Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 2566 bajtów ,  11 lat temu
+
[[Grafika:Codexaureus 25.jpg||thumb|right|[[Ewangeliarz z Lorsch|Ewangeliarz z Lorsch]] ([[778]]-[[820]]); szkoła karolińska.]]
[[ImageGrafika:Meister der Hofschule Karls des Großen 001.jpg|thumb|Chrystus z Ewangeliarza Godeskalka, wykonanym przez mnicha o tym imieniu dla żony Karola, Hildegardy. Okok. 781-783]]
'''Sztuka karolińska''' - [[sztuka przedromańska]], rozwijająca się na terenie cesarstwa [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] i jego następców w 2. połowie VIII i w IX wieku.
 
Po upadku Cesarstwa Rzymskiego w Europie zachodniej zaniechano wznoszenia architektury monumentalnej. Ani niespokojne czasy wędrówek ludów, ani rządy Merowingów nie sprzyjały rozkwitowi znacznych fundacji. Twórczość [[plemiona germańskie|plemion germańskich]] pozostawała w niejakiej opozycji do sztuki antycznej - posługiwano się abstrakcyjnym ornamentem, postać ludzka czy zwierzęca była często bardzo przetworzona, stojąc niemal na granicy abstrakcji. Ludy te wytworzyły własny przemysł artystyczny, przeważnie metalowy i złotniczy. Były to ornamenty abstrakcyjne, bardzo przetworzone. Ozdoby [[Celtowie|celtyckie]] i [[Germanie|germańskie]] odznaczały się barwnością, używaniem [[emalia|emalii]], [[szkło|szkła]], kryształów, kamieni grubo i cienko osadzonych. W państwie Franków sztuka znalazła schronienie na dworach i w kościołach. Miała charakter ekskluzywny, związany z tymi dwiema instytucjami. [[kościół (budynek)|Kościoły]] z czasów dynastii [[Merowingowie|Merowingów]] i wcześniej były niewielkie, jednonawowe, przypominające kaplice nakryte stropami (np. Bertrand-de-Garbagnate w płd.-zach. Francji).
 
Do rozkwitu sztuki doszło za Karola Wielkiego, dążącego do odnowienia Cesarstwa. Była to sztuka wyraźnie odwołująca się do wzorców antycznych, a w szczególności późnoantycznych ([[sztuka wczesnochrześcijańska|wczesnochrześcijańskich]]). Mówi się nawet o [[renesans karoliński|renesansie karolińskim]]. Jednak ten powrót do form antycznych nie był całkowity i miał bardzo silne podłoże ideologiczno-polityczne. Sztuka nabrała charakteru państwowego. W budzącej się do życia [[Europa|Europie]] żył mit [[cesarstwo rzymskie|cesarstwa rzymskiego]], istniały budowle, drogi, prawa z owych czasów. Mimo że siedzibą [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] był [[Akwizgran]], dwór cesarza i jego następców ustawicznie podróżował i to z kolei wpływało na zmienność architektury i sztuki, jakby na poszukiwanie ustalonej wspólnoty form.
Obszar występowania tej sztuki był zatem wielkim obszarem Europy zachodniej, pokrywającym się mniej więcej z dzisiejszymi zachodnimi [[Niemcy|Niemcami]] wraz z [[Austria|Austrią]], całą [[Francja|Francją]] i środkowe [[Włochy|Włochami]] z [[Rzym]]em. Do państwa Karola Wielkiego nie należały [[Wyspy Brytyjskie|wyspy brytyjskie]], [[Skandynawia]], [[Hiszpania]] i Europa środkowo-wschodnia. Ale cały obszar Europy uległ wpływowi architektury i sztuki karolińskiej. Nie była to sztuka jednolita, wyrastała z lokalnych tradycji i możliwości.
 
