Habiru: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 29 bajtów ,  11 lat temu
m
m (Popups: Zmiana linku ze strony przekierowującej Semici na Ludy semickie, drobne techniczne, szablon)
{{Dopracować|Proszę poprawić sposób zamieszczania linków zewnętrznych jako przypisów zgodnie z zaleceniami edycyjnymi}}
 
'''Habiru''' (także '''Habiri''', '''Khabiri''', '''Hapiru''', '''`Apiru''', '''`Eperu''') to starożytna nazwa grupy ludzi zamieszkujących rejon [[Syropalestyna|Syropalestyny]], którzy nie posiadali własnego państwa. Byli przybyszami (zza [[Eufrat]]u) i prowadzili głównie koczowniczy tryb życia, przez co można ich porównać do wędrownych [[Romowie|Cyganów]]. Do grupy tej należeli głównie [[Huryci]] i [[Ludy semickie|Semici]], zaś w starożytnych inskrypcjach występują jako włóczędzy i rabusie, zaciężni wojownicy, słudzy i niewolnicy oraz kupcy i handlarze. Z racji zbliżonego brzmienia oraz wspólnego [[źródłosłówetymologia|źródłosłowu]] nazwy, podobnego stylu życia, a także relacjach o podboju [[Kanaan]]u w [[Listy z Amarna|listach amarneńskich]] wielu uczonych uważa, że do grupy tej zaliczano także '''[[Hebrajczycy|Hebrajczyków]]'''.
 
== Etymologia nazwy ==
G. Kline<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Meredith_G._Kline Meredith</ref> w swojej pracy doktorskiej ''The Habiru: Kin or Foe of Israel'' poświęcił wiele miejsca dogłębnej analizie pochodzenia słowa ''Habiru''<ref>[http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/02-Exodus/Text/Articles/Kline-Habiru-Pt1-WTJ.pdf Meredith G. Kline, "Ha-BI-ru - Kin or Foe of Israel" in ''Westminster Theological Journal'' 19 (1956) 1-24.]</ref>. Zaprezentował on różne opcje genezy słowa postulowane przez uczonych:
* '''nomad''', '''koczownik''' - od semickiego czasownika ''`br'' (=''mijać, przechodzić [z miejsca na miejsce])''; możliwe pokrewieństwo z terminem [[Arabowie|Arab]]
* '''obcokrajowiec''' - od semickiego czasownika ''`br'' (=''przejść, przekroczyć [granicę])'';
* '''ten z drugiej strony (rzeki)''' - od semickiego przyimka ''`br'';
* '''zakurzony podróżnik''' - od semickiego rzeczownika ''`apar'' (=''kurz, proch'');
* '''zaopatrywany w żywność''' - od akadyjskiego ''eperu'' (=''dostarczać, zaopatrywać'') lub od egipskiego ''`pr'' (=''wyposażać'');
* '''kupiec, handlarz''' - od sumeryjskiego IBIRA o tym samym znaczeniu;
 
Jako że w języku akadyjskim odpowiednikiem ''ha-BI-ru'' był ideogram SA-GAZ, czytany w niektórych miejscach jako ''habbatum'' proponowano następujące rozwiązania:
* '''dusiciel''', '''morderca''', '''procarz''' - od ideogramów SA (=''sznur, ścięgno'') oraz GAZ (=''uderzyć, zabić'');
* '''rabuś''' - od formy ''qattal'' rdzenia ''habatu'' (=''plądrować'');
* '''pracujący za żywność''' - od formy ''nomen professionis'' rdzenia ''habatu'' (=''pożyczyć, otrzymać, uzyskać'');
* '''najeźdźca''' lub '''wędrowca''', '''emigrant''', '''przybysz''' - od ''habatu'' (=''przemieścić się, przejść za, zrobić łupieżczy wypad na terytorium wroga'');
 
Zauważono także podobieństwo do arabskiego ''habata'' oznaczającego ''wędrować''. Znaczenie ''wędrować, przekroczyć, mijać, przemieszczać się'' jest wspólne także dla semickiego ''`br'' i akadyjskiego ''habatu''. W języku staroegipskim odpowiednikiem terminu ''habiru'' był ''apiru'' (`pr.w).
 
