Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 740 bajtów ,  11 lat temu
drobne merytoryczne
[[Grafika:Codexaureus 25.jpg||thumb|right|[[Ewangeliarz z Lorsch|Ewangeliarz z Lorsch]] ([[778]]-[[820]]); szkoła karolińska.]]
[[Image:Meister der Hofschule Karls des Großen 001.jpg|thumb|Chrystus z Ewangeliarza Godeskalka, wykonanym przez mnicha o tym imieniu dla żony Karola, Hildegardy. Ok. 781-783]]
'''Sztuka karolińska''' - [[sztuka przedromańska]], rozwijająca się na terenie cesarstwa [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] i jego następców w 2. połowie VIII i w IX wieku.
'''Sztukę karolińską''' ([[VI wiek|VI]] – [[X wiek]]) można nazwać '''preromańską''', która to nazwa jest może ściślejsza, lecz mniej wymowna. Sztuka z epoki karolińskiej łączy się częściowo ze stylem zabytków [[sztuka wczesnochrześcijańska|sztuki starochrześcijańskiej]], dalej z anglosaskimi zabytkami i z czasu panowania [[cesarstwo Ottonów|Ottonów w Niemczech]].
 
Po upadku Cesarstwa Rzymskiego w Europie zachodniej zaniechano wznoszenia architektury monumentalnej. Ani niespokojne czasy wędrówek ludów, ani rządy Merowingów nie sprzyjały rozkwitowi znacznych fundacji. Twórczość [[plemiona germańskie|plemion germańskich]] pozostawała w niejakiej opozycji do sztuki antycznej - posługiwano się abstrakcyjnym ornamentem, postać ludzka czy zwierzęca była często bardzo przetworzona, stojąc niemal na granicy abstrakcji. Ludy te wytworzyły własny przemysł artystyczny, przeważnie metalowy i złotniczy. Były to ornamenty abstrakcyjne, bardzo przetworzone. Ozdoby [[Celtowie|celtyckie]] i [[Germanie|germańskie]] odznaczały się barwnością, używaniem [[emalia|emalii]], [[szkło|szkła]], kryształów, kamieni grubo i cienko osadzonych. W państwie Franków sztuka znalazła schronienie na dworach i w kościołach. Miała charakter ekskluzywny, związany z tymi dwiema instytucjami. [[kościół (budynek)|Kościoły]] z czasów dynastii [[Merowingowie|Merowingów]] i wcześniej były niewielkie, jednonawowe, przypominające kaplice nakryte stropami (np. Bertrand-de-Garbagnate w płd.-zach. Francji).
Sztuki karolińskiej nie powinno się rozważać wyłącznie na tle artystycznych osiągnięć, bo kierowały nią względy religijne i polityczne. W budzącej się do życia [[Europa|Europie]], żył mit [[cesarstwo rzymskie|cesarstwa rzymskiego]], istniały budowle, drogi, prawa z owych czasów. Mimo, że siedzibą [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] był [[Akwizgran]], dwór cesarza i jego następców ustawicznie podróżował, i to z kolei wpływało na zmienność architektury i sztuki, jakby na poszukiwanie ustalonej wspólnoty form.
 
SztukiDo karolińskiejrozkwitu niesztuki powinnodoszło sięza rozważaćKarola wyłącznieWielkiego, nadążącego tledo odnowienia Cesarstwa. Była to sztuka wyraźnie odwołująca się do artystycznychwzorców osiągnięćantycznych, boa kierowaływ niąszczególności względypóźnoantycznych religijne([[sztuka wczesnochrześcijańska|wczesnochrześcijańskich]]). Mówi się nawet o [[renesans karoliński|renesansie karolińskim]]. Jednak ten powrót do form antycznych nie był całkowity i miał bardzo silne podłoże ideologiczno-polityczne. Sztuka nabrała charakteru państwowego. W budzącej się do życia [[Europa|Europie]], żył mit [[cesarstwo rzymskie|cesarstwa rzymskiego]], istniały budowle, drogi, prawa z owych czasów. Mimo, że siedzibą [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] był [[Akwizgran]], dwór cesarza i jego następców ustawicznie podróżował, i to z kolei wpływało na zmienność architektury i sztuki, jakby na poszukiwanie ustalonej wspólnoty form.
W ściślejszym znaczeniu nazwa sztuki karolińskiej odnosi się do wielkiego obszaru Europy zachodniej i obejmuje zachodnie [[Niemcy]] wraz z [[Austria|Austrią]], całą [[Francja|Francję]] i środkowe [[Włochy]] z [[Rzym]]em, tj. ziemie na których Karol Wielki rozciągnął swoje imperium. Do państwa Karola Wielkiego nie należały [[Wyspy Brytyjskie|wyspy brytyjskie]], [[Skandynawia]], [[Hiszpania]] i Europa środkowo-wschodnia. Ale cały obszar Europy uległ wpływowi architektury i sztuki karolińskiej. Nie była to sztuka jednolita, wyrastała z lokalnych tradycji i możliwości, ma jednak jeden wspólny styl.
 
