Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 8186 bajtów, 9 lat temu
usuwam przeniesione
<!-- Artykuł w trakcie edycji, ale uzupełnianie/korygowanie mile widziane. Ark, 21-02-2010 -->
 
{{disambigR|pojęcia biologicznego|[[Systematyka|inne znaczenia tego słowa]]}}
'''Systematyka organizmów''', '''systematyka biologiczna''' – najstarsza dziedzina nauk biologicznych, [[nauka]] zajmująca się badaniem [[Różnorodność biologiczna|różnorodności]] [[organizm]]ów, ich [[filogeneza|pochodzeniem]], pokrewieństwem, [[klasyfikacja biologiczna|klasyfikowaniem]], katalogowaniem oraz [[Opis naukowy|opisywaniem]]. Systematyka grupuje organizmy w jednostki stanowiące [[takson]]y w hierarchicznej strukturze [[Kategoria systematyczna|kategorii systematycznych]], w wyniku czego powstaje układ systematyczny (system). Reguły klasyfikacji i nazewnictwa systematycznego określa [[taksonomia]], a relacje pokrewieństwa ewolucyjnego między taksonami – [[filogenetyka]]. Niekiedy termin ''taksonomia'' bywa rozszerzany na całą systematykę, jednak w ścisłym znaczeniu jest jej działem zajmującym się metodologiczną, zmatematyzowaną stroną<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.zielnik.biol.uw.edu.pl/klasyfikacja.html|tytuł=Klasyfikacja biologiczna|nazwisko=Spalik|imię=Krzysztof|praca=Krótki kurs systematyki|opublikowany=Zielnik Wydziału Biologii UW|język=pl|data dostępu=2010-02-23}}</ref>. Dotychczas odkryto, opisano i nazwano co najmniej 1,75 mln gatunków organizmów żyjących obecnie na [[Ziemia|Ziemi]] oraz kilkaset tysięcy organizmów wymarłych.
[[uk:Систематика]]
[[zh:系統分類學]]
 
 
<!-- Do przeniesienia lub dopracowania
Nie jest to jednak zaszeregowanie raz na zawsze ustalone – często dokonuje się [[rewizja taksonomiczna|rewizji taksonomicznych]] zmieniając rangę i wzajemne relacje taksonów zgodnie ze zmieniającym się stanem wiedzy na temat poszczególnych grup organizmów (a w szczególności na temat ich pokrewieństw). Często jednocześnie egzystuje kilka alternatywnych "systemów" na danym poziomie, każdy uznawany przez inną grupę [[taksonom]]ów. Widać to nawet na najwyższym poziomie, gdzie współistnieją przynajmniej trzy różne podziały całego świata żywego.
 
== Hierarchiczny system taksonów ==
{{main|Kategoria systematyczna}}
W bardziej tradycyjnych podziałach najwyższym taksonem jest [[królestwo (biologia)|królestwo]] lub [[nadkrólestwo (biologia)|nadkrólestwo]], w nowszych przyjmuje się podział na jeszcze wyższe jednostki – [[domena (biologia)|domeny]] lub [[cesarstwo (biologia)|cesarstwa]]. Poniżej przedstawiono hierarchiczny system taksonów zgodny z tradycyjnym podziałem.
 
{|class="wikitable" width="100%" style="text-align: center"
!Ranga
!Nazwa łacińska rangi
!Przykład (nazwa łacińska)
!Przykład (nazwa polska)
|-
|[[Nadkrólestwo (biologia)|Nadkrólestwo]]||''Superregnum''||Eucaryota||[[Jądrowce|jądrowe]]
|-
|[[Królestwo (biologia)|Królestwo]]||''Regnum''||Protista||[[protisty]]
|-
|[[Gromada (biologia)|Gromada]]||''Divisio''||Euglenophyta||[[eugleniny]]
|-
|[[Klasa (biologia)|Klasa]]||''Classis''||Euglenophyceae||[[euglenowe]]
|-
|[[Rząd (biologia)|Rząd]]||''Ordo''||Euglenales||[[euglenowce]]
|-
|[[Rodzina (biologia)|Rodzina]]||''Familia''||Euglenaceae||[[euglenowate]]
|-
|[[Rodzaj (biologia)|Rodzaj]]||''Genus''||''Euglena''||[[Euglena zielona|euglena]]
|-
|[[Gatunek (biologia)|Gatunek]]||''Species''||''Euglena viridis''||[[euglena zielona]]
|}
 
