Otwórz menu główne

Skała Podolska, Skała (ukr. Скала-Подільська, Skała-Podilśka) – osiedle typu miejskiego w obwodzie tarnopolskim Ukrainy nad rzeką Zbrucz, u ujścia Zbruczyku.

Skała Podolska
Ilustracja
Ruiny pałacu Tarłów nad Zbruczem
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Ukraina
Obwód tarnopolski
Powierzchnia 1,52 km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

4293[1]
Nr kierunkowy +380-3541
Kod pocztowy 48720
Położenie na mapie obwodu tarnopolskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu tarnopolskiego
Skała Podolska
Skała Podolska
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Skała Podolska
Skała Podolska
Ziemia48°51′N 26°09′E/48,850000 26,150000
Portal Portal Ukraina
położenie na mapie województwo tarnopolskiego w roku 1939

Spis treści

HistoriaEdytuj

W 1240 roku Mongołowie splądrowali drewniany gród ruski, zwany Skałą. Długo potem na miejscu ruin ok. 1331 roku książęta litewscy Koriatowicze wznieśli murowaną warownię. Od 1394 roku Skałę wraz z całym Podolem przekazano w lenno rycerzowi polskiemu Spytkowi z Melsztyna[2].

W 1430 Skała znalazła się w granicach Królestwa Polskiego[3] i otrzymała prawa miejskie magdeburskie[2]. Częste najazdy wołoskie i tatarskie nie pozwalały wykorzystać doskonałego położenia miasta na drogach handlowych do Kamieńca. Król polski Zygmunt I Stary starał się o zmianę tej sytuacji: w 1510 roku uwolnił miasto od podatków, podwodów i innych ciężarów[3]. W 1515 przekazał w dzierżawę staroście kamienieckiemu Stanisławowi Lanckorońskiemu, a w 1518 odnowił prawa miejskie[2]. Starosta Lanckoroński doprowadził w latach 30. XVI wieku do odbudowy zamku i budowy murów miejskich[2].

W efekcie tych działań Skała powoli zyskiwała na znaczeniu i rozwijała się. W 1570 roku lustracja dóbr królewskich województwa podolskiego zanotowała w mieście stanowiącym siedzibę starostwa niegrodowego: 186 domów chrześcijańskich czynszowych, 10 żydowskich, 25 sług zamkowych, 4 popowskich, 3 szlacheckich, 2 wójtowskich, 2 sług miejskich, co wskazuje, że mieszkało tu ponad 1000 poddanych[3].

Wojny XVII wieku doprowadziły Skałę do upadku znaczenia:

Według pierwszej lustracji po zakończeniu Potopu przeprowadzonej w 1665 mieszkało tu jedynie 15 mieszczan, którzy otrzymali 12-letnią wolniznę[3].

W czasach rozbiorowych do 1914 podlegało pod jurysdykcję starostwa powiatowego w Borszczowie, w prowincji Galicja. W roku 1914 miasteczko liczyło ogółem 6000 mieszkańców (1000 Polaków, 2700 Żydów i 2500 pozostałych narodowości, przeważnie Rusinów). W XIX wieku własność namiestnika Galicji hrabiego Agenora Gołuchowskiego i siedziba jego potomków do 1939 roku. Na miejscu znajdują się obecnie ruiny zamku Lanckorońskich, który spłonął od pioruna[potrzebny przypis] oraz pałacu odrestaurowanego przez Adama Tarłę, mauzoleum i kaplica rodowa wszystko w ruinie. Zamek popadł w ruinę po kolejnych wojnach z Tatarami oraz węgierskimi armiami księcia Rakoczego. W Skale znajduje się również pałac hrabiów Gołuchowskich, który został zniszczony w 1944 r[potrzebny przypis]. W okresie zaborów w miasteczku znajdowała się komora celna przy przejściu granicznym do Rosji. Pod okupacją niemiecką w Polsce pozbawiona praw miejskich; → gmina Skała Podolska.