Należy przy tym zwrócić także uwagę na genezę słowa '''Hebrajczyk'''. W języku hebrajskim brzmi ono ''ibri'' (<font style="font-family:times; font-size:160%">&#1506;&#1489;&#1512;&#1497;</font>) i oznacza ''ten zza'' lub ''będący spoza'', czyli ''przychodzień, przybysz, obcokrajowiec''. Potwierdzenie takiego tłumaczenia można znaleźć w nazwach geograficznych wywodzących się z tego samego rdzenia, np. Abarim (<font style="font-family:times; font-size:160%">&#1506;&#1489;&#1512;&#1497;&#1501;</font> = ''rejony poza'', pasmo górskie w Moabie po wschodniej stronie [[Jordan]]u naprzeciwko [[Jerycho|Jerycha]]) lub Ebrona (<font style="font-family:times; font-size:160%">&#1506;&#1489;&#1512;&#1497;&#1504;&#1492;</font> = ''przejście'', jeden z etapów wędrówki Izraelitów przez pustynię niedaleko [[EcjonEsjon-Geber|Esjon Geber]], obecnego [[Ejlat]]). Także słowo ''gniew'' (ebra, <font style="font-family:times; font-size:160%">&#1506;&#1489;&#1512;&#1492;</font>) zawiera w sobie znaczenie ''przelania się, przepływu z nadmiaru''. Zapisywany identycznie wyraz ''abara'' tłumaczono jako ''równina [pustyni]'' lub ''prom'' ([[2 Księga Samuela]] 15:28, 17:16, 19:18). Wszystkie one pochodzą od wspomnianego wcześniej słowa ''abar'' czy też ''eber'' (<font style="font-family:times; font-size:160%">&#1506;&#1489;&#1512;</font>) o znaczeniach ''minąć, przekroczyć, przejść, za, poza, [druga] strona'', stąd też imię [[Eber (postać biblijna)|Eber]] ([[Księga Rodzaju]] 10:21-11:17) oznacza ''obszar poza''.
 
Można się jedynie domyślać, że narody zamieszkujące [[Kanaan]] używały terminu ''ibri'' (=''pochodzący spoza, emigrant, przybysz'') w odniesieniu do różnych grup napływających do [[Palestyna|Palestyny]] z obszarów [[Mezopotamia|Mezopotamii]]. Widać to na przykładzie [[Abraham]]a, który został nazwany ''hebrajczykiem'' dopiero jako wędrowny przybysz w [[Kanaan]]ie ([[Księga Rodzaju]] 14:13). Podobnie też, termin ten został użyty kilkakrotnie przez Egipcjan w odniesieniu do Józefa jako niewolnika z okolic [[Palestyna|Palestyny]] na długo przed powstaniem narodu hebrajskiego ([[Księga Rodzaju]] 39:14.17, 41:12). Sam Józef nazywa [[Kanaan]] ziemią [[Hebrajczycy|Hebrajczyków]], chociaż jego rodzina liczyła wówczas mniej niż 70 osób ([[Księga Rodzaju]] 40:15). Z kolei werset z [[Księga Rodzaju|Księgi Rodzaju]] 43:32 może oznaczać, iż Egipcjanie zwyczajowo nie jadali przy wspólnym stole z ''Hebrajczykami''. Wszystkie przypadki użycia nazwy '''Hebrajczyk''' w księdze Rodzaju sugerują, iż termin ten był pierwotnie używany nie tylko w odniesieniu do Izraelitów, lecz oznaczał wszelkich bezpaństwowców przybyłych zza [[Eufrat]]u, którzy wędrowali po [[Kanaan]]ie.
: ''Przybędą bowiem okręty Kittim, pognębią Aszszur, pognębią też Eber, ale i oni przepadną na zawsze.''
 
Balaam określa tu mianem ''Eber'' naród lub kraj, który - jak się wydaje - sąsiaduje z [[Asyria|Asyrią]] i może oznaczać ''rejon znajdujący się za rzeką'', czyli po drugiej stronie Eufratu. Także w księdze Rodzaju 10:21 czytamy:
 
: ''Również Semowi, praojcu <u>''wszystkich</u>'' '''Hebrajczyków''' [dosł. '''synów Ebera'''] i starszemu bratu Jafeta, urodzili się [synowie].''
 
Zwrot ''wszyscy Hebrajczycy'' (''wszyscy potomkowie Ebera'') z pewnością odnosi się do różnych szczepów, plemion czy narodów, które [[Biblia]] określa hebrajskimi. Jednym z nich byli właściwi [[Hebrajczycy]] znani później jako [[Żydzi|Izraelici]].
 
