Otwórz menu główne

Sieciech (palatyn)

możnowładca małopolski

Sieciech – możnowładca małopolski z rodu Starżów-Toporczyków. Żył na przełomie XI / XII w.[1] Palatyn Władysława Hermana w latach 1080–1100[2].

Sieciech
Herb
Topór
Rodzina Starża-Toporczyk
Data urodzenia XI w.
Data śmierci XII w.
Ufundowany przez palatyna Sieciecha kościół św. Andrzeja w Krakowie
Skarb ze Słuszkowa, denary Sieciecha
Denar z krzyżem „kawaleryjskim” Sieciecha
Denar z rzekomym monogramem Sieciecha

Kontrowersyjna postać okresu średniowiecza Polski. Sieciech jest drugim (po Masławie) udokumentowanym możnym spoza kręgów dynastycznych[3], który swoimi działaniami dążył do jawnego przejęcia władzy w Polsce[4][5][6].

Spis treści

Działalność polityczna SieciechaEdytuj

Nosił rodzime imię Sieciech.

W okresie piastowania funkcji palatyna (1080–1100) prawdopodobnie przyczynił się do wygnania Bolesława Śmiałego, zwiększając swoje wpływy na dworze książęcym Władysława Hermana[7]. Palatyn miał pod sobą dwór i osobę księcia, pod nieobecność władcy sprawował najwyższe funkcje wojskowe i państwowe. W ambicjach osiągnięcia godności książęcej pomagała mu Judyta Maria, żona Hermana. Prawdopodobnie była kochanką Sieciecha[8]. Do najwyższych godności państwowych wynosił także swoich popleczników[8][9].

Faktycznie palatyn rządził Księstwem; bił własną monetę; był pierwszym opiekunem Bolesława Krzywoustego[8]. Władysław popadł w zależność od swojego stronnika, któremu być może zawdzięczał wyniesienie na tron[8]. W działalności Sieciecha niemałą rolę odgrywały takie cechy jak – ambicja, żądza władzy i chęć wzbogacenia się. Dla osiągnięcia swych celów palatyn potrafił użyć gwałtownych środków, mających dać mu możliwość długotrwałej władzy w kraju[4].

W 1090 Sieciech, z pomocą dowodzonego przez siebie rycerstwa opanował i przyłączył Pomorze Gdańskie. Zainspirowana przez niego ekspansja doprowadziła do krótkotrwałego opanowania grodów: Nakło, Czarnków, Wyszogród i Świecie[10]. W ważniejszych grodach umieścił polskie załogi. Pozostałe spalono. W kilka miesięcy później doszło do buntu miejscowych elit, co doprowadziło do przywrócenia suwerenności ziem wschodniopomorskich[11].

W pierwszej połowie lat 90. XI w. nastąpiły represje Sieciecha wobec możnych, tj. sprzedawanie w niewolę, usuwanie z urzędów, wyroki, wygnania[12]. Na skutek działań palatyna nastąpiła masowa emigracja polityczna z ziem polskich do Czech[13]. Śląscy możni (opozycjoniści) porwali i sprowadzili w 1093 do ojczyzny Zbigniewa, pierworodnego syna Władysława Hermana[12]. Pomocy w sprowadzeniu Zbigniewa do Księstwa udzielił Brzetysław II, książę Czech[14]. Młody książę wraz z emigrantami politycznymi przybył do Wrocławia, gdzie początkowo był pod silnym wpływem opozycyjnej arystokracji[14]. Schronienia pierworodnemu udzielił kasztelan wrocławski Magnus. Herman uznał to za spisek śląskich możnych. Wyruszył na Wrocław wraz z posiłkami węgierskimi[12]. Podczas nieudanej interwencji Hermana i po nielojalnych działaniach Węgrów, którzy uprowadzili Sieciecha i Bolesława Krzywoustego, książę polski został zmuszony do uznania pierworodnego syna za swego prawowitego następcę[12].

Wydany w 1093 akt legitymizacji przyznawał starszemu synowi prawa pochodzenia i dziedziczenia tronu. Po ucieczce Sieciecha i Bolesława z niewoli, na polecenie palatyna zorganizowano wyprawę na Śląsk i Kujawy celem unieważnienia aktu legitymizacji. Po przegranej bitwie nad Gopłem w 1096 Zbigniew został uwięziony, a następnie – na skutek interwencji biskupów w maju 1097 lub 1099 – uwolniony[15][16]. Przywrócono mu także utracone prawa[17].

Po odkryciu rzeczywistych zamiarów Sieciecha i Judyty Marii – Zbigniew nawiązał porozumienie z nastoletnim Bolesławem. Obaj bracia stanowczo zażądali przekazania im rządów. Herman zgodził się na podział swoich domen na dzielnice. Bolesław otrzymał Małopolskę, Śląsk, Ziemię Lubuską z zachodnim skrawkiem Wielkopolski sięgającym po granicę pomorską. Zbigniew natomiast otrzymał Wielkopolskę (włącznie z Gnieznem), Kujawy, ziemię łęczycką, sieradzką oraz Mazowsze (z Płockiem)[18][19]. Mazowsze wraz z siedzibą w Płocku zostało jednak pod kontrolą Hermana, podobnie jak ważniejsze grody w dzielnicy Bolesława, tj. Wrocław, Kraków i Sandomierz[20][21].

