Dimitrie Cantemir: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 290 bajtów ,  11 lat temu
m
poprawa linków, drobne merytoryczne
(poprawa etymologiczna nazwy miejscowości śmierci)
m (poprawa linków, drobne merytoryczne)
{| width=270 style="float: right; font-size: 80%; margin: 0 0 2em 2em; border-left: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse;"
|-
| style="padding: 0.5em; background: #eeeeee; font-size: 120%; text-align: center;" | '''KsiążęHospodar Dymitr Kantemir'''<br /><span style="font-size: 85%;">1673-1723</span>
|-
| style="text-align: center; padding: 0.5em;" | [[Image:Dimitrie Cantemir - Foto01.jpg|200px]]
 
|- style="vertical-align: top;" bgcolor="#eeeeee"
! style="padding: 0 1em 0 1em;" | [[Władcy Mołdawii|WładcaHospodar Mołdawii]]
|-
|
|- style="vertical-align: top;"
|'''poprzednik'''
| style="padding-left: 0.5em;" | [[Konstantyn KantemirCantemir]]
[[Mikołaj Mavrocordat]]
|- style="vertical-align: top;"
|'''następca'''
| style="padding-left: 0.5em;" | [[Konstantyn Duca]]
[[Mikołaj Mavrocordat]]
[[kajmakam Lupu Costachi]]
|}
|-
|- style="vertical-align: top; "
| width=70 | '''Ojciec'''
|style="padding-left: 0.5em;" | [[Konstantyn KantemirCantemir]]
|- style="vertical-align: top;"
|'''Matka'''
|style="padding-left: 0.5em;" | [[Ana Bantăş]]
|}
|}
 
'''Dymitr Kantemir''' (ur. [[26 października]] [[1673]] w [[Jassy|Jassach]] lub [[Silişteni]], zm. [[21 sierpnia]] [[1723]] w [[Dimitriewka|Dimitriewce]] koło [[Charków|Charkowa]]) – [[władcy Mołdawii|książęhospodar Mołdawii]]; naukowiec, humanista i pisarz.
 
*[[język mołdawski|mołdawski]], [[język rumuński|rumuński]] ''Dimitrie Cantemir'' (najbardziej powszechnie stosowana w nauce forma) lub ''Demetriu Cantemir''
 
== Życie ==
Syn mołdawskiego księcia [[Konstantyn KantemirCantemir|Konstantyna KantemiraCantemira]]. W wieku 14 lat został wysłany do Carogrodu ([[Stambuł]]u), gdzie w zamian za uwolnienie swego starszego brata [[Antioch Cantemir|Antiocha]] dostał się do niewoli [[Imperium Osmańskieosmańskie|osmańskiej]], w której znajdował się do [[1691]] roku<ref>Valentová, Libuše: ''Dimitrie Cantemir'', w: ''Slovník rumunských spisovatelů'' (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strona 68).</ref>.
 
</ref>. Nauki pobierał w szkole greckiej znajdującej się pod opieką carogrodzkiegokonstantynopolitańskiego patriarchatu. Mówił biegle po [[język mołdawski|mołdawsku]], [[grekajęzyk grecki|grecku]], [[łacina|łacińsku]], [[język francuski|francusku]], [[język włoski|włosku]], [[język staro-cerkiewno-słowiański|staro-cerkiewno-słowiańsku]], [[język rosyjski|rosyjsku]], [[język turecki|turecku]], [[język arabski|arabsku]] i [[język perski|persku]] (pod koniec swojego życia władał 11 językami)<ref>Valentová, Libuše: ''Dimitrie Cantemir'', w: ''Slovník rumunských spisovatelů'' (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strona 68).</ref><ref>; Našinec, Jiří: ''Dimitire Cantemir,'' w: ''Slovník spisovatelů. Rumunsko'' (Praga: Odeon, 1984; strona 125).</ref>. Interesował się [[filozofia|filozofią]], [[teologia|teologią]], [[historia|historią]] i [[geografia|geografią]]. Poświęcał się także studiom [[religia|religii]] i [[tradycja|tradycji]] [[Wschód|Wschodu]] oraz [[literatura piękna|literaturze pięknej]]. W [[1693]] r. na niecały miesiąc objął tron mołdawski, po czym musiał emigrować do państwa osmańskiego. Po 17 latach, przy poparciu osmańskiego sułtana[[sułtan]]a, został w [[1710]] roku faktycznym władcą Mołdawii.
 
