Habiru: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 38 bajtów ,  11 lat temu
m
WP:SK, drobne techniczne
m (WP:SK, drobne techniczne)
'''Habiru''' (także '''Habiri''', '''Khabiri''', '''Hapiru''', '''`Apiru''', '''`Eperu''') to starożytna nazwa grupy ludzi zamieszkujących rejon [[Syropalestyna|Syropalestyny]], którzy nie posiadali własnego państwa. Byli przybyszami (zza [[Eufrat]]u) i prowadzili głównie koczowniczy tryb życia, przez co można ich porównać do wędrownych [[Romowie|Cyganów]]. Do grupy tej należeli głównie [[Huryci]] i [[Semici]], zaś w starożytnych inskrypcjach występują jako włóczędzy i rabusie, zaciężni wojownicy, słudzy i niewolnicy oraz kupcy i handlarze. Z racji zbliżonego brzmienia oraz wspólnego [[źródłosłów|źródłosłowu]] nazwy, podobnego stylu życia, a także relacjach o podboju [[Kanaan]]u w [[Listy z Amarna|listach amarneńskich]] wielu uczonych uważa, że do grupy tej zaliczano także '''[[Hebrajczycy|Hebrajczyków]]'''.
 
== Etymologia nazwy ==
[http://en.wikipedia.org/wiki/Meredith_G._Kline Meredith G. Kline] w swojej pracy doktorskiej ''The Habiru: Kin or Foe of Israel'' poświęcił wiele miejsca dogłębnej analizie pochodzenia słowa ''Habiru''<ref>[http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/02-Exodus/Text/Articles/Kline-Habiru-Pt1-WTJ.pdf Meredith G. Kline, "Ha-BI-ru - Kin or Foe of Israel" in ''Westminster Theological Journal'' 19 (1956) 1-24.]</ref>. Zaprezentował on różne opcje genezy słowa postulowane przez uczonych:
* '''nomad''', '''koczownik''' - od semickiego czasownika ''`br'' (=''mijać, przechodzić [z miejsca na miejsce])''; możliwe pokrewieństwo z terminem [[Arabowie|Arab]]
* '''obcokrajowiec''' - od semickiego czasownika ''`br'' (=''przejść, przekroczyć [granicę])'';
* '''ten z drugiej strony (rzeki)''' - od semickiego przyimka ''`br'';
* '''zakurzony podróżnik''' - od semickiego rzeczownika ''`apar'' (=''kurz, proch'');
* '''zaopatrywany w żywność''' - od akadyjskiego ''eperu'' (=''dostarczać, zaopatrywać'') lub od egipskiego ''`pr'' (=''wyposażać'');
* '''kupiec, handlarz''' - od sumeryjskiego IBIRA o tym samym znaczeniu;
 
Jako że w języku akadyjskim odpowiednikiem ''ha-BI-ru'' był ideogram SA-GAZ, czytany w niektórych miejscach jako ''habbatum'' proponowano następujące rozwiązania:
* '''dusiciel''', '''morderca''', '''procarz''' - od ideogramów SA (=''sznur, ścięgno'') oraz GAZ (=''uderzyć, zabić'');
* '''rabuś''' - od formy ''qattal'' rdzenia ''habatu'' (=''plądrować'');
* '''pracujący za żywność''' - od formy ''nomen professionis'' rdzenia ''habatu'' (=''pożyczyć, otrzymać, uzyskać'');
* '''najeźdźca''' lub '''wędrowca''', '''emigrant''', '''przybysz''' - od ''habatu'' (=''przemieścić się, przejść za, zrobić łupieżczy wypad na terytorium wroga'');
 
Zauważono także podobieństwo do arabskiego ''habata'' oznaczającego ''wędrować''. Znaczenie ''wędrować, przekroczyć, mijać, przemieszczać się'' jest wspólne także dla semickiego ''`br'' i akadyjskiego ''habatu''. W języku staroegipskim odpowiednikiem terminu ''habiru'' był ''apiru'' (`pr.w).
 
W powyższym kontekście bardzo ciekawe użycie imienia Eber (<font style="font-family:times; font-size:160%">&#1506;&#1489;&#1512;</font>) znajduje się w [[Księga Liczb|Księdze Liczb]] 24:24,
: ''Przybędą bowiem okręty Kittim, pognębią Aszszur, pognębią też Eber, ale i oni przepadną na zawsze.''
 
