Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 955 bajtów ,  12 lat temu
porządki, poprawki, drobne poszerzenia
[[Grafika:Codexaureus 25.jpg||thumb|right|200px|[[Ewangeliarz z Lorsch|Ewangeliarz]] z [[Lorsch]] ([[778]]-[[820]]); szkoła karolińska.]]
[[Grafika:AachenGospelsFolio013rFourEvangelistsPage.jpg|thumb|right|200px|Okładka biblii z Akwizgranu.]]
 
'''Sztukę karolińską''' ([[VI wiek|VI]] – [[X wiek]]) można nazwać '''preromańską''', która to nazwa jest może ściślejsza, lecz mniej wymowna. Sztuka z epoki karolińskiej łączy się częściowo ze stylem zabytków [[sztuka wczesnochrześcijańska|sztuki starochrześcijańskiej]], dalej z anglosaskimi zabytkami i z czasu panowania [[cesarstwo Ottonów|Ottonów w Niemczech]].
 
Karol Wielki, zwycięski wódz dbał o wznowienie na swym dworze tradycji [[starożytność|starożytnych]]; na północ od Alp zaczęto się wzorować na antyku i dlatego mówi się nawet o renesansie karolińskim.
 
==Architektura==
Za czasów Karola Wielkiego rozwinęło się kilka typów kościołów, które głównie oparły się na architekturze idącej z Włoch (Saint Denis, Lorsch, Ratyzbona). Typ [[Bazylika|bazylikowy]] i [[kościół na planie centralnym|centralny]].
[[Grafika:Aachen Dom um 1900.jpg|thumb|right|250px|Katedra z [[Akwizgran]]ie, fotografia z [[1900]] roku.]]
[[Image:Stiftskirche Gernrode.jpg|thumb|Wetwerk kościoła w [[Gernrode]], X wiek]]
[[Image:Abbey 3.png|thumb|Przerys planu Sankt Gallen, ok. 820]]
[[Image:Saint Matthew2.jpg|thumb|Św. Mateusz z [[Ewangeliarz Ebbona|Ewangeliarza Ebbona]], szkoła z Reims]]
[[Image:Meister von Müstair 002.jpg|thumb|Malowidło ścienne z [[Müstair]]]]
Architektura karolińska nawiązuje do antycznej i [[architektura wczesnochrześcijańska|wczesnochrześcijańskiej]], co nie było pozbawione znaczenia ideologicznego i politycznego. Miała ona ukazać ciągłość między Imperium Rzymskim a państwem Karola Wielkiego. Sztuka nabiera charakteru państwowego. W okresie karolińskim zauważalna jest bardzo duża aktywność budowlana, obejmująca głównie budownictwo sakralne (kościoły, klasztory), a mniejszym stopniu także świeckie. Popularne typy kościołów to typ [[Bazylika|bazylikowy]] i [[kościół na planie centralnym|centralny]].
 
===Kościół bazylikowyna planie centralnym===
Najważniejszą budowlą cantralną i kościołem w ogóle była [[kaplica pałacowa w Akwizgranie]] (788-ok. 800), wchodząca w skład kompleksu pałacowego, wzorowana na [[kościół San Vitale w Rawennie|San Vitale w Rawennie]] i kościele św. Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu. Główną nawę stanowi ośmiobok, utworzony przez osiem filarów, złączonych ze sobą systemem łukowym; podzielony na trzy kondygnacje i pokryty półkolistą [[kopuła (architektura)|kopułą]]. Dookoła ciągnie się piętrowe [[ambit|obejście]] o [[sklepienie krzyżowe|sklepieniu krzyżowym]], mające na zewnątrz formę szesnastoboku. Mury zewnętrzne są proste bez ozdób architektonicznych, za to wnętrze jest pełne pięknych [[mozaika]] i [[fresk|fresków]] (mozaika, dekoracyjna technika malarska, polegająca na układaniu wzorów z kolorowych kamyczków, kawałków szkła, ceramiki na odpowiednim podłożu - świeża zaprawa- mozaika odznacza się dużą trwałością).
 
Inną zachowaną do dziś budowlą centralną, choć częściwo przebudowaną, jest [[oratorium w Germigny-des-Prés]] z ok. [[806]] roku z zachowaną do dziś mozaiką w absydzie.
[[Grafika:Aachen Dom um 1900.jpg|thumb|right|250px|Katedra z [[Akwizgran]]ie, fotografia z [[1900]] roku.]]
 
