Ulica Jagiellońska w Warszawie: Różnice pomiędzy wersjami

 
==Historia==
Ulica Jagiellońska powstała na miejscu dawniejszej drogi, istniejącej już przed rokiem 1762. Biegła ona od dzisiejszej ul. [[Ulica Jana Zamojskiego w Warszawie|Zamojskiego]] do ''Szerokiej'', czyli dzisiejszej ul. [[Ulica Ignacego Kłopotowskiego w Warszawie|Kłopotowskiego]]. Owa ulica stykała się z rynkiem [[Skaryszew-Kamion|Skaryszewa]], będąc zarazem jego zachodnią pierzeją.
Ulicę przeprowadzono początkowo jako trakt ok. [[1820]] roku, w okresie kiedy powstał pierwszy w dziejach [[Praga (Warszawa)|Pragi]] plan uregulowania ulic [[Jakub Kubicki|Jakuba Kubickiego]]. W [[XIX]] wieku, podobnie jak pobliska [[Ulica Targowa w Warszawie|ulica Targowa]], była miejscem targów. Ze względu na sąsiedztwo drewnianego mostu pełniła ważną rolę komunikacyjną, jednak zmieniło się to ok. [[1864]] roku, gdy powstał [[Most Kierbedzia]]. Wtedy też dokonano podziału ulicy, której nazwy nawiązywały do najważniejszych miast [[Rosja|zaborcy]]
Pozostałe granice tego placu wyznaczały ulice ''Wołowa'' (dziś: [[Ulica Targowa w Warszawie|Targowa]]), i od południa późniejsza ''Brukowa'' - dziś ul. [[Ulica Stefana Okrzei w Warszawie|Okrzei]]. W późniejszym okresie rynek uległ przesunięciu; ulica ''Brukowa'' stała się jego północną pierzeją.
Ulica zwana później Jagiellońską miała w tym okresie wyłącznie drewnianą zabudowę; liczba budynków istniejących tu w roku 1796 (25-30) pozwala założyć, że nie zostały spalone podczas [[Rzeź Pragi|Rzezi Pragi]] w roku 1794.
Cała zabudowa okolic owej pierwotnej drogi została zniszczona podczas budowy fortyfikacji w roku 1807, kiedy to z rozkazu [[Napoleon Bonaparte|Napoleona I]] zniwelowano całą sieć ulic pomiędzy Wisłą i dzisiejszą ul. [[Ulica Targowa w Warszawie|Targową]].
Po roku 1815 zakładano odtworzenie sieci ulic, jednak do roku 1830 i wybuchu [[Powstanie listopadowe|powstania listopadowego]] prac tych nie rozpoczęto.
W okresie 1816-18 wybudowano jedynie trakt do [[Jabłonna (powiat legionowski)|Jabłonny]], który na odcinku od ul. ''Szerokiej'' do ''Rogatek Golędzinowskich'' miał charakter uregulowanej ulicy; nazwano ją ''Szeroką'', przenosząc tą nazwę z odcinka ulicy [[Ulica Targowa w Warszawie|Targowej]]. W pobliżu nowej ulicy znalazł się [[Kościół Matki Boskiej Loretańskiej w Warszawie|kaplica Matki Boskiej Loretańskiej]], funkcjonująca jako kościół parafialny.
Za rogatkami ulica miała formę bitego traktu obsadzonego drzewami; w roku 1823 wzniesiono nowe pawilony rogatek projektu [[Jakub Kubicki|Jakuba Kubickiego]].
Duża część drewnianej zabudowy ulicy spłonęła podczas wojny w roku [[1831]]; po powstaniu rogatki znane od roku 1832 jako ''Petersburskie'' przeniesiono lokując je po północnej stronie kościoła [[Kościół Matki Boskiej Loretańskiej w Warszawie|MB Loretańskiej]].