Balaam określa tu mianem ''Eber'' naród lub kraj, który - jak się wydaje - sąsiaduje z [[Asyria|Asyrią]] i może oznaczać ''rejon znajdujący się za rzeką'', czyli po drugiej stronie Eufratu. Także w księdze Rodzaju 10:21 czytamy:
 
: ''Również Semowi, praojcu <u>wszystkich</u> '''Hebrajczyków''' [dosł. '''synów Ebera'''] i starszemu bratu Jafeta, urodzili się [synowie].''
 
Zwrot ''wszyscy Hebrajczycy'' (''wszyscy potomkowie Ebera'') z pewnością odnosi się do różnych szczepów, plemion czy narodów, które [[Biblia]] określa hebrajskimi. Jednym z nich byli właściwi [[Hebrajczycy]] znani później jako [[Izraelici]].
 
== Występowanie w dokumentach starożytnych ==
 
Najstarsza wzmianka o '''Hapiru''' występuje pod postacią [[logogram]]u SA.GAZ w pewnym dokumencie z czasów [[Szulgi]], króla III dynastii z [[Ur]], który panował w II. połowie III tysiąclecia p.n.e. Opisano ich wówczas jako rabusiów mieszkających ze swymi rodzinami w namiotach na pustkowiu, którzy chodzą własnymi drogami, a utrzymują się z hodowli zwierząt oraz pracy na roli [http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section3/tr3111.htm]:
 
: ''Ci nadzy ludzie, którzy podróżują w martwej ciszy. Co do ich mężczyzn i ich kobiet, ich mężczyźni chodzą tam gdzie im się podoba, ich kobiety noszą wrzeciono i misę przędzalniczą [http://www.egyptstudy.org/Ostracon/HagemanSpring2006.pdf]. Ich obozowiska są gdziekolwiek je rozbiją. Dekretów Szulgi, mojego króla, oni nie przestrzegają.''<ref>[http://www.geocities.com/burtalpert/Rach_032.htm?20061 Burt Alpert, ''Rachmones. A Personal Journey through Jewish Culture in Corporate Society.'' (2004), s. 32] oraz [http://www.geocities.com/burtalpert/Rach_033.htm?20061 s. 33]</ref>
 
Ta pierwsza znana charakterystyka ''hapiru'' odpowiada także wszystkim późniejszym opisom tej grupy pochodzącym z II tysiąclecia p.n.e. Wspomina o nich co najmniej 235 tekstów [[pismo klinowe|klinowych]] z tego okresu<ref>[http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/theology/2002/e.j.van.der.steen/c1.pdf Bottéro J. 1981. ''Les Habiru, les Nomades et les Sédentaires''. ss. 89-107 w Eveline Johanna van der Steen, ''Tribes and Territories in Transition''.]</ref>.
 
=== Tabliczka z pałacu w Mari ===
W ruinach królewskiego pałacu [[Zimrilim]]a w [[Mari]] (początek II tysiąclecia p.n.e.) odkryto list wzmiankujący o wojownikach ''hapiru'':
 
: ''Następnego dnia nadeszło następujące słowo wroga: "Yapah-Adad przygotował osadę Zallul po tej stronie brzegi rzeki [[Eufrat]]u i wraz z dwoma tysiącami żołnierzy '''Hapiru''' tego kraju przebywa w mieście."''<ref>James Pritchard, ''ANET'', s. 483; Édouard Dhorme, ''RHR'', CXVIII, ss. 170-187.</ref>
 
=== Pryzma z Tikunani ===
[[Język akadyjski|Akadyjski]] dokument króla Tunip-Teššup władającego miastem-państwem Tikunani w [[Mezopotamia|Mezopotamii]] (za rządów [[Hattusilis I|Hattusilisa I]], króla [[Hetyci|Hetytów]]) wymienia 438 '''Hapiru''', którzy byli jego żołnierzami lub sługami. Większość to imiona [[huryci|huryckie]], pozostałe są wschodnio[[semici|semickie]] oraz jedno [[kasyci|kasyckie]]<ref>Mirjo Salvini, ''The Habiru prism of King Tunip-Teššup of Tikunani'' (Istituti Editoriali e Poligrafici Internazionali: Rzym, 1996), książkę omówił Robert D. Biggs w ''Journal of Near Eastern Studies'' 58 (4), October 1999, s. 294.</ref>. Fakt ten sugeruje, iż termin ''hapiru'' był stosowany wówczas nie tyle w odniesieniu do pewnego narodu czy grupy etnicznej, co raczej do ludzi prowadzących podobny styl życia (tu prawdopodobnie przybysze i bezpaństwowcy oferujący swe usługi jako zaciężni wojownicy królowi Tikunani).
 
