Otwórz menu główne

Siedzuń sosnowy, szmaciak gałęzisty (Sparassis crispa (Wulf.) Fr.) – gatunek grzybów z rodziny siedzuniowatych (Sparassidaceae)[1].

Siedzuń sosnowy
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd żagwiowce
Rodzina siedzuniowate
Rodzaj siedzuń
Gatunek siedzuń sosnowy
Nazwa systematyczna
Sparassis crispa (Wulf.) Fr.
Syst. mycol. (Lundae) 1: 465 (1821)
Ilustracja
{{{opis drugiego obrazka}}}
Pomnik grzyba – siedzunia sosnowego – z Piotrkowic koło Tarnowa, który trafił do Księgi Rekordów Guinnessa.

Systematyka i nazewnictwoEdytuj

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Sparassidaceae, Polyporales, Incertae sedis, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1781 Franz Xaver von Wulfen nadając mu nazwę Clavaria crispa. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w roku 1821 Elias Fries, przenosząc go do rodzaju Sparassis[1].

Synonimy naukowe[2]:

  • Clavaria crispa Wulfen 1781
  • Clavaria crispa (Scop.) Sacc. 1910
  • Manina crispa Scop., 1772
  • Masseeola crispa (Wulfen) Kuntze 1891
  • Merisma crispum (Wulfen) Ehrenb. 1818
  • Sparassis crispa (Wulfen) Fr. 1821 var. crispa
  • Sparassis radicata Weir 1917

Nazwę polską podał Władysław Wojewoda w 1999 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako płaskosz sorokop, sorokop, sieduń, siedź, kozia broda kędzierzawa, kozia broda włoska, płaskorz, szmaciak, szmaciak gałęzisty, siedzuń borowy, strzępiak kędzierzawy[3].

MorfologiaEdytuj

Owocnik

Wysokość zazwyczaj 5–20 cm, szerokość 6-30 cm, ale bywa i większy, niekiedy osiąga nawet 6 kg (w 1711 roku w Turoszowie zostały znalezione przez leśnika dwa egzemplarze, z których większy ważył 20 kg i mierzył 2,55 metra[4]). Kształt nieregularnie kulisty, od grubej mięsistej bazy dzieli się na płatkowate, różnie pozrastane gałązki, mające po obu stronach hymenium. Płatki są mocno pofałdowane, z ząbkami na brzegach, dzięki czemu swoim wyglądem przypomina kalafior[5]. U młodych okazów owocnik jest białawy, później żółtawy, kremowy, ochrowy lub żółtobrązowy. Gałązki owocnika wyrastają z grubej, czarniawej podstawy trzonu, która często głęboko wrasta w podłoże[6].

Miąższ

Woskowaty, elastyczny, biały. Zapach przyjemny, smakiem przypomina orzechy[5].

Wysyp zarodników

Ochrowy. Zarodniki o średnicy 6–7 x 4–7 µm, krótkoelipsoidalne, gładkie, jasnożółte[5].

Występowanie i siedliskoEdytuj

W Polsce uznawany był za gatunek rzadki[7]. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status R – potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu geograficznego i małych obszarów siedliskowych[8]. Znajduje się na listach gatunków zagrożonych także w Belgii, Estonii, Litwie, Norwegii, Łotwie[3]. Wbrew ustaleniom czerwonej listy w Polsce jest jednak dość częsty[9].

Występuje w lasach iglastych i mieszanych. Rośnie na korzeniach drzew iglastych, zarówno martwych, jak i żywych. Najczęściej rośnie na korzeniach sosny, na świerku rzadko. Owocniki wyrastają u podstawy pnia. W ciągu roku wyrasta jeden owocnik. Na zaatakowanym drzewie owocniki pojawiają się również w następnych latach, nie w każdym roku, ale od czasu do czasu[10].

ZnaczenieEdytuj

Grzyb jadalny, wykorzystywany np. do zup, ale też do smażenia i suszenia. Źle znosi transport, gdyż charakteryzuje się dużą łamliwością[5]. Jest saprotrofem lub pasożytem. W zaatakowanych przez niego drzewach pień gnije aż do wysokości 3 m i drzewo wydziela charakterystyczny zapach terpentyny[6].

W Polsce był od 1990 gatunkiem ściśle chronionym[11], od 9 października 2014 został wykreślony z listy gatunków grzybów chronionych[12].

Gatunki podobneEdytuj

W Polsce występuje również bardzo podobny siedzuń dębowy (Sparassis laminosa). Ma bardziej wyblakłe, szersze i bardziej listkowate zakończenia rozgałęzień[7].

FilatelistykaEdytuj

Poczta Polska wyemitowała 30 czerwca 1980 r. znaczek pocztowy przedstawiający siedzunia sosnowego o nominale 8 złotych. Autorem projektu znaczka był prof. Alojzy Balcerzak. Na znaczku grzyb został opisany jako szmaciak gałęzisty. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[13].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  3. a b Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. Robert Hofrichter, Tajemnicze życie grzybów, 2017, ISBN 978-83-8123-041-4.
  5. a b c d Aurel Dermek: Grzyby. 1981. ISBN 83-217-2357-8.
  6. a b Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  7. a b Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  8. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  9. Marek Snowarski: Grzyby. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-776-4.
  10. Till R. Lohmeyer, Ute Kũnkele: Grzyby. Rozpoznawanie i zbieranie. Warszawa: 2006. ISBN 978-1-40547-937-0.
  11. Załączniki nr 1 i 2 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. nr 168, poz. 1765)
  12. Dz.U. z 2014 r. poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów
  13. Marek Jedziniak: Grzyby niejadalne pod ochroną. www.kzp.pl. [dostęp 2018-05-27].