== Architektura ==
[[ImageGrafika:Corvey Westwerk.png|thumb|Westwerk kościoła w Corvey (Korbei), IX w.]]
[[Grafika:Aachener dom oktagon.jpg|thumb|Wnętrze kaplicy akwizgrańskiej]]
[[ImageGrafika:Abbey 3.png|thumb|Przerys planu Sankt Gallen, ok. 820]]
[[ImageGrafika:Torhalle Kloster Lorsch.jpg|thumb|Brama z Lorsch]]
[[Image:Saint Matthew2.jpg|thumb|Św. Mateusz z [[Ewangeliarz Ebbona|Ewangeliarza Ebbona]], szkoła z Reims]]
[[Image:Meister von Müstair 002.jpg|thumb|Malowidło ścienne z [[Müstair]]]]
Architektura karolińska bardzo wyraźnie nawiązywała do dorobku okresu wczesnochrześcijańskiego, zwłaszcza czasów Konstantyna Wielkiego, co nie było pozbawione znaczenia ideologicznego i politycznego. Miała ona ukazać ciągłość między Imperium Rzymskim a państwem Karola Wielkiego. W okresie karolińskim zauważalna jest bardzo duża aktywność budowlana, obejmująca głównie budownictwo sakralne (kościoły, klasztory), a mniejszym stopniu także świeckie. Mimo to liczba zachowanych do dziś jest niewielka. Popularne wówczas typy kościołów to typ [[Bazylika|bazylikowy]] i [[kościół na planie centralnym|centralny]].
 
Zazwyczaj kościoły budowane były na planie trójnawowej bazyliki, nawiązującej do bazyliki wczesnochrześcijańskiej, z dwoma [[transept]]ami: - od wschodu i zachodu. Nawa poprzeczna przy zachodniej stronie kościoła tworzyła wraz z zachodnią fasadą wieńczoną wieżami oryginalny, frankoński wynalazek: [[westwerk]]. Wewnątrz tej części kościoła, między wieżami, mieścił się balkon czy [[empora]] dla monarchy. Loża monarsza, mimo że zjawiła się w czasach Karolingów, wywodziwywodziła się z Rzymu, gdzie absydy były miejscem zasiadania cezaracesarza. ''Główna funkcja westwerku - nawy zachodniej polegała na uzmysłowieniu obecnym obecności cesarza, nawet jeśli nie było go w świątyni "in persona". Zachodnia nawa ucieleśniała władzę państwową i świętość osoby władcy''<ref>''Sztuka romańska'', red. R. Toman, 2004, s. 36.</ref>. Chór od strony wschodniej był zamykany apsydą, z czasem zaczęto analogicznie zamykać chór zachodni. Wi w efekcie kościoły zyskały plan dwubiegunowy. KarolińskieModel kościołyten bazylikowe nawiązywałyprzetrwał do wczesnochrześcijańskichczasów bazylik,późniejszych które- zchętnie koleistosowano swójgo planw zaczerpnęły[[sztuka zottońska|czasach bazylikottońskich]]. Główną nawę kryto stropem bądź zostawiano odkrytą więźbę dachową, a sklepienia stosowano w nawach bocznych i rzymskichkryptach. DziśKrypty, znaneusytuowane zazwyczaj pod głównieołtarzem zgłównym, odkopanychprzez [[fundament|fundamentów]]co podwyższeniu ulegała część prezbiterium, służyły jako miejsce pochówku i rekonstrukcjikultu relikwii świętych. DoWnętrza najważniejszychkościołów założeńzdobiono bazylikowychfreskami należą:i mozaikami.
*kościół w Centuli (obecnie [[Saint-Riquier]], niezachowany) z lat 790-799, gdzie po raz pierwszy zastosowano westwerk,
*kościół w opactwie Corvey (Korbei) z najstarszym zachowanym karolińskim westwerkiem, IX wiek.
 