Znaczne przekształcenie traktu do Jabłonny spowodowała budowa [[Fort Śliwickiego Cytadeli Warszawskiej|Fortu Śliwickiego]] w latach 1835-1836; ulicę na jego wysokości odchylono nieco na wschód. Przed utworzeniem [[Rondo Stefana Starzyńskiego w Warszawie|Ronda Starzyńskiego]] był to początkowy odcinek ul. [[Ulica Modlińska w Warszawie|Modlińskiej]]; aż do okresu międzywojennego obowiązywał tu wojskowy zakaz wznoszenia budynków murowanych.
Około roku 1835 odtworzono południowy odcinek ulicy, łącząc go z odcinkiem północnym na wysokości dzisiejszej ul. [[Ulica Ignacego Kłopotowskiego w Warszawie|Kłopotowskiego]]. Rok później pomiędzy ''Brukową'', Jagiellońską i późniejszą Kłopotowskiego (wtedy bez nazwy) wzniesiono koszary Straży Ogniowej, przeniesione w roku 1878 na ul. [[Ulica Karola Marcinkowskiego w Warszawie|Marcinkowskiego]]. W związku z pokaźnym odsetkiem ludności żydowskiej osiedlającym się w okolicy, w roku 1845 pod nr. 26 wzniesiono największą wtedy w Warszawie [[Synagoga Praska w Warszawie|Synagogę Praską]]. Autor projektu, [[ Józef Grzegorz Lessel]], nadał jej formę rotundy nakrytej namiotowym dachem. Tuż obok, frontem do ul. ''Szerokiej'' pobudowano budynek żydowskiej szkoły; obiekty te były pierwszymi prócz fortu budynkami murowanymi przy ulicy.
W roku 1865 na osi nowo wybudowanego [[Most Kierbedzia|Mostu Kierbedzia]] wytyczono okrągły plac, dziś zwany [[Plac Weteranów 1863 r. w Warszawie|Placem Weteranów 1863 r.]]
Stał się on środkiem urbanistycznego założenia, gwiaździstego układu ulic. Na osi mostu przeprowadzono ulicę ''Aleksandrowską'' (dziś: [[Aleja Solidarności w Warszawie|Al. Solidarności]], która rozdzieliła późniejszą Jagiellońską na dwa odcinki. Odcinek północny obecnej Jagiellońskiej przemianowano na ul. ''Petersburską'', południowy - na ''Moskiewską''; dotychczasową nazwę - ''Szeroka'' - nadano dzisiejszej ul. [[Ulica Ignacego Kłopotowskiego w Warszawie|Kłopotowskiego]], rozdzielającej wtedy ''Petersburską'' i ''Moskiewską''.
Przy ''Petersburskiej'' odnotowano w roku 1869 dużą liczbę żydowskich handlarzy, i czterech właścicieli konnych "bryczek".
Co ciekawe: na lewym brzegu Wisły konne pojazdy tego typu nazywano "dorożkami", na praskim - zawsze "bryczkami", mając na myśli to samo.
Przy ''Petersburskiej'' działał także kowal i bednarz, pan Pętkowski wynajmował furmanki.
Wynajem furmanek był częstszą profesją przy ''Moskiewskiej'' - działało tam aż siedem tego typu; u zbiegu z ul. [[Ulica Kępna w Warszawie|Kępną]] pod nr. 10 odnotowano zakład kamieniarski Bianka Abondiego. Pod nr. 3/5 otwarto VII oddział [[Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności|Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności]].
Pod nr. 7/9 działał słynny w całym Królestwie i poza granicami targ świń; w roku 1878 tuż obok wzniesiono nowe [[Koszary V Oddziału Straży Ogniowej]].