WObszar ściślejszymwystępowania znaczeniu nazwatej sztuki karolińskiejbył odnosizatem sięwielkim do wielkiego obszaruobszarem Europy zachodniej, ipokrywającym się mniej więcej z obejmujedzisiejszymi zachodniezachodnimi [[Niemcy|Niemcami]] wraz z [[Austria|Austrią]], całą [[Francja|FrancjęFrancją]] i środkowe [[Włochy|Włochami]] z [[Rzym]]em, tj. ziemie na których Karol Wielki rozciągnął swoje imperium. Do państwa Karola Wielkiego nie należały [[Wyspy Brytyjskie|wyspy brytyjskie]], [[Skandynawia]], [[Hiszpania]] i Europa środkowo-wschodnia. Ale cały obszar Europy uległ wpływowi architektury i sztuki karolińskiej. Nie była to sztuka jednolita, wyrastała z lokalnych tradycji i możliwości, ma jednak jeden wspólny styl.
Na początku sztuka wędrownych [[plemiona germańskie|plemion germańskich]] była ograniczona. Ludy te nie miały potrzeby architektury, natomiast wytworzyły własny przemysł artystyczny, przeważnie metalowy i złotniczy. Były to ornamenty abstrakcyjne, bardzo przetworzone. Ozdoby [[Celtowie|celtyckie]] i [[Germanie|germańskie]] odznaczały się barwnością, używaniem [[emalia|emalii]], [[szkło|szkła]], kryształów, kamieni grubo i cienko osadzonych. Płynne krzywizny i linie zacierały tło, zamieniały nawet postacie ludzkie w kształty fantastyczne. Niewątpliwie występowała tu chęć przeciwstawienia się sztuce śródziemnomorskiej.
 
Sztuka znalazła schronienie na dworach i w kościołach. Miała charakter ekskluzywny, związany z tymi dwiema instytucjami. [[kościół (budynek)|Kościoły]] z czasów dynastii [[Merowingowie|Merowingów]] i wcześniej były niewielkie, jednonawowe, przypominające kaplice nakryte stropami (np. Bertrand-de-Garbagnate w płd.-zach. Francji).
 
Karol Wielki, zwycięski wódz dbał o wznowienie na swym dworze tradycji [[starożytność|starożytnych]]; na północ od Alp zaczęto się wzorować na antyku i dlatego mówi się nawet o renesansie karolińskim.
 
==Architektura==
[[Image:Corvey Westwerk.png|thumb|Westwerk kościoła w Corvey (Korbei), IX w.]]
[[Grafika:Aachen Dom um 1900.jpg|thumb|right|Katedra z [[Akwizgran]]ie, fotografia z [[1900]] roku.]]
[[Image:Corvey Westwerk.png|thumb|Westwerk kościoła w Corvey, IX w.]]
[[Image:Abbey 3.png|thumb|Przerys planu Sankt Gallen, ok. 820]]
[[Image:Torhalle Kloster Lorsch.jpg|thumb|Brama z Lorsch]]
[[Image:Saint Matthew2.jpg|thumb|Św. Mateusz z [[Ewangeliarz Ebbona|Ewangeliarza Ebbona]], szkoła z Reims]]
[[Image:Meister von Müstair 002.jpg|thumb|Malowidło ścienne z [[Müstair]]]]
Architektura karolińska nawiązujebardzo wyraźnie nawiązywała do antycznejdorobku iokresu [[architekturawczesnochrześcijańskiego, wczesnochrześcijańska|wczesnochrześcijańskiej]]zwłaszcza czasów Konstantyna Wielkiego, co nie było pozbawione znaczenia ideologicznego i politycznego. Miała ona ukazać ciągłość między Imperium Rzymskim a państwem Karola Wielkiego. Sztuka nabiera charakteru państwowego. W okresie karolińskim zauważalna jest bardzo duża aktywność budowlana, obejmująca głównie budownictwo sakralne (kościoły, klasztory), a mniejszym stopniu także świeckie. Mimo to liczba zachowanych do dziś jest niewielka. Popularne wówczas typy kościołów to typ [[Bazylika|bazylikowy]] i [[kościół na planie centralnym|centralny]].
 