Stosowane są również taksony wewnątrzgatunkowe, np. [[podgatunek]], [[odmiana (biologia)|odmiana]], [[forma (biologia)|forma]]. Nie mają charakteru taksonomicznego jednostki podziału w obrębie gatunku oparte na kryteriach fenotypowych, takie jak [[kultywar]] stosowany do klasyfikacji roślin uprawnych oraz [[rasa]]. Tworzy się także taksony pomocnicze poprzez dodanie przedrostka '''nad-''' ([[łacina|łac.]] ''super-'', np. nadrodzina – ''superfamilia'') lub '''pod-''' ([[łacina|łac.]] ''sub-'', np. podrodzina – ''subfamilia'').
 
== Podziały świata żywego ==
{{Dopracować|sekcja|dodać sekcję o podziale Woese i in z 1990, jeśli to możliwe o tym który z podziałów systematycznych jest najpopularniejszy}}
 
=== Tradycyjny podział ===
Najbardziej tradycyjny podział, wywodzący się jeszcze od [[Arystoteles]]a, a utrwalony przez [[Karol Linneusz|Linneusza]] to podział na dwa królestwa: [[zwierzęta]] i [[rośliny]]. Był on uznawany za obowiązujący jeszcze w pierwszej połowie [[XX wiek]]u, a jego pozostałości widać wciąż w podziałach nauk biologicznych (porównaj [[Botanika]], [[Zoologia]], [[Taksonomia roślin]] itp.). Kolejne próby usystematyzowania organizmów żywych podejmowali między innymi [[Armen Tachtadżian|Armen Takhtajan]], [[Arthur Cronquist]] i [[Carl Woese]].
 
=== Podział Whittakera i Margulis ===
Obecnie najczęściej stosowanym podziałem jest podział na 6 królestw (''regnum'') w obrębie 2 [[nadkrólestwo (biologia)|nadkrólestw]] (''superregna'').
Podział ten wywodzi się od systemu pięciu królestw zaproponowanego w [[1978]] roku przez [[Robert Whittaker|Roberta Whittakera]] i [[Lynn Margulis]].
* [[Prokarioty|Bezjądrowe]] (''Prokaryota'') – organizmy bez [[jądro komórkowe|jądra komórkowego]]:
** [[Eubakterie]] (''Eubacteria'') – obejmują [[bakterie]], [[sinice]] i [[prochlorofity]]
** [[Archeowce|Archeany]] (''Archaea'')
* [[Jądrowce|Jądrowe]] (''Eukaryota'') – organizmy posiadające wyraźne [[jądro komórkowe|jądra komórkowe]]:
** [[Rośliny]] (''Plantae'')
** [[Protisty]] (''Protista'') – np. [[Protisty|pierwotniaki]] i [[glony]]
** [[Grzyby]] (''Fungi'')
** [[Zwierzęta]] (''Animalia'')
 
=== Podział Cavaliera-Smitha ===
Konkurencyjny system autorstwa [[Thomas Cavalier-Smith|Thomasa Cavaliera-Smitha]] zaproponowany w [[1983]] i zmodyfikowany w [[1998]] roku
przewiduje sześć królestw:
 
[[Cesarstwo (biologia)|Cesarstwo]]: ''Procaryota''
* ''[[Bakterie|Bacteria]]'' – [[bakterie]] (wszystkie prokarionty)
 
Cesarstwo: ''[[Jądrowce|Eucaryota]]''
* ''[[Protisty zwierzęce|Protozoa]]'' (jednokomórkowe eukarionty nie zaliczone do innych królestw)
* ''[[Chromista]]'' (niektóre glony, np. brunatnice i okrzemki i pewne heterotrofy)
* ''[[Grzyby|Fungi]]'' – [[grzyby]]
* ''[[Rośliny|Plantae]]'' – [[rośliny]] (łącznie z zielenicami i krasnorostami)
* ''[[Zwierzęta|Animalia]]'' – [[zwierzęta]]
 
W pierwotnej wersji przewidywał podział na 8 królestw (były jeszcze Archaea i Archezoa, ale autor uznał, że nie ma podstaw do ich wyodrębniania).
Podział ten był początkowo mało popularny, gdyż uchodził za zbyt nowatorski, a popularną teorię trzech domen Woesego uważa za opartą na błędnej interpretacji danych molekularnych. Stopniowo zyskuje jednak nowych zwolenników w liczących się ośrodkach naukowych na świecie.
 