== Występowanie w dokumentach starożytnych ==
[[Seti I]] na [[stela|steli]] wystawionej w [[Bet Szean]] mówi, że wysłał swoje oddziały przeciwko '''Apiru''' z góry [[Jarmut]] (hebr. <font style="font-family:times; font-size:160%">&#1497;&#1512;&#1502;&#1493;&#1514;</font> w [[Księga Jozuego|Księdze Jozuego]] 21:29), którzy razem z ludem [[Tejer]] zaczęli atakować Azjatów mieszkających w [[Rehem]]<ref>J. B. Pritchard, ''ANET'', p.254-5; ''BASOR'' (1952): 24-32.</ref>
 
Dwa listy urzędników [[Ramzes II|Ramzesa II]] wspominają o '''Apiru''', którzy ''transportują kamienie na wielki pylon Ramzesa''<ref>Papyrus Leiden 348, ''recto'' 6:6 oraz 349, ''recto'' 15; Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson, ''A History of the Jewish People'' (Harvard University Press: 1976); [http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/02-Exodus/Text/Articles/Kline-Habiru-Pt2-WTJ.pdf Meredith G. Kline, "The Ha-bi-ru - kin or foe of Israel?" in ''Westminster Theological Journal'' (1956) 170-84, przypis 122.]; Oswald Loretz, ''Habiru - Habräer'' (Berlin: DeGruyter, 1984), str. 39 oraz przypis 161.</ref>.
 
[[Ramzes III]] w jednym ze swoich dekretów wymienia '''Apiru''' wśród sług świątynnych w [[Heliopolis]]<ref>Papyrus Harris I, 31, 8. [http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/02-Exodus/Text/Articles/Kline-Habiru-Pt2-WTJ.pdf Meredith G. Kline, ibid., p. 171.]; J. B. Pritchard, ''ANET'', s. 261; Oswald Loretz, ibid., s. 39.</ref>.
 
[[Ramzes IV]] na [[stela|steli]] w Wadi Hammamat mówi o wysłaniu do kamieniołomów ekspedycji liczącej ponad 8.000 ludzi, z czego 800 stanowili '''Apiru'''<ref>[http://faculty.gordon.edu/hu/bi/ted_hildebrandt/OTeSources/02-Exodus/Text/Articles/Kline-Habiru-Pt2-WTJ.pdf Meredith G. Kline, ibid., przypis 122.]; Oswald Loretz, ibid., str. 40.</ref>.
 
=== Korespondencja amarneńska ===
Listy odkryte w [[Tell el-Amarna]] pochodziły od władców [[Babilonia|Babilonii]], [[Mitanni]], [[Hetyci|Hetytów]] oraz królów miast-państw [[Syropalestyna|Syro-Palestyny]] i były skierowane do [[Amenhotep III|Amenhotepa III]] oraz [[Amenhotep IVEchnaton|Amenhotepa IV]]. Na wielu tabliczkach z archiwum królewskiej korespondencji pojawiają się wzmianki o '''Habiru''', gdzie zostali oni ukazani jako lud pustoszący miasta [[Kanaan]]u, nie uznający władzy Egiptu, ''zbiegłe [bezpańskie] psy''.
 
* Rib-Addi (Rib-Hadda) z Gubla (Gebel = [[Byblos]]):
; EA 271 :''Niech król, mój pan, chroni swoją ziemię od ręki '''`Apiru'''. Jeżeli nie, niech król, mój pan, przyśle rydwany, żeby nas zabrać, aby nasi słudzy nas nie zgładzili.''<ref>James Pritchard ''ANET'', 3rd edition, (1969), p. 486.</ref>
 
* Abdu-Heba (Abdi-Heba) z [[Jerozolima|Jeruzalem]]:
 
; EA 286 :''Jak król, mój pan, żyje będę mówić przedstawicielowi króla, mojego pana: "Czemu kochasz '''Hapiru''' a władców (=gubernatorów) nienawidzisz?" [...] Wszyscy władcy są zgubieni; królowi, mojemu panu, nie pozostał ani jeden władca. Niech król zwróci uwagę na łuczników i niech król, mój pan, przyśle oddziały łuczników, król nie ma już ziem. '''Hapiru''' plądrują terytoria króla. Jeżeli będą łucznicy tego roku, wszystkie ziemie króla pozostaną; lecz jeśli nie będzie łuczników, wszystkie terytoria króla, mojego pana, będą zgubione!''[http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/amarna286.html]
 