W roku 1875 północna część ul. ''Petersburskiej'' stała się wewnętrzną aleją wielkich carskich koszar; zlikwidowano wszystkie przecznice na północ od linii ulicy [[Ulica Ratuszowa w Warszawie|Ratuszowej]]. W obrębie koszar znalazł się także [[Kościół Matki Boskiej Loretańskiej w Warszawie|Kościół Matki Boskiej Loretańskiej]], co sprawiło że władze carskie - aczkolwiek niechętnie - zgodziły się na budowę [[Bazylika katedralna św. Michała i św. Floriana w Warszawie|kościół pw. św. św. Michała Archanioła i Floriana]] na [[Plac Weteranów 1863 r. w Warszawie|Pl. Weteranów 1863 r.]]
Na zabudowania przy ''Petersburskiej'' składało się około 35 baraków koszarowych i magazynowych; po tym czasie ulicę ''Moskiewską'' zaczęto zabudowywać niewielkimi kamienicami, jednak wznoszono jeszcze równocześnie domy drewniane.
Jedynym dużym zakładem przemysłowym była działająca pod nr. 4/6 fabryka ''Towarzystwa Akcyjnego "Wulkan"'', działająca tu od roku 1881; w okresie 1906-14 zabudowania fabryczne rozbudowano na podstawie projektu który wykonali [[Karol Jankowski]] i [[Franciszek Lilpop]].
Przełom stuleci przyniósł ożywienie w ruchu budowlanym: w okresie 1896-00 pod nr.17, u zbiegu z [[Ulica Floriańska w Warszawie|Floriańską]] wybudowano z inicjatywy Rosyjskiego Czerwonego Krzyża gmach ''Zakładu dla Wdów po Poległych Żołnierzach i Oficerach''. Po sąsiedzku, pod nr. 19 niemal w tym samym czasie powstał budynek ''Towarzystwa Kuchni Ruchomej'', dożywiającej charytatywnie najuboższych.
Powstawały także obiekty bardziej okazałe: pod nr. 38 w latach 1905-7 wzniesiono projektowany przez [[Władysław Adolf Kozłowski|Władysława Adolfa Kozłowskiego]] gmach ''Gimnazjum Męskiego'', mieszczący obecnie [[VIII Liceum Ogólnokształcące im. Władysława IV w Warszawie|VIII Liceum Ogólnokształcące im. Władysława IV]].
Prężnie działała także [[Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie]]: w roku 1914 pod nr. 28 powstał [[Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych]] im. [[Michał Bergson|Michała Bergsona]], mieszczący także szkołę towarzystwa "Synagoga". Ów wzniesiony w duchu polskiego [[barok]]u gmach wraz z sąsiednimi zabudowaniami - [[mykwa|mykwą]], [[cheder]]em i synagogą z roku 1845 tworzył największy na Pradze zespół żydowskich placówek religijnych, oświatowych i charytatywnych.
Równolegle budowano obiekty mieszkalne: wznoszone kamienice coraz bardziej swą formą doganiały domy na lewym brzegu. Pod nr. 9, 11, i 13 wzniósł w okresie kilku lat trzy kamienice książę Bronisław Massalski. Ta ostatnia, nosząca dziś adres [[Ulica Stefana Okrzei w Warszawie|Okrzei]] 26 jest do dziś najwspanialszą kamienicą na Pradze. Zaprojektowana przez [[Stanisław Weiss|Stanisława Weissa]] i [[Henryk Stifelman|Henryka Stifelmana]] otrzymała fasady zdobione barwną cegłą licówkową skontrastowane z białymi elementami tynkowanymi. Naroże ozdobił okrągły wykusz, zaś wystawkę dachu na osi przejazdu bramnego zwieńczyły dwie rzeźby przedstawiające sowy.
W roku 1916 wszystkie rosyjskie placówki rządowe i wojskowe zostały przejęte przez władze polskie, zaś ulica na całej długości otrzymała obecną nazwę.
