzieci i dorosłych[7].

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Maanmittauslaitos: SUOMEN PINTA-ALA KUNNITTAIN 1.1.2020 (fiń.). 2020-01-01. [dostęp 2020-09-20].
  2. a b Statistics Finland's PX-Web databases: Preliminary population structure by area, 2020M01*–2020M07*. [dostęp 2020-09-20].
  3. a b c d e f g h i j k l Savitaipale: Historiaa (fiń.). [dostęp 2020-09-20].
  4. Czesław Kudzinowski: Słownik fińsko-polski. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1988, s. 997. ISBN 83-232-0052-1.
  5. Kuntavaalit 2017: Savitaipale (fiń.). W: tulospalvelu.vaalit.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  6. Savitaipale valitsi kunnanjohtajaksi aluetieteen huippuosaajan — tohtoriksi Kimmo Kainulainen väitteli kulttuuripääoman taloudellisesta merkityksestä (fiń.). W: esaimaa.fi [on-line]. 2017-02-23. [dostęp 2020-09-21].
  7. a b c d e f g h i j k l m About Savitaipale (ang.). W: www.visitsavitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  8. Saimaa Geoparks location and geosites (ang.). W: www.saimaageopark.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20].
  9. a b c d e f g h i j Discover the hidden treasures of lake Saimaa! (ang.). W: www.saimaageopark.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20].
  10. Traces of the Ice Age – stone age man (ang.). W: www.visitsavitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20].
  11. Antti Lahelma: A Touch of Red. Archaeological and Ethnographic Approaches to Interpreting Finnish Rock Paintings. Helsinki: The Finnish Antiquarian Society, s. 262. [dostęp 2020-09-20].
  12. a b Museovirasto: Savitaipale. Kärnäkosken linnoitus (fiń.). W: www.kyppi.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  13. Kärnäkosken linnoituksen historia (fiń.). W: www.luontoon.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  14. Kyösti Väänänen: Europaeus, Peter Adolf (1753–1825) (fiń.). W: kansallisbiografia.fi [on-line]. 2000–10-11. [dostęp 2020-09-20].
  15. Senni Timonen: Europaeus, David Emanuel Daniel (1820–1884) (fiń.). W: kansallisbiografia.fi [on-line]. 2001–02-28. [dostęp 2020-09-20].
  16. D. E. D. Europaeus museum (ang.). W: www.visitsavitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  17. Muistomerkit (fiń.). W: www.savitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  18. a b Savitaipaleen seurakunta: Savitaipaleen seurakunta (fiń.). [dostęp 2020-09-20].
  19. Museovirasto: Savitaipale. Savitaipaleen tapuli (fiń.). W: www.kyppi.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-22].
  20. Savitaipale Church (ang.). W: www.visitsavitaipale.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20].
  21. Savitaipaleen seurakunta: Kirkko (fiń.). [dostęp 2020-09-20].
  22. Savitaipale centre kettle terrain and rapakivi church (ang.). W: www.saimaageopark.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-20].
  23. Jaakko Ripatti: Viipurin hiippakunta, sota ja siirtoseurakunnat 1939-1949 (fiń.). W: www.kotimaa24.fi [on-line]. 2015-03-16. [dostęp 2020-09-20].
  24. a b c d e f g Tilastokeskus: Kuntien avainluvut (fiń.). W: www.stat.fi [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  25. Tilastokeskus: Municipal key figures by Region 2020, Information and Year (ang.). W: Statistics Finland's PxWeb databases [on-line]. [dostęp 2020-09-21].
  26. Savitaipaleen seurakunta: strona oficjalna (fiń.). [dostęp 2020-09-22].
  27. Lappeenrannan ortodoksinen seurakunta: strona oficjalna (fiń.). [dostęp 2020-09-22].