Skrajna prawica

ideologia polityczna

Skrajna prawica, znana także pod innymi określeniami ekstremalna prawica lub prawicowy ekstremizm – termin używany na określenie osób i ugrupowań o poglądach prawicowych, charakteryzujących się radykalnym programem lub metodami działania, przede wszystkim o poglądach antykomunistycznych, autorytarnych, ultranacjonalistycznych, rasistowskich, faszystowskich, którzy w pierwszej kolejności stawiają swój naród na pierwszym miejscu i często kierują się przy tym populizmem[1][2][3][4].

Joseph de Maistre, lider skrajnego, reakcyjnego nurtu legitymistów w czasie rewolucji francuskiej
Członkowie NSDAP i skrajnie prawicowej Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej w okresie działania Frontu Harzburskiego
Francisco Franco, był dyktatorem Państwa Hiszpańskiego w latach 1936-1975. Jego styl prowadzenia państwem silnie czerpał z idei narodowego katolicyzmu

Historycznie termin ten jest używany w odniesieniu do faszyzmu i nazizmu, a dzisiaj także do neofaszyzmu, neonazizmu, alt-rightu, rasowej supremacji (przede wszystkim białej) i innych podobnych ideologii politycznych zawierających w sobie elementy ultranacjonalizmu, szowinizmu, ksenofobii, teokracji, rasizmu, homofobii, transfobii i reakcjonizmu[5][6]. W opinii Davida Robertsona określanie mianem „faszystowskich” powojennych grup prawicowych, szczególnie jeżeli ich program zawiera elementy nacjonalizmu, stanowi poważne przekłamanie. Zamiast tego postuluje on stosowanie terminów „neofaszyzm” i „nowa prawica”[7].

Skrajnie prawicowe działania podczas rządów takich partii lub innych ugrupowań mogą w łatwy sposób prowadzić do opresji, przemocy politycznej, wymuszonej asymilacji, czystek etnicznych lub ludobójstw[8], a w sprawach gospodarczych skrajna prawica często jest niechętna kapitalizmowi (choć jej nowsze nurty stosują niekiedy mariaż neoliberalizmu i autorytaryzmu)[9][10][11]; osoby o skrajnie prawicowych poglądach najczęściej dążą do wyróżnienia swojego narodu na tle innych i niekiedy występują przeciwko zjawisku imigracji[12], a prawie wszystkie ugrupowania skrajnej prawicy łączy również autorytaryzm, antydemokratyzm oraz antykomunizm[9][13].

Historia i podział skrajnej prawicy edytuj

Pojęcie to pojawiło się po rewolucji francuskiej i mianem skrajnej prawicy określano ugrupowania, które odmawiały przyjęcia republiki, a domagały się powrotu do monarchii[14]. Współcześnie ze skrajną prawicą wiążą się ruchy nacjonalistyczne, monarchistyczne, ksenofobiczne, rasistowskie, religijnie fundamentalistyczne, antyfeministyczne czy też reakcyjne[15]. Skrajna prawica sama w sobie zawiera troistość, tzn. ma „swoją” prawicę, „swoje” centrum i „swoją” lewicę, oraz ekstrema[16].

Określenie „skrajna prawica” w głównym nurcie nauki jest używane do opisania ideologii faszyzmu, neofaszyzmu, narodowego socjalizmu i neonazizmu[5][17][18][19][20][21][22][23][24][25][26][27][28][29][30][31][3][32][33][34][35][36][37][38][39][40][41][42][43][44][45][46][47][48][49][50][51][52][53][54][55][56][57] [58][59][60][61][62], choć ich klasyfikacja bywa kontestowana[63]. Nazizm jest też postrzegany jako forma niemieckiej rewolucji konserwatywnej[64], a jego rasistowska doktryna mają swoje korzenie w pismach myślicieli związanych z prawicą francuską (Arthur de Gobineau)[65].