Do 1939 r. wchodziła w skład województwa tarnopolskiego w Polsce. Podczas okupacji Niemcy dokonali niemal całkowitej zagłady społeczności żydowskiej liczącej ponad 1500 osób. W dniach 26-27 września 1942 roku deportowali do obozu śmierci w Bełżcu ponad 800 Żydów. W ciągu następnego miesiąca pozostałych przenieśli do getta w Borszczowie. Na miejscu zabito ponad 300 Żydów[4]. Część przeżyła ukrywając się, pod koniec 1944 roku w Skale żyło 150 Żydów. Przetrwały także zwoje Tory ukryte na terenie majątku Gołuchowskich[5].

Do 1946 r. nastąpiło wysiedlenie mieszkających Polaków. Stary cmentarz polski oraz rzymskokatolicki kościół Wniebowzięcia NMP z 1719 r. zdewastowany (stan na 2006). Poza nimi w mieście znajdują się cerkiew Zaśnięcia Matki Boskiej, pomnik Chmielnickiego, a przy wyjeździe z miasta w kierunku Kamieńca Podolskiego – nowoczesna budowla mieszkalna w kształcie zamku, zwana przez miejscowych „Gargamelem”, oraz – przy moście na Zbruczu – obelisk upamiętniający 50-lecie tzw. w historiografii ukraińskiej „zjednoczenia Ukrainy” w 1939 r[potrzebny przypis].

W 1989 liczyło 4665 mieszkańców[6].

W 2013 liczyło 4263 mieszkańców[7].

ZabytkiEdytuj

  • ruiny zamku
  • ruiny pałacu Adama Tarły herbu Topór z pocz. XVIII wieku na terenie zamku
  • mauzoleum i kaplica rodowa
  • kościół pw. Wniebowzięcia NMP[8] z 1 poł. XVII wieku, przebudowany przez starostę Walentego Mierzejewskiego w latach 1719-1724, wieża z pocz. XX wieku. Na ścianach zewnętrznych tablice pamiątkowe poświęcone Adamowi Mickiewiczowi i Tadeuszowi Kościuszce
  • cerkiew św. Mikołaja w stylu neobizantyjskim, przy murze kapliczka z 1907 r.
  • Park pałacowy Gołuchowskich z bramą, dawnym szpitalem, stajnią i neorenesansową kordegardą

Pobliskie miejscowościEdytuj

Ludzie urodzeni w Skale PodolskiejEdytuj

  • Zbigniew Bartoszyński – profesor Uniwersytetu Lwowskiego
  • Wojciech Rogalski – urodził się w Skale w 1868 r., polski lekarz wojskowy, oficer Legionów Polskich oraz tytularny generał dywizji Wojska Polskiego II RP, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Ludzie związani ze Skałą PodolskąEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року. Державна служба статистики України. Київ, 2017, s. 65.
  2. a b c d e Mikołaj Falkowski, „Skała Podolska” Polskie Radio, stan: 2011-01-22 13:00, w oparciu o własne notatki oraz książki: Tadeusz Polak, Zamki na Kresach, Warszawa 1997; Grzegorz Rąkowski: Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Cz. II : Podole. Pruszków, 2006.
  3. a b c d e Skała w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. X: Rukszenice – Sochaczew. Warszawa 1889.
  4. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ​ISBN 978-5-8243-1296-6​ s. 905
  5. Robert Kuwałek: Społeczność żydowska przed 1989 (pol.). Wirtualny Sztetl. [dostęp 2016-3-27].
  6. Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу
  7. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Державна служба статистики України. Київ, 2013. стор.94
  8. Aleksander Strojny, Krzysztof Bzowski, Artur Grossman: Ukraina zachodnia: tam szum Prutu, Czeremoszu... Kraków: Wyd. Bezdroża, 2005, s. 283. ISBN 83-921981-6-6.

Linki zewnętrzneEdytuj