W okresie międzywojennym Jagiellońska zasłynęła dużą liczbą placówek opiekuńczych i organizacji prowadzących działalność charytatywną - pod tym względem mogła z nią konkurować tylko ulica [[Ulica Karolkowa w Warszawie|Karolkowa]]. Magistrat pod nr. 21 utworzył pod zarządem braci [[albertyni|albertynów]] ''Schronisko Miejskie dla Chłopców'', przejął także budynki ''Towarzystwa Kuchni Ruchomej'', prowadząc w nim dotychczasową działalność.
Społecznicy z "Koła Prażan" pod nr. 3/5 zorganizowali ''Sierocin'' - ośrodek opiekuńczy dla opuszczonych dzieci, zaś pod numerem 34 działało ''Towarzystwo Opieki nad Niemowlętami'' i od roku 1924 oddział Kasy Chorych i pogotowie ratunkowe.
W dawnym gmachu ''Zakładu dla Wdów po Poległych Żołnierzach i Oficerach'' urządzono po roku 1918 ''Schronisko dla Weteranów Powstania 1863''; charytatywnie działała też gmina żydowska.
Ostatecznie zlikwidowano też targowisko, zaś tereny za linią ul. [[Ulica Kępna w Warszawie|Kępnej]] zajęła ''Giełda Mięsna'', co było związane z działaniem ''Rzeźni Miejskiej'' przy ulicy [[Ulica Józefa Sierakowskiego w Warszawie|Sierakowskiego]]. Działała jak dawniej fabryka ''Towarzystwa Akcyjnego "Wulkan"'' zatrudniająca w roku 1926 już 800 osób; kryzys ekonomiczny lat trzydziestych sprawił, że firma podupadła i była zmuszona do redukcji zatrudnienia i wynajmu części pomieszczeń.
Nowych obiektów w tym czasie nie wznoszono: kilka kamienic przy ulicy nadbudowano, powstał nieistniejący dziś gmach szkolny na [[Golędzinów (Warszawa)|Golędzinowie]].
Handel i usługi zdominowały drobne sklepiki i przedsiębiorstwa, działały też dwie kawiarnie - dużych sklepów nie było; rolę ulicy handlowej pełniła jak i dziś ul. [[Ulica Targowa w Warszawie|Targowa]].
W okresie okupacji zabudowania przy północnym odcinku ulicy zajęli Niemcy; w styczniu 1942 w ramach sabotażu podpalono ich składy słomy i siana, w lipcu - garaże warsztatów, niszcząc przy okazji 15 samochodów okupanta. Sami Niemcy uszkodzili synagogę, początkowo też urządzili w niej odwszalnię; podczas walk o dzielnicę we wrześniu [[1944]] spłonęły zabudowania fabryki ''"Wulkan"'' oraz kilka niewielkich kamienic.
Dużo większych zniszczeń zabudowy dokonała po roku 1950 władza ludowa: w roku 1955 barbarzyńsko rozebrano pierwszy w Europie okrągły budynek synagogi, choć pod koniec wojny jej stan pozwalał na urządzenie tam radzieckiego szpitala wojskowego.
W roku 1963 wyburzono też piękny, neoromański budynek ''Towarzystwa Kuchni Ruchomej'' oraz 31 budynków fabryki ''Towarzystwa Akcyjnego "Wulkan"'' i całą okoliczną zabudowę. Wyburzono także liczne obiekty należące do zlikwidowanej ''Rzeźni Miejskiej'' przy ulicy [[Ulica Józefa Sierakowskiego w Warszawie|Sierakowskiego]]. W latach siedemdziesiątych XX wieku wybudowano bloki ''Osiedla Jagiellońska'', zaś rozpaczliwe zaniedbanie kamienic doprowadziło do ich skrajnego zdewastowania, usunięcia w wielu przypadkach tynków i balkonów.
W roku 1949 odcinek za [[Plac Weteranów 1863 r. w Warszawie|Placem Weteranów 1863 r.]] otrzymał miano ''Alei Stalingradzkiej''; poprzednią nazwę przywrócono na całej długości w roku 1991.
 
==Otoczenie==
948

edycji