=== Podział Adla, Simpsona, Farmera i innych ===
W roku 2005 bazując na najnowszych odkryciach filogenetycznych grupa 28 taksonomów zaproponowała nowy podział polegający na wyróżnieniu 6 grup systematycznych w obrębie ''[[Jądrowce|Eucaryota]]'' (ze względu na typową dla [[taksonomia filogenetyczna|taksonomii filogenetycznej]] ucieczkę od [[kategoria systematyczna|kategorii systematycznych]] autorzy nie określili ich rangi):
 
* [[Opisthokonta]] ([[zwierzęta]], [[grzyby]], [[Wiciowce kołnierzykowe|wiciowce kołnierzykowate]], [[Mesomycetozoa]])
* [[Amoebozoa]] ([[ameby]], [[śluzowce]] i kilka [[gatunek (biologia)|gatunków]] bez [[mitochondrium|mitochondriów]])
* [[Excavata]] ([[eugleniny]], [[Oxymonada]], [[Diplomonada]], [[Jakobidae]], [[parabasalia]], [[kinetoplastydy]])
* [[Rhizaria]] ([[otwornice]], [[promienice]])
* [[Rośliny|Archaeplastida]] ([[glaukocystofity]], [[krasnorosty]], [[rośliny zielone]])
* [[Chromalveolata]] ([[tobołki (glony)|tobołki]], [[orzęski]], [[kryptomonady|kryptofity]], [[haptofity]], [[brunatnice]], [[okrzemki]]).
 
=== Porównanie podziałów systematycznych ===
{| style="margin-left: 0.5em;" width="100%"
! <small>Linnaeus<br />1735<br />2 królestwa</small>
! <small>Haeckel<br />1866<br />3 królestwa</small>
! <small>Chatton<br />1937<br />2 nadkrólestwa</small>
! <small>Copeland<br />1956<br />4 królestwa</small>
! <small>Whittaker<br />1969<br />5 królestw</small>
! <small>Woese i in.<br />1977<br />6 królestw</small>
! <small>Woese i in.<br />1990<br />3 domeny</small>
|-
| rowspan = "3" |
| bgcolor="khaki" rowspan="3" | [[Protisty|Protista]]
| bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | [[Prokarioty|Prokaryota]]
| bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | [[Monera (biologia)|Monera]]
| bgcolor="lightgrey" rowspan="2" | [[Monera (biologia)|Monera]]
| bgcolor="lightgrey" | [[Bakterie|Eubacteria]]
| bgcolor="lightgrey" | [[Bakterie|Bacteria]]
|-
| bgcolor="darkgray" | [[Archeowce|Archaebacteria]]
| bgcolor="darkgray" | [[Archeowce|Archaea]]
|-
| bgcolor="#e0d0b0" rowspan="4" | [[Jądrowce|Eukaryota]]
| bgcolor="khaki" rowspan = "2" | [[Protisty|Protoctista]]
| bgcolor="khaki" | [[Protisty|Protista]]
| bgcolor="khaki" | [[Protisty|Protista]]
| bgcolor="#e0d0b0" rowspan="4" | [[Jądrowce|Eukarya]]
|-
| bgcolor="lightgreen" rowspan="2" | [[Rośliny|Vegetabilia]]
| bgcolor="lightgreen" rowspan="2" | [[Rośliny|Plantae]]
| bgcolor="lightblue" | [[Grzyby|Fungi]]
| bgcolor="lightblue" | [[Grzyby|Fungi]]
|-
| bgcolor="lightgreen" | [[Rośliny|Plantae]]
| bgcolor="lightgreen" | [[Rośliny|Plantae]]
| bgcolor="lightgreen" | [[Rośliny|Plantae]]
|-
| bgcolor="pink" | [[Zwierzęta|Animalia]]
| bgcolor="pink" | [[Zwierzęta|Animalia]]
| bgcolor="pink" | [[Zwierzęta|Animalia]]
| bgcolor="pink" | [[Zwierzęta|Animalia]]
| bgcolor="pink" | [[Zwierzęta|Animalia]]
|}
 
-->
54 690

edycji