Podział państwa i dopuszczenie synów Hermana do współrządów – zaniepokoiło Sieciecha. Palatyn rozpoczął przygotowania do rozprawy z braćmi. Wiedział, że podział kraju na dzielnice może osłabić jego pozycję[6]. Nadal obsadzał stanowiska swoimi ludźmi w dzielnicach juniorów, co przy zarządzaniu centralnej administracji powodowało iluzoryczność podziału Księstwa[22].

Bolesław i Zbigniew na wieść o zbliżającym się konflikcie postanowili zawiązać opozycyjną koalicję. Doszło do tego na wiecu zorganizowanym we Wrocławiu z inicjatywy możnowładcy polskiego Skarbimira. Postanowiono usunąć dotychczasowego opiekuna Bolesława, Wojsława (powinowatego Sieciecha), oraz zorganizować wyprawę przeciw palatynowi[6]. W 1099 pod Żarnowcem nad Pilicą doszło do starcia zbuntowanej opozycji z wojskami Hermana i Sieciecha. Buntownicy wygrali bitwę, a książę Władysław wyraził zgodę na trwałe usunięcie Sieciecha z zajmowanego stanowiska[6].

W kilka miesięcy później siły opozycji przeciwko palatynowi zostały skierowane w stronę Sieciechowa[23], gdzie ukrył się palatyn. Nieoczekiwanie Herman z niewielkimi oddziałami przyszedł z pomocą obleganemu. W tej sytuacji juniorzy postanowili pozbawić Hermana władzy. Do konfliktu doszło w okolicach Płocka. Herman po przegranej bitwie zobowiązał się do wygnania Sieciecha z kraju[24]. Na przełomie 1100/1101 palatyn opuścił Polskę[6], udając się na ziemie niemieckie. Do kraju wrócił po kilku latach, jednak w Księstwie Polskim nie odegrał już żadnej roli. Prawdopodobnie został oślepiony[2].

Monety palatynaEdytuj

Za sprawą palatyna Sieciecha wybito pierwsze w Polsce monety prywatne. Znane są dwa typy monet palatyna (choć dawniej wyliczano ich więcej, niesłusznie zaliczając w poczet jego działalności menniczej monety obce). Obie noszą w polu awersu znak wojewody i legendę otokową ZETECH (Sieciech), która jest zapewne drugim najstarszym zabytkiem piśmiennictwa polskiego (a pierwszym imieniem oddanym po polsku). Monety te były prawdopodobnie wybijane w Sieciechowie oraz w drugiej mennicy koło Krakowa, w okresie 1090–1100[25]. Największy zbiór denarów Sieciecha (122 sztuki ze 150 znanych w ogóle) pochodzący z odkrytego w 1935 skarbu ze Słuszkowa znajduje się w Muzeum Okręgowym Ziemi Kaliskiej w Kaliszu[26].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Nawrot 2007 ↓, s. 583.
  2. a b Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080–1100). [dostęp 10 stycznia 2010].
  3. Ł. Piernikarczyk: Masław i jego państwo (1037–1047). [dostęp 12 stycznia 2010].
  4. a b Maleczyński 1975 ↓, s. 30.
  5. Grodecki, Zachorowski i Dąbrowski 1995 ↓, s. 128–129.
  6. a b c d e Szczur 2002 ↓, s. 120.
  7. Sieciechowi przypisuje się również otrucie Mieszka Bolesławowica, pretendenta do tronu. Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080–1100). [dostęp 10 stycznia 2010].
  8. a b c d Grodecki, Zachorowski i Dąbrowski 1995 ↓, s. 128.
  9. M. Spórna, P. Wierzbicki: Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego. s. 445.
  10. Piekarczyk-Gałkowska 2004 ↓, s. 334.
  11. Szczur 2002 ↓, s. 117–118.
  12. a b c d Grodecki, Zachorowski i Dąbrowski 1995 ↓, s. 129.
  13. Barański 2006 ↓, s. 182.
  14. a b Barański 2006 ↓, s. 182–183.
  15. Korczak 1999 ↓, s. 65.
  16. Nastąpiło to przy konsekracji katedry gnieźnieńskiej (Barański 2006 ↓, s. 183). Konsekracja tej katedry jest zwykle datowana na 1 maja 1097. Pojawiły się jednak opinie, że odbyła się ona dwa lata później – 1 maja 1099 (Powierski 1994 ↓, s. 67 i nast.).
  17. Grodecki, Zachorowski i Dąbrowski 1995 ↓, s. 131.
  18. Grodecki, Zachorowski i Dąbrowski 1995 ↓, s. 131–135.
  19. G. Labuda uważał, że do podziału doszło ok. 1097 (Labuda 1996 ↓, s. 16, 69). K. Maleczyński przyjął datę pierwszego podziału na rok 1099 (Wyrozumski 1984 ↓, s. 101).
  20. Szczur 2002 ↓, s. 119.
  21. Grodecki, Zachorowski i Dąbrowski 1995 ↓, s. 131–132.
  22. Barański 2006 ↓, s. 184.
  23. Jasienica 2007 ↓, s. 116.
  24. Pietras 1978 ↓, s. 58.
  25. W. Garbaczewski: (wersja archiwalna) Polska: Epoka denarowa w mennictwie polskim (pol.). [dostęp 2017-09-26].
  26. A. Kędzierski, Polskie denary krzyżowe w skarbie ze Słuszkowa, „Wiadomości Numizmatyczne”, XLII, z 1–2, 1998, s. 30.

BibliografiaEdytuj

OpracowaniaEdytuj

Ważniejsze opracowania onlineEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj