Weduta: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 166 bajtów ,  12 lat temu
m
Ujednoznacznienie linku z Canaletto na Giovanni Antonio Canal przy pomocy Popups, WP:SK
m (robot poprawia: ca:Vedutismo)
m (Ujednoznacznienie linku z Canaletto na Giovanni Antonio Canal przy pomocy Popups, WP:SK)
[[grafikaPlik:Francesco Guardi 050.jpg|right|250px|thumb|Weduta Francesco Guardiego, 2 poł. XVII w.]]
'''Weduta''' (wł. ''veduta'' – widok, panorama) – [[obraz]], [[rysunek]] lub [[rycina]], przedstawiające ogólny [[widok]] miasta lub jego fragment, często ze [[sztafaż]]em, Inaczej [[pejzaż]] miejski, [[prospekt]].
 
== Pojęcia ==
Kompozycję malarską łączącą elementy architektury rzeczywistej i fantastycznej lub tylko fantastycznej, zwykle o przesadnie podkreślonych stosunkach perspektywicznych nazywamy [[prospekt]]em (łac. ''prospectus'' – widok). W XVII-XVIII w. terminu tego używano na oznaczenie weduty lub widoku.
Szeroki, rozległy widok miasta obserwowany ze znacznej odległości, często z wyżej położonego miejsca – to [[panorama]] (gr. ''pán hórama'' – cały widok). Panoramiczne malowidło w formie kulistej, dającej złudzenie dużej głębi przestrzennej przedstawiające widok miasta – to [[kosmorama]].
Niekiedy weduta łączy się z [[marina|mariną]], jeśli przedstawia fragment portu i zabudowań nadbrzeżnych. Malarza specjalizującego się w przedstawianiu widoków miejskich nazywamy wedutystą.
 
== Zasady ==
Sztuka weduty oparta jest na praktycznych i geometrycznych pojęciach perspektywy. Wedutyści posługiwali się z reguły [[perspektywa zbieżna|perspektywą zbieżną]], zbudowaną na jednej linii perspektywicznej albo perspektywą boczną, w której mamy do czynienia z dwoma punktami zbieżnymi, leżącymi po obu stronach osi. Do wykreślania perspektyw przy malowaniu wedut i widoków architektury używano ciemni optycznej ([[camera obscura]]). Malarz kładł papier na szybie odbijającej odwrócony obraz widoku i przerysowywał go.
 
== Fantazje architektoniczne ==
Szczególnym rodzajem weduty jest [[capriccio]], czyli kaprys architektoniczny – pejzaż, na którym istniejące budowle występują w fantazyjnym zestawieniu, często razem z budowlami wymyślonymi przez artystę lub w całości będącymi tworem jego wyobraźni. Hrabia wenecki Francesco Algarotti pisał w połowie XVIII w., że capriccio stało się ''nowym gatunkiem malarstwa, który polega na przedstawieniu z natury jakiegoś krajobrazu, a następnie ozdobieniu go pięknymi budowlami lub innymi wyjątkowymi obiektami pod każdym względem idealnymi''<ref> M. Hollingsworth, ''Sztuka w dziejach człowieka'', Warszawa 1992 s. 392.</ref>. Takie fantazje architektoniczne tworzyli m.in.: [[Giovanni Battista Piranesi]], [[Giovanni Paolo Pannini]], [[Francesco Guardi]], [[Hubert Robert]]. Wymyślony, lecz realistycznie przedstawiony widok miasta nosi także nazwę weduty idealnej.
 
== Historia gatunku ==
[[ImagePlik:OLVVeere.png|thumb|250px|[[Jan van der Heyden]], ''Kościół w Veere'', 2. poł. XVII wieku]]
[[GrafikaPlik:Jan Vermeer van Delft 001.jpg|thumb|250px|[[Jan Vermeer]], ''[[Widok Delft]]'', ok. 1658-1661]]
[[ImagePlik:Canaletto (II) 021.jpg|thumb|250px|[[Giovanni Antonio Canal]] zw. Canaletto, ''La Regata Vista da Ca' Foscari'', XVIII wiek]]
[[ImagePlik:Piranesi Piazza San Pietro.png|thumb|250px|[[Giovanni Battista Piranesi]], ''Plac św. Piotra, 1748]]
[[ImagePlik:UlicaMiodowa.jpg|thumb|250px|[[Bernardo Bellotto]] zw. Canaletto, ''Ulica Miodowa w Warszawie'', 1770]]
[[ImagePlik:Turner, J. M. W. - The Grand Canal - Venice.jpg|thumb|250px|[[William Turner]], ''Canal Grande'', ok. 1835]]
Widoki miast pojawiały się już w starożytności, ale jedynie jako tło w innych przedstawieniach. Większą rolę zaczęły odgrywać w późnym średniowieczu i w okresie renesansu ([[Gentile Bellini]], [[Vittore Carpaccio]]). Jako samodzielny gatunek weduta wyodrębniła się w XVII wieku w Holandii. Widoki miejskie z niemalże fotograficzną wiernością tworzyli [[Jan van der Heyden]] i [[Gerrit Berckheyde]]. Widok [[Delft]] oraz uliczkę miejską namalował [[Jan Vermeer]].
 