Poszczególne odmiany faszyzmu charakteryzuje się jako skrajnie prawicowe ze względu na przekonanie, że rzekomo określona grupa ludności jest lepsza od innej i ma prawo dominować nad innymi grupami, które są jej zdaniem gorsze od nich[66]. Sam twórca ideologii faszystowskiej Benito Mussolini określał ruch jako prawicowy[67]. Takiej klasyfikacji sprzeciwia się część konserwatystów, którzy klasyfikują ten nurt polityczny jako hybrydowy[68].

Zdaniem Jacka Bartyzela[68] w latach 30. XX wieku nazwę prawica skrajna upowszechniły środowiska lewicujące określając nim ideologie i ruchy radykalne łączące idee socjalizmu i nacjonalizmu (faszyzm i nazizm) − przez co obniżyły rangę samego pojęcia prawica. Sam nazizm określany jest przez niego jako wróg prawicy[68].

Zobacz też edytuj

Przypisy edytuj

  1. https://www.nytimes.com/2016/05/29/world/europe/rise-of-donald-trump-tracks-growing-debate-over-global-fascism.html
  2. R. Tokarczyk, Rozważania nad pojęciem ekstremizmu, [w:] Annales Universitatus Mariae Curie-Skłodowska, 2003/2004, vol. L/LI, s. 272
  3. a b A. Hołub, Ekstremizm i radykalizm jako środowiska rozwoju terroryzmu, [w:] Studia Politicae Universitatis Silesiensis, t. 17, 2016, s. 32
  4. L. Słupek, Ekstremizm polityczny, [w:] Konflikty współczesnego świata. 1 (pod red. R. Borkowskiego), 2001, s. 98
  5. a b M. Bankowicz, Lewicowość i socjalizm w doktrynie narodowego socjalizmu, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 33, 2011, s. 341. Cyt: "Narodowy socjalizm, tak jak faszyzm, był i niezmiennie jest traktowany przez główny nurt historiografii światowej jako zjawisko sytuujące się na skrajnej prawicy zarówno w sensie ideologicznym, jak i czysto politycznym".
  6. https://www.politicalresearch.org/2017/01/20/ctrl-alt-delete-report-on-the-alternative-right#sthash.pyfXkALX.uO2xtz0b.dpbs
  7. D. Robertson, Słownik polityki, Warszawa 2009, s. 112. Cyt. "Po zakończeniu II wojny światowej ruchy faszystowskie pojawiały się sporadycznie i na krótko, a określanie mianem faszystowskich wszystkich grup prawicowych, szczególnie jeżeli ich program zawiera elementy nacjonalizmu, stanowi poważne przekłamanie (patrz neofaszyzm i nowa prawica)"
  8. http://mattgolder.com/files/research/arps.pdf
  9. a b R. Tokarczyk, Teoretyczna a praktyczna istota współczesnego ekstremizmu politycznego, [w:] E. Olszewski (red.), Doktryny i ruchy współczesnego ekstremizmu politycznego, Wydawnictwo UMCS, 2004, s. 29-30
  10. D. Kasprowicz, Populistyczna radykalna prawica jako obszar badawczy, 2017, s. 83
  11. A. Hołub, Niemiecka skrajna prawica wobec systemu politycznego RFN – przypadek Narodowodemokratycznej Partii Niemiec, [w:] Świat Idei i Polityki, t. 4 [15], 2004, s. 135-136
  12. Parsons, Craig and Timothy M. Smeeding, Immigration and the transformation of Europe (Cambridge University Press, 2006) s. 18.
  13. Hiliard, Robert L. and Michael C. Keith, Waves of Rancor: Tuning in the Radical Right (Armonk,New York: M.E. Sharpe Inc., 1999, s.43
  14. Davies, Peter, The Extreme Right in France, 1789 to the Present: From De Maistre to Le Pen. London, England; New York City, United States: Routledge, 2002. s. 40
  15. Carlisle, Rodney P., ed., The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right, Volume 2: The Right (Thousand Oaks, California, United States; London, England; New Delhi, India: Sage Publications, 2005) s. 693