Zazwyczaj kościoły budowane były na planie trójnawowej bazyliki, z dwoma [[transept]]ami: od wschodu i zachodu. Nawa poprzeczna przy zachodniej stronie kościoła tworzyła wraz z zachodnią fasadą wieńczoną wieżami oryginalny, frankoński wynalazek: [[westwerk]]. Wewnątrz tej części kościoła, między wieżami, mieścił się balkon czy [[empora]] dla monarchy. Loża monarsza, mimo że zjawiła się w czasach Karolingów, wywodzi się z Rzymu, gdzie absydy były miejscem zasiadania cezara. Chór od strony wschodniej był zamykany apsydą, z czasem zaczęto analogicznie zamykać chór zachodni. W efekcie kościoły zyskały plan dwubiegunowy. Karolińskie kościoły bazylikowe nawiązywały do wczesnochrześcijańskich bazylik, które z kolei swój plan zaczerpnęły z bazylik rzymskich. Dziś znane są są głównie z odkopanych [[fundament|fundamentów]] i rekonstrukcji. Do najważniejszych założeń bazylikowych należą:
===Kościół na planie centralnym===
*kościół w Centuli (obecnie [[Saint-Riquier]], niezachowany) z lat 790-799, gdzie po raz pierwszy zastosowano westwerk,
Najważniejszą budowlą cantralną i kościołem w ogóle była [[kaplica pałacowa w Akwizgranie]] (788-ok. 800), wchodząca w skład kompleksu pałacowego, wzorowana na [[kościół San Vitale w Rawennie|San Vitale w Rawennie]] i kościele św. Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu. Główną nawę stanowi ośmiobok, utworzony przez osiem filarów, złączonych ze sobą systemem łukowym; podzielony na trzy kondygnacje i pokryty półkolistą [[kopuła (architektura)|kopułą]]. Dookoła ciągnie się piętrowe [[ambit|obejście]] o [[sklepienie krzyżowe|sklepieniu krzyżowym]], mające na zewnątrz formę szesnastoboku. Mury zewnętrzne są proste bez ozdób architektonicznych, za to wnętrze jest pełne [[mozaika]] i [[fresk|fresków]].
*kościół w [[opactwo Corvey|opactwie Corvey]] (Korbei) z najstarszym zachowanym karolińskim westwerkiem, IX wiek.
 
Najważniejszą budowlą cantralnącentralną i kościołem w ogóle była [[kaplica pałacowa w Akwizgranie]] (788-ok. 800), wchodząca w skład kompleksu pałacowego, do którego przylegała od strony południowej. Kaplica, wzniesiona przez architekta Odona (Oda) z Metzu, była wzorowana na [[kościół San Vitale w Rawennie|San Vitale w Rawennie]] i kościele św. Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu. GłównąJej główną nawę stanowi ośmiobok, utworzony przez osiem filarów, złączonych ze sobą systememłukami. łukowym;Na podzielonypierwszej kondygnacji arkad spoczywa druga, gdzie dużo smuklejsze otwory arkad zostały dodatkowo podzielono poziomo na trzydwa kondygnacjepoziomy, ioba pokrytytworzone przez kolumny. Kolumny te są [[spolia]] mi, przywiezionymi z Rawenny. Nawa centralna, półkolistąnakryta [[kopuła (architektura)|kopułą]]., Dookołaotoczona ciągniejest sięprzez piętrowe [[ambit|obejście]] o [[sklepienie krzyżowe|sklepieniu krzyżowym]], mające na zewnątrz formę szesnastoboku. Mury zewnętrzne są proste bez ozdób architektonicznych, za to wnętrze jest pełne [[mozaika]] i [[fresk|fresków]].
Inną zachowaną do dziś budowlą centralną, choć częściwo przebudowaną, jest [[oratorium w Germigny-des-Prés]] z ok. [[806]] roku z zachowaną do dziś mozaiką w absydzie.
 