=== Inskrypcja Idrimi z [[Mitanni]] ===
 
Książę z [[Mitanni]] imieniem Idrimi po ucieczce z Halab do Emar postanowił udać się następnie do [[Kanaan]]u, gdzie zamieszkał w miejscu o nazwie Ammija (znanym także z korespondencji amarneńskiej, np. EA 81). Byli tam już ludzie z Halab oraz krajów Mukisz, Nihi i Amae ([[huryci]]), którzy widząc Idrimi rozpoznali w nim ''syna swego pana'' i ustanowili go swoim przywódcą. Idrimi opisał później ten okres w królewskiej inskrypcji<ref>Inskrypcja Idrimi: [http://fontes.lstc.edu/~rklein/Doc5/idrimi.pdf wersja PDF], [http://www.geocities.com/farfarer2001/alalakh/idrimi_inscription.htm?200631 wersja HTML];
James Pritchard, ''ANET'', 3rd ed., p. 557.</ref>:
 
: ''Przebywałem wśród ludzi '''Hapiru''' przez siedem lat.''
 
Idrimi zdołał później zbudować statki i z pomocą swoich wojowników zdobył panowanie nad Alalak i okolicznymi terytoriami. Wydarzenia te miały miejsce mniej więcej za panowania [[Totmes III|Totmesa III]] w [[starożytny Egipt|Egipcie]]. ''Hapiru'' ukazani zostali w inskrypcji jako huryccy przybysze w [[Kanaan]]ie, którzy nie zasymilowali się z miejscową ludnością.
 
=== Apiru w Egipcie ===
Starożytne teksty egipskie wspominają o Apiru co najmniej 14 razy<ref>[http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/theology/2002/e.j.van.der.steen/ Eveline Johanna van der Steen] w swojej pracy doktorskiej [http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/theology/2002/e.j.van.der.steen/c1.pdf ''Tribes and Territories in Transition. The central east Jordan Valley and surrounding regions in the Late Bronze and Early Iron Ages: a study of the sources''] z 2002 roku wspomina o 14 starożytnych tekstach egipskich, w których jest mowa o '''Apiru''' (str. 11, powołując się na Bottéro J. 1981. Les Habiru, les Nomades et les Sédentaires. pp. 89-107 in: J.S. Castillo, ed. ''Papers of the 30th International Congress of Orientalists. 30th International Congress of Human Sciences in Asia and North Africa. Seminar: Nomads and Sedentary People.'' Mexico City)</ref>. Za rządów [[Totmes III|Totmesa III]] w [[Teby Zachodnie|tebańskich]] grobowcach Pujemre, Drugiego Proroka [[Amon (bóg egipski)|Amona]] (TT39) oraz Intefa (TT155) ukazano '''Apiru''' pracujących przy produkcji wina<ref>Nicolas Grimal, ''History of Ancient Egypt''; Torgny Säve-Söderbergh, ''The 'prw as Vintagers in Egypt'', Orientalia Suecana 1 (1952), pp. 5-7.</ref>. Z okresu panowania tego samego władcy pochodzi historia zdobycia Joppy ([[Jaffa|Jaffy]]) przez Egipcjan, kiedy to generał Tahutia (Thot=Djehuty) przemycił w koszach do miasta swoich 200 żołnierzy, którzy po zmroku otworzyli bramy. W opowieści jest także wzmianka o prośbie egipskiego generała do swojego przeciwnika z [[Jaffa|Joppy]], by wprowadzić do miasta konie zaprzęgane do rydwanów, gdyż przechodzący '''Apir''' (Apuro) mógłby je ukraść<ref>Papyrus Harris 500 (BM 10060); [http://nefertiti.iwebland.com/texts/the_taking_of_joppa.htm W. M. Flinders Petrie, ''Egyptian Tales, Translated From The Papyri''], zob. też [http://www.bookrags.com/ebooks/7413/1.html eBook]; James B. Pritchard, ''Ancient Near Eastern Texts'', p. 22.</ref>.
 
[[Ramzes IV]] na [[stela|steli]] w Wadi Hammamat mówi o wysłaniu do kamieniołomów ekspedycji liczącej ponad 8.000 ludzi, z czego 800 stanowili '''Apiru'''<ref>[http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/02-Exodus/Text/Articles/Kline-Habiru-Pt2-WTJ.pdf Meredith G. Kline, ibid., przypis 122.]; Oswald Loretz, ibid., str. 40.</ref>.
 
=== Korespondencja amarneńska ===
Listy odkryte w [[Tell el-Amarna]] pochodziły od władców [[Babilonia|Babilonii]], [[Mitanni]], [[Hetyci|Hetytów]] oraz królów miast-państw [[Syropalestyna|Syro-Palestyny]] i były skierowane do [[Amenhotep III|Amenhotepa III]] oraz [[Amenhotep IV|Amenhotepa IV]]. Na wielu tabliczkach z archiwum królewskiej korespondencji pojawiają się wzmianki o '''Habiru''', gdzie zostali oni ukazani jako lud pustoszący miasta [[Kanaan]]u, nie uznający władzy Egiptu, ''zbiegłe [bezpańskie] psy''.
 