Dziś znane są są głównie z odkopanych [[fundament]]ów i rekonstrukcji. Do najważniejszych założeń bazylikowych należą:
Najważniejszą budowlą centralną i kościołem w ogóle była [[kaplica pałacowa w Akwizgranie]] (788-ok. 800), wchodząca w skład kompleksu pałacowego, do którego przylegała od strony południowej. Kaplica, wzniesiona przez architekta Odona (Oda) z Metzu, była wzorowana na [[kościół San Vitale w Rawennie|San Vitale w Rawennie]] i kościele św. Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu. Jej główną nawę stanowi ośmiobok, utworzony przez osiem filarów, złączonych ze sobą łukami. Na pierwszej kondygnacji arkad spoczywa druga, gdzie dużo smuklejsze otwory arkad zostały dodatkowo podzielono poziomo na dwa poziomy, oba tworzone przez kolumny. Kolumny te są [[spolia]] mi, przywiezionymi z Rawenny. Nawa centralna, nakryta [[kopuła (architektura)|kopułą]], otoczona jest przez piętrowe [[ambit|obejście]] o [[sklepienie krzyżowe|sklepieniu krzyżowym]], mające na zewnątrz formę szesnastoboku. Mury zewnętrzne są proste bez ozdób architektonicznych, za to wnętrze jest pełne [[mozaika]] i [[fresk|fresków]].
* kościół w Centuli (obecnie [[Saint-Riquier]], niezachowany) z lat 790-799, gdzie po raz pierwszy zastosowano westwerk,
* kościół w opactwie Corvey (Korbei) k. [[Höxter]] z najstarszym zachowanym karolińskim westwerkiem, IX wiek.,
* kościół opacki w [[Fulda|Fuldzie]] z lat 791-819 z potężnym transeptem zachodnim.
 
Plan bazylikowy nie był jedynym stosowanym planem podłużnym; wznoszono również kościoły jednonawowe (np. kaplica św. Sylwestra w [[Goldbach]], IX/X wiek, kościół św. Michała w [[Schopfheim]], IX), a wśród nich kościoły o założeniu trójkonchowym (np. kościół św. Stefana w [[Werden]], IX wiek) i salowe (np. kościół św. Marcina w [[Chur]], 769, zamknięty trzema absydami). Stosowano również plan centralny.
Inną zachowaną do dziś budowlą centralną, choć częściowo przebudowaną, jest [[oratorium w Germigny-des-Prés]] z ok. [[806]] roku z jedyną do dziś zachowaną karolińską mozaiką. Była to prywatna kaplica Teodulfa, jednego z bliskich współpracowników Karola Wielkiego, pierwotnie wzniesiona na planie krzyża greckiego.
 
Najważniejszą budowlą centralną i kościołem w ogóle była [[kaplica pałacowa w Akwizgranie]] (788-ok. 800), wchodząca w skład kompleksu pałacowego, do którego przylegała od strony południowej. Kaplica, wzniesiona przez architekta Odona (Oda) z Metzu, była wzorowana na [[kościół San Vitale w Rawennie|San Vitale w Rawennie]] i kościele św. Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu. Jej główną nawę stanowi ośmiobok, utworzony przez osiem filarów, złączonych ze sobą łukami. Na pierwszej kondygnacji arkad spoczywa druga, gdzie dużo smuklejsze otwory arkad zostały dodatkowo podzielono poziomo na dwa poziomy, oba tworzone przez kolumny. Kolumny te są [[spolia]] mi, przywiezionymi z Rawenny. Nawa centralna, nakryta [[kopuła (architektura)|kopułą]], otoczona jest przez piętrowe [[ambit|obejście]] o [[sklepienie krzyżowe|sklepieniu krzyżowym]], mające na zewnątrz formę szesnastoboku. Mury zewnętrzne są proste bez ozdób architektonicznych, za to wnętrze jest pełne [[mozaika]]mozaik i [[fresk|fresków]]ów.
 