  16. Rafał Łętocha (red.): Religia – polityka – naród. Studia nad współczesną myślą polityczną. Kraków: Nomos, 2010, s. 47-69.
  17. R. Szuchta, P. Trojański, Zrozumieć Holokaust, 2012, s. 112
  18. H-J. Schindler, M. Zaborowski, Mapping Right-Wing Extremism in Central and Eastern Europe, 2023, s. 24
  19. S. D. Tansey, Politics, the Basics, 2004, s. 73
  20. H. Slomp, European Politics Into the Twenty-First Century. Integration and Division, 2000, s. 40-41
  21. S. J. Lee, European Dictatorships 1918–1945, 2012, s. 33
  22. M. Zafirovski, The Enlightenment and Its Effects on Modern Society, 2010, s. 299
  23. B. Sack, Margarete Blank. Portret, [w:] Aby pamięć przetrwała. Dziedzictwo totalitaryzmu w Europie, red. G. Purves, 2018, s. 110
  24. D. Kasprowicz, Populistyczna radykalna prawica jako obszar badawczy, 2017, s. 10-11
  25. R. Wilsom, P. Hainsworth, Far Right Parties and Discourse in Europe: A Challenge for our Times, 2012, s. 11
  26. R. Stackelberg, Hitler's Germany: Origins, Interpretations, Legacies, 2002, s. 17
  27. L. J. Zaborowski, Przeciw systemowi w imię „Wielkiej Polski”? Geneza Ruchu Narodowego i jego działalność w latach 2012–2015, 2020, s. 152
  28. R. Tokarczyk, Rozważania nad pojęciem ekstremizmu, [w:] Annales Universitatus Mariae Curie-Skłodowska, 2003/2004, vol. L/LI, s. 269
  29. R. Griffin, M. Feldman, Fascism: Post-war fascisms, 2004, s. 2
  30. G. Claeys, Encyclopedia of Modern Political Thought, t. 1, 2013, s. 573
  31. H-G. Betz, Radical Right-Wing Populism in Western Europe, 1994, s. 23
  32. J. Eidsmoe, God and Caesar: Christian Faith and Political Action, 1997, s. 79
  33. A. Hołub, Niemiecka skrajna prawica wobec systemu politycznego RFN – przypadek Narodowodemokratycznej Partii Niemiec, [w:] Świat Idei i Polityki, t. 4 [15], 2004, s. 131-132
  34. W. E. Dyson, Terrorism: An Investigator's Handbook, 2010, s. 27
  35. R. P. Murphy, Lessons for the Young Economist, 2012, s. 241
  36. P. Morgan, Facism in Europe, 1919-1945, 2003, s. 5
  37. W. Wojtasik, Lewica i prawica w Polsce. Aspekty ekonomiczno-społeczne, 2011, s. 13-16
  38. I. Gołębiowska, Analiza komparatystyczna współczesnego nacjonalizmu państw Europy Środkowo-Wschodniej i Zachodniej, [w:] Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem 36, nr 2, 2014, s. 104
  39. M. Pielka, Radykalizacja nastrojów antysemickich w latach trzydziestych w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Scripta Historica, nr 21, 2015, s. 136
  40. Ł. Lewkowicz, Ekstremizm prawicowy Partii Ludowej-Nasza Słowacja w Republice Słowackiej: ideologia i praktyka polityczna, [w:] Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej 20, z. 3, 2022, s. 181
  41. K. Kijek, U źródeł Zagłady: nazizm, faszyzm i europejski antysemityzm, [w:] Polityka. Pomocnik Historyczny: Opór i Zagłada. 1943. Powstanie w getcie warszawskim Nr 2, 2023, s. 50
  42. D. Kaszeta, The Forest Brotherhood. Baltic Resistance Against the Nazis and Soviets, 2023, s. 223
  43. B. Pająk-Patkowska, Wymiar lewica-prawica w Polsce – podziały ideologiczne w polskim społeczeństwie, [w:] Środkowoeuropejskie Studia Polityczne, nr 1, 2010, s. 81-82
  44. N. Eremina, S. Seredenko, Right Radicalism in Party and Political Systems in Present-day European States, 2015, s. 19
