Selenografia

Selenografia – dziedzina astronomii zajmująca się badaniem (opisem) powierzchni Księżyca (naturalnego satelity Ziemi)[1][2]. Jej nazwa wywodzi się z greckich słów Selḗnē (Σελήνη ‘Księżyc’; bogini i uosobienie Księżyca w mitologii greckiej)[3] i gráphō (γράφω ‘pisać’)[4]. Jest odpowiednikiem geografii[2].

Selenografia jako tradycyjna nauka: Przykłady z Johanna Hieronymusa Schrötera Fragmenty selenograficzne (1791)

Rozwój selenografiiEdytuj

Twórcą terminu "selenographia" był angielski lekarz William Gilbert, który około 1600 sporządził mapę tarczy Księżyca, obserwując ją jeszcze gołym okiem. Określenie to upowszechnił po raz pierwszy w druku Francis Bacon w dziele Novum organum (1620).

Drogę do systematycznych badań powierzchni Księżyca i rysowania jej map otworzyła luneta Galileusza, choć Włocha w teleskopowych obserwacjach Księżyca ubiegł Thomas Harriot. Pierwszy program stworzenia szczegółowej mapy Księżyca zainicjowali Francuzi, Pierre Gassendi i Nicolas-Claude Fabri de Peiresc, zatrudniając rysownika Claude'a Mellana. Jego efektem są opublikowane w 1637 miedzioryty z tarczą Księżyca o średnicy 20 cm - raczej przedstawienie artystyczne pretendujące do realizmu niż mapa. Za pierwszą kompletną mapę Księżyca uznaje się miedzioryt (o średnicy 34 cm) wydrukowany w 1645 przez Flamanda Michaela Florentiusa van Langrena. Był to druk ulotny i nie wywarł tak wielkiego wpływu na rozwój selenografii, jak opublikowane w 1647 dzieło gdańszczanina Jana Heweliusza Selenographia. Zwyczaj przedstawiania Księżyca "do góry nogami", tak jak widać go w odwracającym obraz teleskopie astronomicznym zapoczątkowali Antonius Maria Schyrlaeus de Rheita (1645) i Francesco Fontana (1646). Kolejną popularną mapę Księżyca stworzył Francesco Maria Grimaldii, a opublikował ją w 1651 w swoim dziele Almagestum novum Giovanni Battista Riccioli. Następna ważna w XVII w. mapa Srebrnego Globu powstała w 1679 w Obserwatorium Paryskim pod okiem Jeana Dominique'a Cassiniego.

Mapy Heweliusza, Grimaldiego i Cassiniego cieszyły się powodzeniem do połowy XVIII w., kiedy to Thobias Mayer sporządził mapę Księżyca, posługując się mikrometrem. Została ona opublikowana w 1775, po jego śmierci (dwie wersje o średnicy 20 i 40 cm). Wyznaczyła one nowe standardy selenografii. Kolejne ważne przedsięwzięcia kartowania powierzchni Księżyca to: Selenotopographische Fragmente Johanna Hieronymusa Schroetera (t. 1: 1791, t. 2: 1802); mapy Wilhelma Gotthelfa Lohrmanna, publikowane sukcesywnie w latach 1824, 1839 i, pośmiertnie, 1878; Mappa selenographica Johanna Heinricha Mädlera i Wilhelma Beera (1834-1836). Ci ostatni wydali również monografię Der Mond (1837), podsumowującą w systematyczny sposób wiedzę o Księżycu i historię selenografii.

Druga połowa XIX w. przyniosła mapy Księżyca autorstwa Edmunda Neisona (1876) i Juliusa Schmidta (1878), wykonane tradycyjnymi metodami obserwacyjnymi. W tym czasie do selenografii wkroczyła fotografia. Pierwszy dagerotyp Księżyca wykonał w 1840 w Nowym Jorku John William Draper. Dalszy rozwój fotografii doprowadził na przełomie XIX i XX w. do powstania kilku fotograficznych atlasów Księżyca. Ostatnim wielkim osiągnięciem selenografii u progu epoki lotów kosmicznych były dwie prace, których powstanie zainicjował Gerard P. Kuiper: Photographic Lunar Atlas (1960) i Rectified Lunar Atlas (1963).

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Encyklopedia Powszechna PWN. T. 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 162.
  2. a b Anton Hajduk, Ján Štohl (red.): Encyklopédia astronómie. Bratislava: Obzor, 1987, s. 545.
  3. Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 406-407. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  4. selenografia. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-04-30].

BibliografiaEdytuj

  • J. Włodarczyk: Księżyc w nauce i kulturze Zachodu. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2012.