* Rib-Addi (Rib-Hadda) z Gubla (Gebel = [[Byblos]]):
 
; EA 75 :''Jednak wojna '''`Apiru''' przeciwko mnie jest sroga. Synów, córek już nie ma, mebli domowych, gdyż zostały one sprzedane w Jarimuta, abyśmy utrzymali się przy życiu.''[http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/amarna75.html]
 
; EA 79 :''Wiedz, że odkąd Amanappa przybył do mnie wszyscy '''`Apiru''' obrócili się przeciwko mnie za sprawą Abdi-Ashirta. Niech mój pan słucha słów swego sługi i niech wyśle mi garnizon, aby bronić miasto króla aż do nadejścia łuczników. A jeżeli nie będzie łuczników to wszystkie ziemie połączą się z '''`Apiru'''. Wysłuchaj, od podoboju Bit-Arha zgodnie z żądaniem Abdi-Ashirta dążą oni w ten sam sposób do zjednoczenia [miast] Gubla i Batruna; i tak wszystkie ziemie byłyby zjednoczone z '''`Apiru'''. Dwa miasta pozostają przy mnie, a oni również usiłują odebrać je z ręki króla. Niech mój pan wyśle garnizon do swoich dwóch miast aż do przybycia łuczników i da mi coś do wyżywienia ich. Ja nie mam nic.''[http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/amarna79.html]
 
; EA 81 :''Niech król, mój pan, wie, że wojna z `Abdi-Ashirta jest sroga, i on zabrał wszystkie moje miasta dla siebie. Gubla i Batruna mi pozostają, a on usiłuje zabrać te dwa miasta. Powiedział mężom z Gubla, "Zabijcie swojego pana i przyłączcie się do '''`Apiru''' tak jak Ammija"''[http://www.courses.psu.edu/cams/cams400w_aek11/letters.html]
 
* Labayu z [[Sychem]]:
 
; EA 254 :''Nie wiedziałem, że mój syn związał się z '''Hapiru''', i z pewnością oddałbym go w ręce Addaya.''
 
* Milkilu z [[Gezer]]:
 
; EA 271 :''Niech król, mój pan, chroni swoją ziemię od ręki '''`Apiru'''. Jeżeli nie, niech król, mój pan, przyśle rydwany, żeby nas zabrać, aby nasi słudzy nas nie zgładzili.''<ref>James Pritchard ''ANET'', 3rd edition, (1969), p. 486.</ref>
 
* Abdu-Heba (Abdi-Heba) z [[Jeruzalem]]:
 
; EA 286 :''Jak król, mój pan, żyje będę mówić przedstawicielowi króla, mojego pana: "Czemu kochasz '''Hapiru''' a władców (=gubernatorów) nienawidzisz?" [...] Wszyscy władcy są zgubieni; królowi, mojemu panu, nie pozostał ani jeden władca. Niech król zwróci uwagę na łuczników i niech król, mój pan, przyśle oddziały łuczników, król nie ma już ziem. '''Hapiru''' plądrują terytoria króla. Jeżeli będą łucznicy tego roku, wszystkie ziemie króla pozostaną; lecz jeśli nie będzie łuczników, wszystkie terytoria króla, mojego pana, będą zgubione!''[http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/amarna286.html]
 
; EA 287 :''Spójrz, to jest dzieło Milkili i czyn synów Labayu, którzy oddali kraj [ludziom] '''has-pi-ri'''''
 
; EA 288 :''Ale jest wrogość przeciwko mnie. Stałem się jak '''Habiru'''. [...] Silne ramię króla może podbić Nahrima i Kapsi, lecz teraz '''Habiru''' biorą ziemie króla. Nie ma ani jednego władcy [miasta-państwa] należącego do króla, mojego pana. Wszyscy oni są zgubieni. Spójrz! Turbazu został zabity w bramie miasta Zilu, lecz król [nic nie zrobił]. Spójrz! Zimrida z [[Lakisz]] został zabity przez sługi, którzy współdziałali z '''Habiru'''. Yaptih-Adda został zabity w bramie Sillu...''[http://pirate.shu.edu/~carterch/bible/amarna.html]
 
* Yapahu (Yapakhu) z [[Gezer]]:
 
