Sowchoz

państwowe gospodarstwo rolne

Sowchoz (ros. совхоз, ukr. радгосп) – państwowe gospodarstwo rolne, charakterystyczne dla gospodarki ZSRR. Nazwa stanowi skrótowiec od sowietskoje choziajstwo (советское хозяйство) – radzieckie gospodarstwo.

Pierwsze sowchozy utworzono po opublikowaniu 14 października?/27 października 1917 dekretu o ziemi[1]. Początkowo tworzono je na części wywłaszczanych folwarków, a później na niektórych gruntach przejmowanych przez państwo[1]. Sowchozy miały być wzorowymi, wyspecjalizowanymi i zmechanizowanymi przedsiębiorstwami produkcyjnymi[1]. W odróżnieniu od kołchozów, które formalnie stanowiły spółdzielnie, sowchozy były państwowym przedsiębiorstwami rolnymi[2]. W tych gospodarstwach obowiązywało centralne planowanie oraz prowadzono częściowo fikcyjny rozrachunek finansowy. Przez cały czas istnienia sowchozy napotykały problemy gospodarcze.

W praktyce gospodarka rolna oparta na sowchozach i niewiele w praktyce różniących się kołchozach okazała się na dłuższą metę niewydolna, działająca w oderwaniu od racjonalności ekonomicznej[2]. Ceny zbytu płodów rolnych i wytworów produkcji zwierzęcej, a także ceny zakupu maszyn i surowców do produkcji były ustalane centralnie, przy tym zakłady dostarczające maszyny i surowce oraz w większości zakłady skupujące produkty, były również państwowe[2]. Tylko niewielka część produktów mogła być sprzedawana lokalnie. Pensje były stałe i w niewielkim stopniu zależące od pracy (od lat 60. także w kołchozach)[2]. Faktycznie brakowało bodźców ekonomicznych do racjonalizacji działalności, jak również niska pozostawała motywacja pracowników[2]. Wyższe urzędowe ceny zbytu produktów w mniej dogodnych klimatycznie lub bardziej oddalonych strefach, np. za kręgiem polarnym i na Dalekim Wschodzie, motywowały do umieszczania tam produkcji, mimo mniejszej opłacalności ekonomicznej[2]. Produkcja rolna wymagała dotacji ze strony państwa, a przy tym ceny gotowych produktów dla ludności pozostawały stosunkowo niskie[2]. Kryzys szczególnie ujawnił się w latach 80. i podczas transformacji ustrojowej w latach 90.[2] W tym okresie wydajność produkcji np. ziarna z hektara w ZSRR była ponad dwukrotnie niższa, niż w Europie Zachodniej i USA i niższa od średniej światowej[2].

W 1974 roku istniało 17,7 tys. sowchozów, a w 1989 23,3 tys. gospodarujących na 107,9 mln hektarów. Pogłowie bydła posiadanego przez sowchozy wynosiło 41,3 mln sztuk (w tym 12,7 mln krów), 26,9 mln sztuk świń, 65 mln sztuk owiec i kóz[1]. Podczas rządów Michaiła Gorbaczowa częściowo zreformowano sowchozy w ramach pieriestrojki. Po upadku ZSRR i przywróceniu prywatnej własności ziem część sowchozów rozwiązano[1].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e sowchozy, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-08-28].
  2. a b c d e f g h i Agrarnyj sektor nakanunie rieform 1990-ch godow, „Traktory. Istorija, ludi, maszyny” (nr 28), Hachette Collections, 2016, s. 8-9, ISSN 2311-2131 (ros.).