Otwórz menu główne

Socjolekt

odmiana językowa właściwa dla wyodrębnionej klasy lub grupy społecznej

Socjolektodmiana językowa właściwa dla wyodrębnionej klasy lub grupy społecznej, zawodowej lub subkultury; w przeciwieństwie do dialektów właściwych (regionalnych) uwarunkowana nie geograficznie, lecz środowiskowo[1]. Jako synonimiczne wobec terminu socjolekt traktuje się niekiedy pojęcia: gwara środowiskowa[2], dialekt klasowy[1], dialekt środowiskowy, dialekt socjalny[3]. Przykładem socjolektu jest angielszczyzna afroamerykańska, odmienna od języka standardowego na płaszczyźnie gramatyki, fonologii i słownictwa[4][5].

Na gruncie polskiego językoznawstwa nie wypracowano jednolitej terminologii określającej socjalne warianty języka, toteż różni autorzy operują różnymi oznaczeniami[6]. Zestawy środowiskowych elementów językowych (z zasady leksykalnych) oznacza się terminami: żargon, slang i gwara zawodowa (profesjolekt), przy czym niektóre z tych określeń bywają traktowane jako synonimy[7][8]. Niekiedy jednak czyni się terminologiczne rozróżnienie między tymi nazwami. Według klasyfikacji Stanisława Grabiasa żargon charakteryzuje się słownictwem budowanym celowo tak, aby nie było zrozumiane dla ludzi nienależących do grupy (np. żargon więzienny)[9]. Slang stanowi zaś ekspresywną odmianę socjolektu, otwartą na wszystkie grupy społeczne. Słownictwo powstaje w nim najczęściej pod wpływem mody językowej; dlatego też najczęściej kojarzony jest z subkulturami młodzieżowymi. Język zawodowy ma charakter jawny i dotyczy wykonawców danego zawodu; ma za zadanie umożliwić ścisłe przekazywanie myśli między pracownikami[9].

Historia pojęciaEdytuj

Na gruncie językoznawstwa polskiego termin „socjolekt” pojawił się dopiero w latach 90. XX wieku. Po raz pierwszy został on odnotowany przez Stanisława Urbańczyka w Encyklopedii języka polskiego (1994), gdzie odesłano czytelnika do pojęcia języka środowiskowego[10]. Na gruncie polskim rozpowszechnił ten termin Aleksander Wilkoń w pracy Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny (2000), gdzie przypisał temu pojęciu dwa zakresy znaczeniowe: szeroki i wąski[11]. W znaczeniu szerokim „socjolekt” odnosi się do wszelkich odmian językowych związanych z konkretnymi grupami społecznymi, natomiast ujęcie wąskie obejmuje wyłącznie ekspresywne i zawodowe odmianki społeczne (gwary środowiskowe i zawodowe). W polskiej literaturze socjolingwistycznej największe zastosowanie znalazł sens wąski[12].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Hervey, Higgins i Loughridge 2003 ↓, s. 85–86.
  2. SOCJOLEKT [w:] Słownik terminów gramatycznych [online], Edupedia [dostęp 2019-03-19].
  3. Zofia Rudnik-Karwatowa, Słownik słów kluczowych językoznawstwa slawistycznego, Hanna Karpińska (2), Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1999, ISBN 83-86619-48-1.
  4. Walter Edwards, A Handbook of Varieties of English: A Multimedia Reference Tool, t. 2, Walter de Gruyter, 2004, s. 383 (ang.).
  5. John Rickford, The Oxford Handbook of African American Language, Oxford University Press, 2015, s. 302, 310 (ang.).
  6. Jazykovedný časopis, t. 48–50, 1997, s. 131 (słow.).
  7. Jan Grzenia, socjolekt, slang, żargon [w:] Poradnia językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 20 listopada 2009 [dostęp 2019-03-20].
  8. Mistrík 1993 ↓, s. 385.
  9. a b Piekot 2008 ↓, s. 24.
  10. Stanisław Urbańczyk (red.), Encyklopedia języka polskiego, Wrocław 1994, s. 323.
  11. Aleksander Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, wyd. 2, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2000, s. 87–88, ISBN 83-226-0975-2.
  12. Marta Oleńska, Ewolucja socjolektu młodzieży polskiego pochodzenia w Wilnie, Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny, 2008, s. 6.

BibliografiaEdytuj