  45. E. Carter, The Extreme Right in Western Europe: Success Or Failure?, 2005, s. 17
  46. R. Axtmann, Understanding Democratic Politics: An Introduction, 2003, s. 284
  47. A. Heywood, Ideologie polityczne. Wprowadzenie, Warszawa 2007, s. 20.
  48. I. Janicka, Nastroje prawicowo-ekstremistyczne społeczeństwa niemieckiego, [w:] Przegląd Polityczny, 3, 145-158, 2016, s. 146
  49. Peter Davies, Derek Lynch: The Routledge Companion to Fascism and the Far Right. Londyn: Routledge, 2002, s. 2-5. ISBN 0-203-99472-8.
  50. S. Salzborn, German Right-Wing Extremism and Right-Wing Populism: Conceptual Foundations, [w:] Stifled Progress – International Perspectives on Social Work and Social Policy in the Era of Right-Wing Populism (pod red. K. Dunn, ‎J. Fischer), 2019, s. 33-34
  51. G. Braunthal, Right-Wing Extremism in Contemporary Germany, 2009, s. 1
  52. A. Lochmannová, ‎O. Kolář, Extremism Behind Bars, 2021, s. 45
  53. B. Bankowicz, Skrajna prawica w demokracjach zachodnioeuropejskich, [w:] Państwo i Społeczeństwo, nr, 2001, s. 19
  54. S. Brockmann, The Freest Country in the World. East Germany's Final Year in Culture and Memory, 2023, s. 131
  55. L. L. Snyder, The New Nationalism, 2003, s. 92
  56. D. F. Crew, Nazism and German Society, 1933-1945, 1994, s. 211
  57. Konrad Adenauer Stiftung, German Democracy on Guard: Confronting Political Extremism, Neo-Nazism, and Xenophobia, 1993, s. 3-5
  58. S. von Mering, T. W. McCarty, Right-Wing Radicalism Today: Perspectives from Europe and the US, 2014, s. 22.
  59. Carlisle, Rodney P.,The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right, cz.2: The Right (Thousand Oaks, California, United States; London, England; New Delhi, India: Sage Publications, 2005) s. 694.
  60. Horst, Junginger, The Study of Religion Under the Impact of Fascism w: Numen Book Series, cz. 117 (Brill, 2008) s. 273.
  61. Eatwell, Roger: A Spectral-Syncretic Approach to Fascism, The Fascism Reader, Routledge, 2003 s. 71–80
  62. A. Hitler, Mein Kampf. Eine kritische Edition, oprac. C. Hartmann, T. Vordemayer, O. Plöckinger, R. Töppel, współpraca P. Trees, A. Reizle, M. Seewald-Mooser, Monachium–Berlin 2016, s. 1168, przypis 44, przypis 89, s. 1672, przypis 95
  63. K. Kosiński, Prawicowość nazizmu? Uwagi na marginesie niemieckiej edycji Mein Kampf Adolfa Hitlera oraz innych publikacji dotyczących narodowego socjalizmu. Problem badawczy, „Pamięć i Sprawiedliwość“, 2022, nr 1, s. 539-541.
  64. Roger Woods: The Conservative Revolution in the Weimar Republic. Londyn: Palgrave Macmillan, 1996, s. 62-65. ISBN 978-1-349-39646-7.
  65. Hanna Arendt: Korzenie totalitaryzmu. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008, s. 249-254. ISBN 978-83-61408-83-3.
  66. Woshinsky, Oliver H., Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior (Oxon, England; New York City, United States: Routledge, 2008) s. 156.
  67. Benito Mussolini. Fascism: Doctrine and Institutions. (Rzym, Włochy: 'Ardita' Publishers, 1935) s. 26. Cytat z doktryny faszyzmu: „We are free to believe that this is the century of authority, a century tending to the 'right,' a fascist century.”
  68. a b c J. Bartyzel, Próba teoretyzacji pojęcia „prawica”, [w:] Religia - polityka - naród. Studia nad współczesną myślą polityczną, red. R. Łętocha, Kraków 2010, s. 55.