===Kościół na planie centralnymbazylikowy===
Kościoły zbudowane na planie bazylik posiadały [[Apsyda (architektura)|apsydy]] w fasadzie zachodniej; niestety znane są głównie z odkopanych [[fundament|fundamentów]] i rekonstrukcji. Jako nowości architektoniczne pojawiły się w nich m.in. [[krypta|krypty]], przedłużone [[prezbiterium|prezbiteria]], podwójne [[transept]]y (stały się regułą dopiero w [[sztuka romańska|stylu romańskim]]).
Karolińskie kościoły bazylikowe nawiązywały do wczesnochrześcijańskich bazylik, które z kolei swój plan zaczerpnęły z bazylik rzymskich. Dziś znane są są głównie z odkopanych [[fundament|fundamentów]] i rekonstrukcji.
 
WZazwyczaj [[VIIIkościoły wiek|VIII]]budowane ibyły na planie trójnawowej bazyliki, z dwoma [[IX wiektransept]]uami: wytwarzaod sięwschodu nai zachodziezachodu. EuropyNawa osobliwapoprzeczna formaprzy zachodniej stronie kościoła bazylikowego,tworzyła wraz z [[Wieżazachodnią fasadą wieńczoną (architektura)|wieżami oryginalny, frankoński wynalazek: [[westwerk]]. wWewnątrz fasadzietej zachodniejczęści kościoła, między którymiwieżami, mieścił się balkon czy [[empora]] dla monarchy. [[chór (architektura)|Chóry]] zachodnieLoża i loże monarszemonarsza, mimo że zjawiłyzjawiła się w czasach [[Karolingowie|Karolingów]], wywodząwywodzi się z Rzymu, gdzie absydy były miejscem zasiadania cezara. Chór od strony wschodniej był zamykany apsydą, z czasem zaczęto analogicznie zamykać chór zachodni.
 
Do najważniejszych założeń bazylikowych należą:
Dla architektury karolińskiej niezwykłą wagę ma plan benedyktyńskiego [[klasztor]]u w Sankt Gallen w Szwajcarii.Do opactwa Sankt Gallen przesłano rysunkowy plan tego klasztoru. Prawdopodobnie plan ten został wykorzystany w czasie przebudowy. Klasztor nie zachował się do dzisiaj, ale dzięki ocalałemu rysunkowi zrekonstruowano jego prawdopodobny wygląd. Wokół kościoła wzniesionego w formie bazyliki rozlokowano szereg zabudować pełniących różne funkcje. Od Północnej strony przylegał do niego wirydarz - czworoboczny dziedziniec zamknięty ocienionymi krużgankami. Można było z nich bezpośrednio przejść do refektarza, w którym zakonnicy zbierali się na posiłki, dormitorium, gdzie spali oraz spiżarni.Dalej po północnej stronie znajdowały się wolno stojące zabudowania gospodarcze.W samym kościele, po obu stronach prezbiterium, znalazły miejsce skarbiec oraz biblioteka ze skryptorium. Otoczona murem całość była wydzieloną, uporządkowaną i samowystarczalną cząstką świata.; w Niemczech północnych benedyktyński kościół w Corvey nad Wezerą. Najważniejszą budowlą tej architektury był kościół pałacowy w Akwizgranie; miał charakter pałacowej kaplicy i za pomocą [[krużganek|krużganków]] kolumnowych był złączony z siedzibami cesarskimi, halami sądowymi, izbami i budynkami gospodarczymi.
*kościół w Centuli (obecnie [[Saint-Riquier]], niezachowany) z lat 790-799, gdzie po raz pierwszy zastosowano westwerk,
*kościół w [[opactwo Corvey|opactwie Corvey]] z najstarszym zachowanym karolińskim westwerkiem, IX wiek.
 
Dla architektury karolińskiej niezwykłą wagę ma plan benedyktyńskiego [[klasztor]]u w Sankt Gallen w Szwajcarii. Do opactwa Sankt Gallen przesłano rysunkowy plan tego klasztoru. Prawdopodobnie plan ten został wykorzystany w czasie przebudowy. Klasztor nie zachował się do dzisiaj, ale dzięki ocalałemu rysunkowi zrekonstruowano jego prawdopodobny wygląd. Wokół kościoła wzniesionego w formie bazyliki rozlokowano szereg zabudować pełniących różne funkcje. Od Północnej strony przylegał do niego wirydarz - czworoboczny dziedziniec zamknięty ocienionymi krużgankami. Można było z nich bezpośrednio przejść do refektarza, w którym zakonnicy zbierali się na posiłki, dormitorium, gdzie spali oraz spiżarni.Dalej po północnej stronie znajdowały się wolno stojące zabudowania gospodarcze. W samym kościele, po obu stronach prezbiterium, znalazły miejsce skarbiec oraz biblioteka ze skryptorium. Otoczona murem całość była wydzieloną, uporządkowaną i samowystarczalną cząstką świata.; w Niemczech północnych benedyktyński kościół w Corvey nad Wezerą. Najważniejszą budowlą tej architektury był kościół pałacowy w Akwizgranie; miał charakter pałacowej kaplicy i za pomocą [[krużganek|krużganków]] kolumnowych był złączony z siedzibami cesarskimi, halami sądowymi, izbami i budynkami gospodarczymi.
===Kościół na planie centralnym===
 