Po objęciu mołdawskiego tronu, z początku tajnie, potem oficjalnie rozpoczął pertraktacje z carem [[Rosja|Rosji]], [[Piotr I Wielki|Piotrem I Wielkim]], który prowadził [[III wojna rosyjsko-turecka|działania wojenne przeciw Turcji]]. W kwietniu [[1711]] roku Mołdawia zawarła sojusz wojskowy i polityczny z Rosją. Na jego mocy Mołdawia oddawała się pod zwierzchnictwo rosyjskie, z obowiązkiem zapłaty niewielkiego trybutu oraz absolutną i dziedziczną władzą hospodarów. Po nieudanym powstaniu antytureckim w Mołdawii i niepowodzeniachporażce Rosjan w wojnie z Turcją, Kantemir emigrował do Rosji, gdzie żył z początku na [[Ukraina|Ukrainie]], potem zamieszkał w [[Sankt Petersburg|Petersburgu]]. Pracował jako radca Piotra Wielkiego przy przeprowadzaniu reform oraz w kampaniach wojennych. W [[1714]] r. został członkiem Akademii Nauk w [[Berlin]]ie. Po przedwczesnej śmierci był pochowany w [[Moskwa|Moskwie]]. W [[1935]] roku jego ciało zostało przewiezione do [[Jassy|Jassów]] w [[Rumunia|Rumunii]]. Jego syn [[Antioch Kantemir]] został słynnym pisarzem rosyjskim.
[[Image:Dimitrie Cantemir 02.jpg|200px|thumb|left|Dymitr Kantemir w wieku młodzieńczym]]
 
Twórczość D. Kantemira jest bardzo obszerna, są to prace z zakresu: filozofii, historii, geografii, etnografii, muzykologii, filologii i literatury pięknej. Większość dzieł została stworzona w Rosji i jest ściśle powiązana tematycznie z ojczystą Mołdawią.
 
Do napisania traktatu ''Dywan lub kłótnia mądrego ze światem'' ([[1698]], młd., rum. ''Divanul sau Gâlceava înţeleptului cu lumea'') zainspirowały go dzieła autorów średniowiecznych, piszących o sprzeczności woli duszy z wolą ciała. Powieść alegoryczna ''Historia hieroglificzna'' ([[1705]], mołd., rum. ''Istoria ieroglifică'') jest pierwszą powieścią napisaną w języku mołdawskim i rumuńskim. Wydarzenia polityczne w Mołdawii z przełomu XVII i XVIII w. są w niej przedstawione jako spór o następstwo tronu, toczący się między państwem Lwa, rządzonym przez Jednorożca (tzn. Kantemira) a państwem Orła, którym włada Gawron ([[Wołoszczyzna|wołoski]] książę [[Konstantyn BrynkoweńskiBrincoveanu]], mołd., rum. ''Constantin Brâncoveanu''). [[Barok]]owa budowa utworu zawiera liczne dygresje, wątki poboczne i rozważania filozoficzne <ref>Našinec, Jiří: ''Cantemir, Dimitrie: Děje hieroglifické,'' w: ''Slovník světových literárních děl'' (Praga: Odeon, 1988; tom 1 "A-L", strona 153). </ref>. W [[1716]] roku pod wpływem [[Niemcy|niemieckiego]] filozofa [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniza]]a i berlińskiej Akademii Nauk napisał w łacinie pracę pdtpt. ''Opis Mołdawii'' (łac. ''Descriptio Moldaviae''), pierwszą pracę naukową dotyczącą mołdawskiej historii, geografii, systemu politycznego, cerkwi prawosławnej, obyczajów i piśmiennictwa. Praca ta do dzisiaj posiada niemałą wartość naukową i literacką. Do opisu Mołdawii Kantemir załączył własnoręcznie nakreśloną mapę. W Europie i Azji stała się sławna jego ''Historia świetności i upadku Imperium Osmańskiego'' ([[1714]]-[[1716]], (łac. ''Historia incrementorum atque decrementorum Aluae Othomanicae''), powstała na bazie jego wcześniejszych studiów orientalnych źródeł oraz doświadczeń zdobytych w czasie pobytu w Carogrodzie. Dzieło zostało przetłumaczone na język angielski, francuski i niemiecki. W ''Kronice starożytności Rzymiano-Mołdawiano-Wołochów'' ([[1717]], łac. ''Hronicul vechimii romano-moldo-vlahilor'') broni błędną tezę o czysto [[Cesarstwo Rzymskierzymskie|rzymskim]] pochodzeniu Mołdawian i Wołochów (podobnie jak późniejsi przedstawiciele rumuńskiego odrodzenia narodowego z tzw. [[szkoła siedmiogrodzka|szkoły siedmiogrodzkiej]]).
 
== Dzieła ==
* Bădărău, Dan: ''Filosofia lui Dimitire Cantemir'' (1964).
* [[George Călinescu|Călinescu, George]]: ''Istoria literaturii române de la origini pînă în prezent'' (Bukareszt: Fundaţia Regală pentru Literatură şi artă, 1941).
* [[Juliusz Demel|Demel, Juliusz]]: ''Historia Rumunii'' (Wrocław, Wydawnictwo im. Ossolińskich, 1970).
* Măciucă, Constantin: ''Dimitrie Cantemir'' (Bukareszt: 1972).
* Našinec, Jiří: ''Dimitire Cantemir,'' w: ''Slovník spisovatelů. Rumunsko'' (Praga: Odeon, 1984; str. 125-127).
 
== Zobacz też ==
* [[Cantemir]]
* [[Antioch Kantemir]]
* [[Mołdawia]]
17 607

edycji