Inną zachowaną do dziś budowlą centralną, choć częściwoczęściowo przebudowaną, jest [[oratorium w Germigny-des-Prés]] z ok. [[806]] roku z zachowanąjedyną do dziś zachowaną karolińską mozaiką. wByła to prywatna kaplica Teodulfa, jednego z bliskich współpracowników Karola Wielkiego, pierwotnie wzniesiona na planie krzyża absydziegreckiego.
===Kościół bazylikowy===
Karolińskie kościoły bazylikowe nawiązywały do wczesnochrześcijańskich bazylik, które z kolei swój plan zaczerpnęły z bazylik rzymskich. Dziś znane są są głównie z odkopanych [[fundament|fundamentów]] i rekonstrukcji.
 
Dla architektury karolińskiej niezwykłą wagę ma [[plan klasztoru w Sankt Gallen]] w Szwajcarii. Do opactwa Sankt Gallen przesłano rysunkowy plan, mającyktóry byćmiał wzorem.posłużyć Jednakjako wzór podczas przebudowy, jednak najprawdopodobniej nigdy nie został zrealizowany. Wokół kościoła wzniesionego w formie bazyliki rozlokowano szereg zabudować pełniących różne funkcje. Przylegał do niego [[wirydarz]] - czworoboczny dziedziniec zamknięty ocienionymi krużgankami. Można było z nich bezpośrednio przejść do [[refektarz]]a, w którym zakonnicy zbierali się na posiłki, [[dormitorium]], gdzie spali oraz spiżarni. Dalej znajdowały się wolno stojące zabudowania gospodarcze. W samym kościele, po obu stronach prezbiterium, znalazły miejsce skarbiec oraz biblioteka ze skryptorium. Otoczona murem całość była wydzieloną, uporządkowaną i samowystarczalną cząstką świata.
Zazwyczaj kościoły budowane były na planie trójnawowej bazyliki, z dwoma [[transept]]ami: od wschodu i zachodu. Nawa poprzeczna przy zachodniej stronie kościoła tworzyła wraz z zachodnią fasadą wieńczoną wieżami oryginalny, frankoński wynalazek: [[westwerk]]. Wewnątrz tej części kościoła, między wieżami, mieścił się balkon czy [[empora]] dla monarchy. Loża monarsza, mimo że zjawiła się w czasach Karolingów, wywodzi się z Rzymu, gdzie absydy były miejscem zasiadania cezara. Chór od strony wschodniej był zamykany apsydą, z czasem zaczęto analogicznie zamykać chór zachodni.
 
Do najważniejszych założeń bazylikowych należą:
*kościół w Centuli (obecnie [[Saint-Riquier]], niezachowany) z lat 790-799, gdzie po raz pierwszy zastosowano westwerk,
*kościół w [[opactwo Corvey|opactwie Corvey]] z najstarszym zachowanym karolińskim westwerkiem, IX wiek.
 
Z innym klasztorem, w [[Lorsch]], związany jest wyjątkowy zabytek, jedyna zachowana część tego karolińskiego klasztoru: trójprzelotowa brama, nawiązująca formą do antycznych łuków triumfalnych. Ściany są zdobione antycznymi pilastrami, ale i wielobarwną okładziną.
Dla architektury karolińskiej niezwykłą wagę ma [[plan klasztoru w Sankt Gallen]] w Szwajcarii. Do opactwa Sankt Gallen przesłano rysunkowy plan, mający być wzorem. Jednak najprawdopodobniej nigdy nie został zrealizowany. Wokół kościoła wzniesionego w formie bazyliki rozlokowano szereg zabudować pełniących różne funkcje. Przylegał do niego [[wirydarz]] - czworoboczny dziedziniec zamknięty ocienionymi krużgankami. Można było z nich bezpośrednio przejść do [[refektarz]]a, w którym zakonnicy zbierali się na posiłki, [[dormitorium]], gdzie spali oraz spiżarni. Dalej znajdowały się wolno stojące zabudowania gospodarcze. W samym kościele, po obu stronach prezbiterium, znalazły miejsce skarbiec oraz biblioteka ze skryptorium. Otoczona murem całość była wydzieloną, uporządkowaną i samowystarczalną cząstką świata.
 
==Malarstwo==