Główną nawę stanowi ośmiobok, utworzony przez osiem filarów, złączonych ze sobą systemem łukowym; podzielony na trzy kondygnacje i pokryty półkolistą [[kopuła (architektura)|kopułą]]. Dookoła ciągnie się piętrowe [[ambit|obejście]] o [[sklepienie krzyżowe|sklepieniu krzyżowym]], mające na zewnątrz formę szesnastoboku. Mury zewnętrzne są proste bez ozdób architektonicznych, za to wnętrze jest pełne pięknych [[mozaika]] i [[fresk|fresków]] (mozaika, dekoracyjna technika malarska, polegająca na układaniu wzorów z kolorowych kamyczków, kawałków szkła, ceramiki na odpowiednim podłożu - świeża zaprawa- mozaika odznacza się dużą trwałością).
==Rzemiosło==
Pod koniec tysiąclecia sztuka dekoracyjna, złotnictwo i miniatorstwo w Niemczech zyskują silne środowisko np. kościół w Gernrode oraz krypta św. Wiperta w Quedlinburgu. Złotnictwo wypowiedziało się swoistym bogactwem form, było najmniej zależne od antyku. Kolorowość emalii i drogich kamieni, osadzanych w ciężkich fasetach, pokrywały całe przedmioty: korony, relikwiarze, kielichy, oprawy ksiąg, np. kielich księcia bawarskiego Tassila, złota [[retabulum|nastawa]] [[ołtarz]]owa w Mediolanie.
 
===Rzemiosło=Malarstwo==
Pod koniec tysiąclecia sztuka dekoracyjna, złotnictwo i miniatorstwo w Niemczech zyskują silne środowisko np. kościół w Gernrode oraz krypta św. Wiperta w Quedlinburgu. Złotnictwo wypowiedziało się swoistym bogactwem form, było najmniej zależne od antyku. Kolorowość emalii i drogich kamieni, osadzanych w ciężkich fasetach, pokrywały całe przedmioty: korony, relikwiarze, kielichy, oprawy ksiąg, np. kielich księcia bawarskiego Tassila, złota [[retabulum|nastawa]] [[ołtarz]]owa w Mediolanie. Oryginalnie przedstawia się karolińskie malarstwo miniaturowe, (miniatura obraz, zazwyczaj portret, o bardzo małym formacie. Malowany drobiazgową techniką na pergaminie, kości słoniowej, metalu lub porcelanie), które rozwinęło się głównie w klasztorach benedyktyńskich (Trewir, Fulda, Reims),. którychTe pracownie pisarskie dostarczały bogato iluminowanych biblii, ksiąg liturgicznych. SłynnySzczególnie istotne są: ewangeliarz Godescala, ewangeliarzEwangeliarz Ady, Psałterz z Amiens, Ewangeliarz Ebbona. Malarstwo miniaturowe karolińskie wpłynęło na rozwój sztuki europejskiej w późniejszym okresie stylu romańskiego.
 
W VIII i IX wieku zastosowano przy pisaniu ksiąg pismo zwane [[minuskuła|minuskułą]]. Pismo odtąd stało się z powrotem wyrazem artystycznego, twórczego stosunku do życia: posiadało swe prawa rytmu i formy, żyjąc równomiernie z rozwojem sztuki.
 
Malarstwo ścienne zachowało się w nielicznych przykładach, m.in. w krypcie kościoła Saint-Germain w [[Auxerre]], kolegiacie św. Jana w [[Müstair]].
===Rzeźba===
 
===Rzeźba===
W okresie tym rzeźba odgrywała mniejszą rolę. Szerzej uprawiano rzeźbę z kości słoniowej. Wszystko zostało oparte na wzorach antycznych. W [[Akwizgran]]ie istniała odlewnia brązu np. drzwi z katedry w Hildesheim.
 
=== Zobacz też: ===
* [[Architektura przedromańska]].
 
==Bibliografia:==
* [[Historia sztuki]],
*Białostocki Jan, ''Sztuka cenniejsza niz złoto'', Warszawa 2004.
* [[Architektura przedromańska]].
Karol *Estreicher Karol, ''Historia sztuki w zarysie'', PWN, Kraków 1986.
*Koch Wilfried, ''Style w architekturze'', Warszawa 1996.
 
{{commons|Category:Carolingian art}}
[[pt:Arte carolíngia]]
[[zh:加洛林王朝藝術]]
Bibliografia:
Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, PWN, Kraków 1986.