Inną zachowaną do dziś budowlą centralną, choć częściowo przebudowaną, jest [[oratorium w Germigny-des-Prés]] z ok. [[806]] roku z jedyną do dziś zachowaną karolińską mozaiką. Była to prywatna kaplica Teodulfa, jednego z bliskich współpracowników Karola Wielkiego, pierwotnie wzniesiona na planie krzyża greckiego. Także kaplica św. Michała w [[Fulda|Fuldzie]] była centralna, ale na planie koła (820-822).
 
Dla architektury karolińskiej niezwykłą wagę ma [[plan klasztoru w Sankt Gallen]] w Szwajcarii. Do opactwa Sankt Gallen przesłano rysunkowy plan, który miał posłużyć jako wzór podczas przebudowy, jednak najprawdopodobniej nigdy nie został zrealizowany. Wokół kościoła wzniesionego w formie bazyliki rozlokowano szereg zabudować pełniących różne funkcje. Przylegał do niego [[wirydarz]] - czworoboczny dziedziniec zamknięty ocienionymi krużgankami. Można było z nich bezpośrednio przejść do [[refektarz]]a, w którym zakonnicy zbierali się na posiłki, [[dormitorium]], gdzie spali oraz spiżarni. Dalej znajdowały się wolno stojące zabudowania gospodarcze. W samym kościele, po obu stronach prezbiterium, znalazły miejsce skarbiec oraz biblioteka ze skryptorium. Otoczona murem całość była wydzieloną, uporządkowaną i samowystarczalną cząstką świata.
 
Z innym klasztorem, w [[Lorsch]], związany jest wyjątkowy zabytek, jedyna zachowana część tego karolińskiego klasztoru: trójprzelotowa brama, nawiązująca formą do antycznych łuków triumfalnych (ok. 774). Ściany są zdobione antycznymi pilastrami, ale i wielobarwną okładziną.
 
== Malarstwo ==
[[Grafika:Mosaïque de germigny.jpg|thumb|Mozaika z Germigny-des-Prés]]
Oryginalnie przedstawia się karolińskie malarstwo miniaturowe, które rozwinęło się głównie w klasztorach benedyktyńskich (Trewir, Fulda, Reims). Te pracownie pisarskie dostarczały bogato iluminowanych biblii, ksiąg liturgicznych. Szczególnie istotne są: ewangeliarz Godescala, Ewangeliarz Ady, Psałterz z Amiens, Ewangeliarz Ebbona, [[Ewangeliarz z Lorsch]]. Malarstwo miniaturowe karolińskie wpłynęło na rozwój sztuki europejskiej w późniejszym okresie stylu romańskiego.
[[ImageGrafika:Meister von Müstair 002.jpg|thumb|Malowidło ścienne z [[Müstair]]]]
[[ImageGrafika:Saint Matthew2.jpg|thumb|Św. Mateusz z [[Ewangeliarz Ebbona|Ewangeliarza Ebbona]], szkoła z Reims]]
[[Grafika:9661 - Milano - S. Ambrogio - Altare - Foto Giovanni Dall'Orto 25-Apr-2007.jpg|thumb|Ołtarz w w bazylice św. Ambrożego w Mediolanie]]
Malarstwo karolińskie przetrwało dzisiaj głównie pod postacią iluminowanych rękopisów. Malarstwo ścienne zachowało się w nielicznych przykładach, m.in. w krypcie kościoła Saint-Germain w [[Auxerre]], kolegiacie św. Jana w [[Müstair]]; podobnie jest z mozaikami, których przykładem jest mozaika z absydy wspomnianego już [[oratorium w Germigny-des-Prés]]. Przedstawia ona [[Arka Przymierza|Arkę Przymierza]] i dwóch aniołów.
 