Prekursorami weduty włoskiej byli malarze flamandzcy stale przebywający w Rzymie: [[Mattheus Brill]] i jego młodszy brat [[Paul Brill]]. Za twórcę weduty perspektywicznej uchodzi [[Gaspar van Wittel]] (Vanvitelli), malarz holenderski działający we Włoszech. Rozkwit weduty przypada na wiek XVIII w Wenecji. Dzięki swemu położeniu, bajecznej scenerii i magicznemu światłu, [[Wenecja]] – „perła Adriatyku”, stała się przedmiotem szczególnego podziwu podróżników, pisarzy i artystów. ''Nieuchronne przeznaczenie Wenecji – być malowaną'' ([[Henry James]]). Malarstwo wedutowe było wizytówką miasta przez cały wiek XVIII. Rozwój tego gatunku stał się możliwy dzięki rozwojowi turystyki. Młodzi Europejczycy, głównie Anglicy, w ramach obowiązkowej podróży edukacyjnej określanej mianem [[Grand Tour]], przemierzali Półwysep Apeniński, a zatrzymując się w Wenecji, nabywali obrazy przedstawiające widok miasta. Pierwszym wedutystą weneckim był [[Luca Carlevaris]], najsłynniejszym – [[Giovanni Antonio Canal]], zw. [[Giovanni Antonio Canal|Canaletto]]. W latach 1750-1850 weduta rozpowszechniła się w całej Europie. Do późniejszego malarstwa terminu tego nie stosuje się.
 
Wybitnym polskim wedutystą był [[Marcin Zalewski]].
 
== Wybrani wedutyści ==
* [[Rudolf Ritter von Alt]] (1812-1905) - Austria
* [[Francesco Albatto]] (1721-1757) - Włochy
* [[Francesco Battaglioli]] (ok. 1722-1796) - Włochy
* [[Gabriel Bella]] (1730-1799) - Włochy
* [[Bernardo Bellotto]], zw. [[Giovanni Antonio Canal|Canaletto]] (1721-1780) - Włochy
* [[Giuseppe Bernardino Bison]] (1762-1844) - Włochy
* [[Gerrit Berckheyde]] (1638-1698) - Holandia
* [[Paul Brill]] (1554-1626) - Flandria
* [[Giovanni Antonio Canal]], zw. [[Giovanni Antonio Canal|Canaletto]] (1697-1768) - Włochy
* [[Luca Carlevarijs|Luca Carlevaris]] lub Carlevarijs (1633-1768) - Włochy
* [[Viviano Codazzi]] (1603-1672) - Włochy
* [[Giovanni Battista Falda]] (ok. 1640-1678) - Włochy
* [[Pietro Gaspari]] (1720-1785) - Wlochy
* [[Thomas Girtin]] (1775-1802) - Anglia
* [[Aleksander Gryglewski]] (1833-1879) - Polska
* [[Giacomo Guardi]] (1764-1835) - Włochy
* [[Francesco Guardi]] (1712-1793) – Włochy
* [[Philipp Hackert]] (1737-1807) - Niemcy
* [[Jan van der Heyden]] (1637-1712) - Holandia
* [[Antonio Joli]] (ok. 1700-1777) - Wlochy
* [[Wincenty Kasprzycki]] (1802-1849) - Polska
* [[Michaił Machajew]] (1718-1770) - Rosja
* [[Michele Marieschi]] (1710-1743) – Włochy
* [[William Marlow]] (1740-1813) - Anglia
* [[Giovanni Paolo Pannini]] lub Panini (1691-1765) - Włochy
* [[Giovanni Battista Piranesi]] (1720-1788) - Włochy
* [[Karel Postl]] (1769-1818) - Czechy
* [[Marco Ricci]] (1676-1729) - Włochy
* [[Giovanni Richter]] (1665-1745) - Szwecja
* [[Hubert Robert]] (1733-1808) – Francja
* [[Samuel Scott]] (ok. 1702-1772) - Anglia
* [[William Turner]] (1775-1851) - Anglia
* [[Giuseppe Vasi]] (1710-1782) - Włochy
* [[Joseph Vernet]] (1714-1789) - Francja
* [[Antonio Visentini]] (1688-1782) - Włochy
* [[Zygmunt Vogel]] (1764-1826) - Polska
* [[Gaspar van Wittel]] (Vanvitelli) (ok. 1653-1736) - Holandia
* [[Marcin Zalewski]] (1796-1877) - Polska
* [[Giuseppe Zocchi]] (1711-1767) - Włochy
* [[Francesco Zuccarelli]] (1702-1788) - Włochy
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* A. Fegolent, ''Canaletto i wedutyści'', Warszawa 2006.
* F. Gambrelle, ''Pejzażyści holenderscy XVII wieku'', Siechnice 1999 (Wielcy Malarze, nr 72).
* ''Słownik terminologiczny sztuk pięknych'', red. S. Kozakiewicz, Warszawa 2007.
 
== Zobacz też ==
* [[pejzaż]]
* [[capriccio]]
* [[prospekt]]
 
[[Kategoria:Gatunki artystyczne]]
[[kategoriaKategoria:malarstwoGrafika]]
[[kategoriaKategoria:grafikaMalarstwo]]
 
[[ca:Vedutismo]]