; EA 287 :''Spójrz, to jest dzieło Milkili i czyn synów Labayu, którzy oddali kraj [ludziom] '''has-pi-ri'''''
 
; EA 288 :''Ale jest wrogość przeciwko mnie. Stałem się jak '''Habiru'''. [...] Silne ramię króla może podbić Nahrima i Kapsi, lecz teraz '''Habiru''' biorą ziemie króla. Nie ma ani jednego władcy [miasta-państwa] należącego do króla, mojego pana. Wszyscy oni są zgubieni. Spójrz! Turbazu został zabity w bramie miasta Zilu, lecz król [nic nie zrobił]. Spójrz! Zimrida z [[Lakisz]] został zabity przez sługi, którzy współdziałali z '''Habiru'''. Yaptih-Adda został zabity w bramie Sillu...''[http://pirate.shu.edu/~carterch/bible/amarna.html]
; EA 298 :''Niech król, mój pan, będzie świadomy, że mój młodszy brat zbuntował się przeciwko mnie i wkroczył do Muhhazu, i oddał swoje obie ręce przywódcy '''`Apiru'''.''[http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/amarna298.html]-
 
Poza podanymi przykładami '''Habiru''' pojawiają się jeszcze wiele razy w [[listy z Amarna|listach amarneńskich]], głównie pod postacią [[logogram]]u SA.GAZ<ref>[[listy z Amarna]]:[http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA60-114.html EA 60-114], [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA115-162.html EA 115-162], [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA163-262.html EA 163-262], [http://www.tau.ac.il/humanities/semitic/EA263-end.html EA 263-381]; tłumaczenia: William L. Moran, ''The Amarna Letters'' (Johns Hopkins University Press: 2002).</ref>. Uwagę przykuwa popłoch, jaki wzbudzali oni wśród władców miast-państw [[Palestyna|Palestyny]] z powodu swoich licznych sukcesów militarnych. Historycy nie wiedzą dlaczego król [[Egipt]]u nie wysłał swojej armii, aby w zdecydowany sposób rozprawić się z zagrożeniem na poddanych mu terytoriach. Trudno utrzymać także koncepcję, iż '''Habiru''' były wówczas jedynie bandami włóczęgów. Z pewnością termin oznacza bezpaństwowców, pogardzanych przybyszów spoza [[Kanaan]]u prowadzących przynajmniej po części koczowniczy styl życia, lecz zdolność zdobywania licznych obwarowanych miast świadczy o zjednoczeniu sił, dobrej organizacji i przywództwie oraz dosyć licznej armii. Odkrycia archeologiczne potwierdzają zniszczenie części miast-państw [[Palestyna|Palestyny]] w okresie amarneńskim (m.in. Arad, Betel, Debir, Jerycho, Hasor, Lakisz). Według tradycyjnej chronologii biblijnej to właśnie za rządów [[Amenhotep III|Amenhotepa III]] oraz [[Amenhotep IVEchnaton|Amenhotepa IV]] plemiona [[Hebrajczycy|hebrajskie]] dokonały inwazji na [[Kanaan]]. Z tego też powodu, część badaczy uważa, że termin '''Habiru''' z [[listy z Amarna|listów z Amarna]] odnosi się do '''[[Hebrajczycy|Hebrajczyków]]'''.
 
== Habiru a Hebrajczycy ==
* ok. 450 lat przed najazdem Szeszaka na Judę podbili wiele miast-państw Kanaanu ([[1 Księga Królewska]] 6:1, 14:25).
 
Ponad połowa wszystkich wersetów [[Stary Testament|starotestamentowych]] używających określenia ''Hebrajczyk'' (19/32) pochodzi sprzed momentu [[Exodus]]u Hebrajczyków z Egiptu ([[Księga Rodzaju]] 14:13 [[Księga Wyjścia]] 10:3), zaś po czasach [[Saul (król Izraela)|Saula]] istnieją już tylko trzy tego typu wzmianki ([[Księga Jeremiasza]] 34:9.14; [[Księga Jonasza]] 1:9). Także starożytne inskrypcje po [[Ramzes IV|Ramzesie IV]] nie wspominają już więcej o ''hapiru''.
 
{{Main|Izrael predynastyczny}}
16 600

edycji