Oryginalnie przedstawia się karolińskie malarstwo miniaturowe, którym zdobiono niezwykle cenne i luksusowe manuskrypty, będące głównie księgami liturgicznymi, zbiorami tekstów biblijnych, psalmów czy ewangelii. [[Skryptorium|Skryptoria]] działały przy klasztorach, m.in. w Trewirze, Fuldzie, Reims, a najważniejsze przy pałacu w Akwizgranie. Dla czasów Karola Wielkiego wyróżnia się dwie tzw. szkoły pałacowe, które w swoich miniaturach powróciły do przedstawiania postaci ludzkiej na sposób antyczny, rezygnując z barbarzyńskiego abstrakcjonizmu, stylizacji i ornamentyki. Istotnym dziełem jest ewangeliarz Godescala, wykonany przez mnicha o tym imieniu dla żony Karola, Hildegardy, ok. 781-783. Jedna z miniatur przedstawia frontalnie tronującego Chrystusa, uroczystego i monumentalnego. Tło jest tu jeszcze abstrakcyjne, ale i to wkrótce się zmieniło w dziełach tzw. grupy Ady, cechujących się poprawnym oddaniem anatomii i szat.
W VIII i IX wieku zastosowano przy pisaniu ksiąg pismo zwane [[minuskuła karolińska|minuskułą (karolińską)]]. Pismo odtąd stało się z powrotem wyrazem artystycznego, twórczego stosunku do życia: posiadało swe prawa rytmu i formy, żyjąc równomiernie z rozwojem sztuki.
 
Po śmierci Karola i związanej z nią dezintegracji państwa, do głosu doszły ośrodki bardziej peryferyjne. W Reims powstał Ewangeliarz Ebbona z miniaturami ewangelistów, malowanymi ekspresyjną, nerwową kreską oraz podobnie malowany Psałterz Utrechcki. Istotne skryptoria działały również w [[Tours]] i [[Metz]].
Malarstwo ścienne zachowało się w nielicznych przykładach, m.in. w krypcie kościoła Saint-Germain w [[Auxerre]], kolegiacie św. Jana w [[Müstair]].
 
W VIII i IX wieku zastosowano przy pisaniu ksiąg pismo zwane [[minuskuła karolińska|minuskułą (karolińską)]]. Pismo odtąd stało się z powrotem wyrazem artystycznego, twórczego stosunku do życia: posiadało swe prawa rytmu i formy, żyjąc równomiernie z rozwojem sztuki.
 
== Rzeźba i rzemiosło ==
W okresie tym rzeźba odgrywała mniejszą rolę. Rzeźbę kamienną cechował niski poziom, bardzo dobrze rozwinęły się natomiast rzeźby z [[kość słoniowa|kości słoniowej]] i sztuka złotnicza.
 
Na wysokim poziomie stały różnież wyroby złotnicze: oprawy ksiąg, przedmioty liturgiczne, insygnia władzy, [[antependium|antependia]] ołtarzowe. Do zachowanych zabytków należą: oprawa ewangeliarza ''Codex Aureus'' (Staatsbibliothek, Monachium), ołtarzyk przenośny z Ratyzbony (Schatzkammer der Residenz, Monachium), oprawa ewangeliarza z Lindau (Pierpont Morgan Lubrary, Nowy Jork), okładzina ołtarza w bazylice św. Ambrożego w Mediolanie. Ta ostatnia ma na sobie inskrypcję: ''Vuolvinius magister phaber'' (''Wuolwiniusz mistrz kowal'').
 
{{Przypisy}}
== Zobacz też: ==
* [[Architektura przedromańska]]
 
== Bibliografia ==
* [[jan Białostocki|Białostocki Jan]], ''Sztuka cenniejsza niz złoto'', Warszawa 2004.
* Estreicher Karol, ''Historia sztuki w zarysie'', PWN, Kraków 1986.
* Koch Wilfried, ''Style w architekturze'', Warszawa 1996.
* [[Willibald Sauerländer|Sauerländer Willibald]], Rzeźba średniowieczna, Warszawa 1978.
* ''Sztuka romańska'', red. R. Toman, 2004.
 
{{commons|Category:Carolingian art}}
 
[[kategoriaKategoria:Sztuka średniowiecza|Karolińska, sztuka]]
 
[[en:Carolingian art]]