; EA 298 :''Niech król, mój pan, będzie świadomy, że mój młodszy brat zbuntował się przeciwko mnie i wkroczył do Muhhazu, i oddał swoje obie ręce przywódcy '''`Apiru'''.''[http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/amarna298.html]-
 
Poza podanymi przykładami '''Habiru''' pojawiają się jeszcze wiele razy w [[listy z Amarna|listach amarneńskich]], głównie pod postacią [[logogram]]u SA.GAZ<ref>[[listy z Amarna]]:[http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA60-114.html EA 60-114], [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA115-162.html EA 115-162], [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA163-262.html EA 163-262], [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA263-end.html EA 263-381]; tłumaczenia: William L. Moran, ''The Amarna Letters'' (Johns Hopkins University Press: 2002).</ref>. Uwagę przykuwa popłoch, jaki wzbudzali oni wśród władców miast-państw [[Palestyna|Palestyny]] z powodu swoich licznych sukcesów militarnych. Historycy nie wiedzą dlaczego król [[Egipt]]u nie wysłał swojej armii, aby w zdecydowany sposób rozprawić się z zagrożeniem na poddanych mu terytoriach. Trudno utrzymać także koncepcję, iż '''Habiru''' były wówczas jedynie bandami włóczęgów. Z pewnością termin oznacza bezpaństwowców, pogardzanych przybyszów spoza [[Kanaan]]u prowadzących przynajmniej po części koczowniczy styl życia, lecz zdolność zdobywania licznych obwarowanych miast świadczy o zjednoczeniu sił, dobrej organizacji i przywództwie oraz dosyć licznej armii. Odkrycia archeologiczne potwierdzają zniszczenie części miast-państw [[Palestyna|Palestyny]] w okresie amarneńskim (m.in. Arad, Betel, Debir, Jerycho, Hasor, Lakisz). Według tradycyjnej chronologii biblijnej to właśnie za rządów [[Amenhotep III|Amenhotepa III]] oraz [[Amenhotep IV|Amenhotepa IV]] plemiona [[Hebrajczycy|hebrajskie]] dokonały inwazji na [[Kanaan]]. Z tego też powodu, część badaczy uważa, że termin '''Habiru''' z [[listy z Amarna|listów z Amarna]] odnosi się do '''[[Hebrajczycy|Hebrajczyków]]'''.
 
== Habiru a Hebrajczycy ==
Do chwili obecnej nie udało się jednoznacznie ustalić czy plemiona [[Hebrajczycy|hebrajskie]] także określano mianem ''Habiri''. Nie ma tym samym całkowitej pewności co do teorii, według której określenie ''Hebrajczyk'' pochodzi od terminu ''Hapiru''. Tym niemniej, taka etymologia nazwy wydaje się najbardziej prawdopodobna, biorąc pod uwagę zbieżność opisów pochodzących ze starożytnych inskrypcji oraz samej [[Biblia|Biblii]]:
* pierwotnie istniało wiele szczepów hebrajskich pochodzących od [[Eber]]a ([[Księga Rodzaju]] 10:21);
* [[Hebrajczycy]] byli w [[Kanaan]]ie przybyszami zza [[Eufrat]]u ([[Księga Rodzaju]] 11:31);
* prowadzili wędrowny tryb życia mieszkając w namiotach ([[Księga Rodzaju]] 12:8);
* czasami dopuszczali się rozbojów ([[Księga Rodzaju]] 34);
* niektórych uprowadzano jako niewolników do Egiptu ([[Księga Rodzaju]] 40:15);
* określano ich ''Hebrajczykami'' jeszcze zanim stali się rozpoznawanym narodem ([[Księga Rodzaju]] 39:14.17, 41:12);
* ok. 450 lat przed najazdem Szeszaka na Judę podbili wiele miast-państw Kanaanu ([[1 Księga Królewska]] 6:1, 14:25).
 
Ponad połowa wszystkich wersetów [[Stary Testament|starotestamentowych]] używających określenia ''Hebrajczyk'' (19/32) pochodzi sprzed momentu [[Exodus]]u Hebrajczyków z Egiptu|exodusu]] ([[Księga Rodzaju]] 14:13 — [[Księga Wyjścia]] 10:3), zaś po czasach [[Saul (król Izraela)|Saula]] istnieją już tylko trzy tego typu wzmianki ([[Księga Jeremiasza]] 34:9.14; [[Księga Jonasza]] 1:9). Także starożytne inskrypcje po [[Ramzes IV|Ramzesie IV]] nie wspominają już więcej o ''hapiru''.
 
{{Main|Izrael predynastyczny}}
 
=={{Przypisy==}}
<references/>
 
[[Kategoria:Etnologia]]
63 854

edycje